Кіріспе

Жүргізушіні полиция ұстауы

2017 жылғы американдық деректі фильм

Көлік құралын тоқтату, көбінесе «тоқтату» деп аталады, – бұл полицияның жүргізушіні және көліктегі жолаушыларды қылмыс немесе заң бұзушылық күдігі бойынша уақытша ұстауы.

Америка Құрама Штаттары

Көлікті тоқтату әдетте Терри тоқтатуы деп есептеледі және осылайша полицияның ұстау амалы болып табылады. АҚШ Жоғарғы Сотының Терриге қарсы Огайо ісінде белгіленген уақытша ұстау стандарты, қылмыс болғанына немесе болатынына қатысты нақты айқындалған күдік болса жеткілікті. Көлікті тоқтату процесі ұстау мен қамау кезеңінің кез келген уақытында басталуы мүмкін, бұл қамаудан немесе қылмыстық құқық бұзушылық үшін айыппұл салуға негіз болатын дәлелді себептерге байланысты тоқтатудан басталады. Көлікті тоқтату практикасы 1920 жылдарға дейін жетеді. АҚШ-та "далалық мастыққа тексеруге" (FST немесе SFST) қатысу ерікті болып табылады.

Мүмкін себеп

Мүмкіндік себеп – тұтқындау кезеңі, онда тұтқындау ордерін қолдауға жеткілікті дәлелдер бар. Мүмкіндік себеп – негізді күдікке қарағанда күштірек, бірақ қылмыстық айыптама алу үшін қажетті дәлелдерден әлсіз. Кейбір жағдайларда, әсіресе мас күйде көлік жүргізуді тоқтату кезінде, "жеткілікті дәлелдер" дәлелдік химиялық сынақ (мысалы, дәлелдік спирометриялық тест) жүргізу үшін, ымдаулы келісім туралы сұрау арқылы қолданылады. Мемлекеттік терминологияда дәлелдік сынақ "тұтқындау" болып санала ма, жоқ па, бұл сынақ конституциялық тұрғыдан "тұтқындауға байланысты іздеу" болып табылады.

Процедура

Көлікті тоқтату әдетте "көктеп тоқтату" деп аталатын әрекет арқылы жүзеге асырылады. Полиция көліктерінде (жасырын қызметкерлерді қоспағанда) әдетте сиреналар, дауыс күшейткіштер және айналатын немесе жыпылықтайтын жарықтар болады. Бұл құралдарды офицер күдіктінің назарын аудару және оның жол жиегіне тоқтауын талап ету үшін пайдаланады. Бұл талапқа бағынбау жағдайында, шұғыл көлікке жол бермегені үшін айып салынуы мүмкін, сондай-ақ жүргізушінің қашуға тырысқаны туралы күдік тууы да мүмкін. Өрт сөндіру машиналары мен жедел жәрдем машиналары сияқты басқа да шұғыл көліктерде де осындай ескерту құралдары жиі орнатылады, бірақ полиция бөлімдері көк жарықтарды жүргізушілерге тоқтауға белгі беру үшін жиі қолданады. Мұндай сигналдар мен басқа көліктердің жол жