Кіріспе
Бес иамбикалық буыннан тұратын метрикалық жол. Иамбикалық пентаметр (/aɪ/, /æ//m//b//ɪ//k// //p//ɛ//n//'/t//æ//m//ɪ//t//ər/ eyeAMbik penTAMitər) – дәстүрлі ағылшын поэзиясы мен өлеңді драмада қолданылатын метрикалық жолдың бір түрі. Бұл термин әр жолдағы сөздермен құрылатын ырғақ немесе өлшемді сипаттайды. Ырғақ "буын" деп аталатын әріп буындарының шағын топтарымен өлшенеді. "Иамбикалық" сөзі қолданылатын буынның түрі – иамб екенін көрсетеді, ол ағылшын тілінде басылмаған буыннан кейін басылған буыннан тұрады (мысалы, BOVE). "Пентаметр" әр жолда бес "буын" бар екенін көрсетеді. Иамбикалық пентаметр – ағылшын поэзиясындағы ең көп қолданылатын өлшем. Оны алғаш рет 14 ғасырда ағылшын тіліне француз және итальян үлгілері негізінде Шосер енгізді. Ол бос өлең, батырлық дистих және дәстүрлі ұйқасты строфалар сияқты бірнеше маңызды ағылшын поэтикалық формаларында қолданылады. Уильям Шекспир пьесалары мен сонеттерінде, Джон Милтон "Жоғалған жұмақ" поэмасында, ал Уильям Вордсворт "Прелюдия" шығармасында иамбикалық пентаметрді кеңінен пайдаланған. Иамбикалық пентаметрдегі жолдар әдетте он буыннан тұратындықтан, ол он буынды өлең түріне жатады.
Iambic pentameter (/aɪ/,/æ//m//b//ɪ//k// //p//ɛ//n/'/t//æ//m//ɪ//t//ər/ eyeAMbik penTAMitər) is a type of metric line used in traditional English poetry and verse drama. The term describes the rhythm, or meter, established by the words in each line. Rhythm is measured in small groups of syllables called "feet". "Iambic" indicates that the type of foot used is the iamb, which in English is an unstressed syllable followed by a stressed syllable (as in a BOVE). "Pentameter" indicates that each line has five "feet". Iambic pentameter is the most common meter in English poetry. It was first introduced into English by Chaucer in the 14th century on the basis of French and Italian models. It is used in several major English poetic forms, including blank verse, the heroic couplet, and some of the traditionally rhymed stanza forms. William Shakespeare famously used iambic pentameter in his plays and sonnets, John Milton in his Paradise Lost, and William Wordsworth in The Prelude. As lines in iambic pentameter usually contain ten syllables, it is considered a form of decasyllabic verse.
Классикалық және ағылшынша өлеңдегі иамб
"Иамб" термині бастапқыда классикалық поэзияның сандық өлшемдеріне қолданылған. Классикалық терминдер ағылшын тіліндегі акценттік буындық өлеңдегі балама метрлерді сипаттау үшін бейімделді. Әр түрлі тілдер ритмді әртүрлі жолдармен көрсетеді. Ежелгі грек және латын тілдерінде ырғақ қысқа және ұзын буындардың кезектесуі арқылы жасалған. Ағылшын тілінде ырғақ, баса және басылмаған буындардың арасындағы ауысу арқылы, баса буындарды қолдану арқылы құрылады. Ағылшын тіліндегі басылмаған буын классикалық қысқа буынға, ал ағылшын тіліндегі баса буын классикалық ұзын буынға тең. Егер екі буын қысқадан кейін ұзын, немесе басылмағаннан кейін баса ретімен орналасса, онда бұл буындық топ "иамбикалық" деп аталады. Ағылшын тіліндегі "trapeze" сөзі иамбикалық буын жұбының мысалы болып табылады, себебі сөз екі буыннан ("trapeze") тұрады және екінші буынға баса назар аударылып айтылады ("TRApeze" емес, "traPEZE"). Иамбикалық пентаметрдің бір жолы мұндай қысқа/ұзын немесе басылмаған/баса буындардың бес жұбынан тұрады.
Шосер
Ағылшын тілінде алғаш иамбикалық пентаметр өлеңін жазған Джеффри Чосер болды, ол француз тілін ғана емес, итальян тілін де білген, тіпті Италияға екі-үш рет сапар шеккен. Оның 1420-1520 жылдар аралығындағы шотланд ізбасарлары – король Джеймс I, Роберт Хенрисон, Уильям Данбар және Гэвин Дуглас – оның өлең өлшемін (дегенмен, шотланд тіліндегі соңғы «е» әрпі ұзақ уақыттан бері айтылмаған) түсінгендей көрінеді және оған жақын келді. Атап айтқанда, Данбар нағыз иамбикалық пентаметрде өлеңдер жазды.
Драмалық оқу
Шекспирдің шығармалары сияқты туындылар бастапқыда ырғақты басым түрде орындалған-ды, әлде ырғақ замандас тілдің үлгілеріне сіңірілген-ді деген пікірталас бар. Екі жағдайда да, дауыстап оқылғанда, мұндай өлең табиғи түрде иамбтық ырғақпен өрбиді. Ғалымдар Шекспирдің пьесаларында сахналық көрсетімдердің азын осымен түсіндіреді: "өлең осы мақсатқа қызмет етеді. Тармақтардың драматизмi қажеттi дене қимылымен байланысты". Кеннет Брананың 2000 жылғы «Махаббат еңбегінің жоғалғандары» фильмінде иамбтық пентаметрдің ырғағы ерекше атап көрсетілді, онда басты кейіпкерлер «Енді шабуылға, махаббаттың қарулы күштері!» сөзіне аяқтарымен иықтап билейді. Осы жағдайда, әрбір иамб қақпақтап басқан қадаммен белгіленеді.