Кіріспе

12-13 ғасырлардағы Германиядағы яһуди мистикалық, аскетикалық қозғалысы, ортағасырлық секта. Ашкеназ хасидтері (транскрипция: Хасидей Ашкеназ; "Неміс ізгіленушілері") – 12-13 ғасырларда Рейнланд аймағындағы яһудилердің мистикалық, аскетикалық қозғалысы. Бұл қозғалыс қатаң аскетизмімен және мистикалық ілімімен белгілі. Олар дәстүрлі халахадан өзге, өздерін дін шамайымға (жазба емес, көктегі заңға) жауапты деп санап, яһуди этикасын түбірімен өзгертіп қарастырды. Кейбір ғалымдар оның теологиясы яһуди мистикасының жалпы қағидаларымен үйлеседі деп санайды. Бұл қозғалыс басқа яһуди мистикалық ағымдарымен салыстырылғанда ұқсастықтарға ие болғанымен, өзге де жағынан өте ерекше. Орта ғасырлардағы неміс яһудилігіне осы қауымның тигізген әсері мен ықпалының шамасы толыққанды зерттелмеген.

Белгілі мүшелері

Ашкеназ хасидтері қозғалысының қауым басшылары солтүстік Италиядағы Калоним әулетінен тараған, бұл әулет 10 ғасырда Германияға көшіп келген; сондай-ақ, 10 ғасырдың соңында жазған қасиетті кітаптары бойынша, Франциядағы Абун әулеті және басқалары да болған. Ашкеназ хасидизмінің дамуы Гаон ғалымы Абу Аароннан бастау алып, 12-13 ғасырлардың соңында өмір сүрген үш көрнекті ойшыл – Иуда Ибн Мағфур, Самуил Ибн Мағфур және Элеазар Ибн Мағфурға дейін жетеді. Регенсбург раввині Иуда Ибн Хас (Рав Иуда Ха Хасид) Ашкеназ хасидтерінің ең ірі басшысы болды. Оның «Сефер хасидим» (Диндар кітабы) атты еңбегі осы қозғалыстың ең маңызды ескерткіші саналады. Ол 1150 жылы Шпейерде дүниеге келіп, 1217 жылы қайтыс болды. Ол Талмудты жақсы білген және Тосафист мектептерінде білім алған. Тосафист ретіндегі тәжірибесі Талмудтың, яғни Халахтың практикалық жақтарына назар аудару қажеттігін айтуына себеп болуы мүмкін. Оған Каббала білімін әкесі, Шпейерлік Самуил (Самуил Ибн Мағфур) жас кезінде үйреткен. Самуил Ибн Мағфур «Сефер хасидим» кітабының кейбір бөлімдеріне үлес қосқан делінеді, ал Иуда Ибн Хасқа әкесі және ұстазы ретінде, ол осы қозғалыстың көптеген идеяларына тікелей үлес қосты. Ол «Шир хакавод» («Даңқ әні») атты поэма жазды, онда Ашкеназ хасидтерінің теологиясы, атап айтқанда, құдайлық даңқ (кавод כבוד) туралы айтылады. Сонымен қатар, ол «Алладан қорқу кітабы» (Сефер хайра) және «Тәубе кітабы» (Сефер хатешува) кітаптарының авторы. 13 ғасырда өмір сүрген раввин Элеазар Талмуд пен Каббала саласындағы жетекші ғалым және Иуда Ибн Хастың шәкірті болды. Ол «Сефер харокеа» (Жұпар иесінің кітабы) атты еңбегімен танымал, ол қарапайым оқырман үшін этика және еврей заңнамасы бойынша нұсқаулық болып табылады. Оның 1226 жылы басталып, 1240 жылы іске асырылатын мессиандық дәуірдің келуін болжауы еврей қауымдастықтарында кеңінен тарады. Ол осы қозғалыстың соңғы көрнекті өкілі болды және 1230 жылы қайтыс болды.

Сефер хасидтері

Хассидтердің ең маңызды еңбегі - рабби Иуда Пейус жазған "Сефер Хасидим". Онда бейнеленген тақырыптар Хассидей Ашкеназдың діни идеологиясын ең толық көрсетеді. "Сефер Хасидим" екі мыңнан астам әңгімеден тұрады. "Сефер Хасидим" әңгімелері көшбасшының төңірегіне жиналған адамдарға айтылатын, ал бұл көшбасшы хасид бахамор немесе ізгілік данасы деп аталатын. Ізгілік, жеке тұлға ретінде, тіпті одан да көп дана ретінде, өзінің достарының, тіпті барша яһуди қоғамының жасаған қателіктеріне жауапты болды. Самуилдің ұлы Яһуда одан да әрі барып, оны бір ағымның басшысы ретінде бейнеледі. "Сефер Хасидимнің" Болонья басылымы мен Парма қолжазбасы басылымы бар, және қайсысы алғашқы нұсқа екені туралы пікірталас әлі де жалғасуда.

Кавод

Ашкенази хасидтерінің теологиясы ертедегі каббалистер мен Саадия Гаонның теологиясына ұқсас болды. Саадия өзінің «Сандар мен пікірлер кітабында» (אמונות ודעות) мынадай мәселеге тоқталады: Танах кітабында пайғамбарлар жиі Құдайдың көктегі тағында отырған, періштелермен қоршалған көріністерін сипаттайды. Саадия үшін Құдайдың көзге көрінетін дене мүшелері бар екендігіне сену – дінге қарсылық болғандықтан, ол бұл көріністердің Құдайды емес, Құдайдың жаратылған даңқын бейнелейтініне келеді. Бұл даңқ – Құдайдың жаратылысындағы елшісі, оның жоғары дәрежелі періштесі, пайғамбарларға көру үшін нақты бір бейне беру үшін жаратылған. Ашкенази хасидтерінің Торат хакавод (иврит тілінде תורת הכבוד) Саадияның теориясын қайталайды, бірақ маңызды бір айырмашылығы бар. Саадия бойынша, даңқ Құдай тарапынан жаратылмаған, ал күннен жарық шығу сияқты, Құдайдан шыққан. Осыдан Құдай, Жоғары Кавод және Төменгі Каводтан тұратын үш бөліктен құралған жүйе пайда болды. Құдай адам санасынан тыс, онымен байланысқа түсу мүмкін емес. Жоғары Кавод Құдайдан шығып, әлі де адамнан алыс, бірақ сәл жақынырақ. Ал Төменгі Кавод – адамға қол жеткізе алатын элемент. Адам осы Төменгі Кавод арқылы түсінуге тырысады. Құдай және Оның құдайлық әлемі туралы бұл сипаттама каббаланың сефирот жүйесімен тікелей үйлеседі, онда Эйн Соф (иврит тілінде אין סוף) білімнен тыс, ал он сефирот төмен қарай шығады; сефирот неғұрлым төмен болса, соғұрлым түсінікті болады. Қабалада сефироттардың біртүтастығы маңызды болғандай, Хассидей Ашкеназ үшін Төменгі Кавод пен Жоғары Каводтың байланысы да аса маңызды. Төменгі Кавод Жоғары Каводтан бөлек емес, одан шығады. Қабаладағыдай, Каводты түсіндіру және оған сілтеме жасау үшін көптеген символдар мен сипаттамалар қолданылады. Мысалы, әртүрлі Ашкенази хасидтік еңбектерінде Кавод Демут Яков Чакук аль Кисай ХаКавод, Тиферет Исраэль, Крув, Кисай Хакавод, Атара, Шин, Бас және Сод аттарымен аталады. Осы сілтемелердің көптегені Раввин Самуилдің Каводты мадақтаған «Шир Хакавод» поэмасында кездеседі.

Басқа тақырыптар

Олардың құлшыныстары эзотерикалық және перфекционистік жолдармен білдірілді. Олардың эзотерикалық көрінісі дұғаға деген берілгендігінде көрінді. Олар дұға арқылы Құдаймен рухани байланысқа жетуге болатынына сенді. Сефер Хасидимде көрсетілгендей, хасидтер өз жүйелерін айналасына қабылдатуға тырысты. Хасидтер өз діни амалдарын жай ғана мақтауға лайық деп қарастырмады, оларды әрбір еврейдің міндеті деп санады. Сондықтан, хасидтердің құдайға табынуының маңызды бөлігі – басқаларға жақсылық әсер ету еді. Сефер Хасидимде қоғамға қызмет етушілерді мақтаумен қатар, басқаларды адастыратындарды ескерту де жазылған. Жалпыға ортақ игілік үшін іс-әрекет ету Сефер Хасидимнің басты ұстанымы болды, ал жамандыққа қарсы тұрудан бас тарту – ауыр күнә саналды. Хасидтердің мақсаты – білімге зәрулерді нұрландыру болды. Керісінше, Сефер Хасидимде белгіленген «дұрыс» өмір салтын ұстанбағандар үнемі «решаем» (жаман) деп таңбаланды. «Зұлымдар» немесе «әділетсіздер» Тораға оқуға шақырылмауы керек, құлшылықта марапатталмауы керек, шофарды үрлемеуі керек және сандек болып қызмет ете алмайтын. Сефер Хасидимнің өзінен бұл топ адамдардың хасидтер көзқарасынан ғана «жаман» екені анық көрінеді. Хасид емес адамдар үшін бұл көбінесе халахик ой-пікірге маңызды үлес қосып, діни мәселелер бойынша ықпалды шешімдер қабылдаған ғалымдар болды, сондай-ақ музыкаға деген көзқарастары да ерекшеленді. Хаим Соловейчик айтқандай, ашкеназ хасидтік қозғалысы Тосафисттер қозғалысының кейбір бөліктерімен бірге келген мәдениетке қарсы реакция болды, онда жаңа Тора түсініктерін жасау ерекше бағаланды, соның салдарынан адам интеллектуалдық жетістіктері арқасында әлеуметтік мәртебеге ие болатын. Жауап ретінде, ашкеназ хасидтері жақсы мінез-құлықтың ең жоғары дәрежелерін бағалайтын мінез-құлық кодексін жасады. Иван Г. Маркус Арбаа Турим мен Сефер ха-Манхигтегі Хассидей Ашкеназ практикасына сілтеме жасау арқылы қауымның тарихилығын қолдады. Ол сондай-ақ, оның бар екендігіне күмән келтіретін барлық мәселелер сұрақтар тудыратынын мойындады, бірақ Дэн мен Грюенвальдтың көтерген сұрақтары «Ш [Сефер Хасидимде] сипатталған ізгіленушілік әлемнің болмағанын дәлелдей алмайды» және «хасидизмнің өзі және олардың әдет-ғұрыптарының ықпалы пиетистік емес раввиндік дереккөздерде расталады». Тишби сондай-ақ, олардың хасид еместерге деген жауалы көзқарасы хасид емес мәтіндерді оларды көбінесе елемеуге итергенін (олар тек Тур мен Сефер Хаманхигте ғана айтылғандықтан, олардың екеуі де оларға құрмет көрсетпейді) Дэннің мұндай жауалылық үлкен назар аударуға әкелетіні деген болжамына қарсы. Дэнге дейін кітап зерттелген ғасырлар бойы олардың бар екендігіне ешкім күмән келтірген жоқ. Хасидтер деп аталатын белгілі бір қозғалыстың бар екендігі туралы ұсынысты жақында Хасид/а терминін зерттеген Элишева Баумгартен күмәнге түсірді және ол белгілі бір топқа немесе қозғалысқа емес, діндік және әлеуметтік міндеттерін орындаған қоғамның адал мүшелеріне қатысты екенін айтты. Әйгілі философ Мартин Бубер екі рет Хассидей Ашкеназ кітаптарының өзіне әсер еткенін айтты, біріншісі еврей ницшеандық әңгімеші Миха Йозеф Бердычевскиге жазған хатында, екіншісі 1906 жылы жарық көрген Die Geschichten des Rabbi Nachman кітабында, бұл ежелгі еврейлерді 18 ғасырдың Бресловтық Нахманның хасидизмімен байланыстырады.

Сыртқы көздер

Бұрынғы басылған нұсқалар сақталған болса да, Ыбырайым Зәкутоның "Юхасин" кітабында, оның 16 ғасырдың басында (1500-1503) еврей мұражайларындағы екі түпнұсқасының 221-бетінде "Вормстың Елазар бен Йехуда бен Калонимы", "Діндар Яһуданың ұлы" деп айтылған. Содан кейін бір бет бойы оның "Ера'и Ел" (Құдайдан қорқу) кітабы талқыланады, бұл осы мақаладағы Ашкеназдық кітаптың жалғасы болып табылады. Кітапта Құдайдың үш құрамы сияқты көптеген идеялар талқыланады. (Бұл христиандықпен шатастырылмауы керек; барлық иудаизм сияқты, ол Құдайдың адам емес және денесі жоқ екенін нақты көрсетеді).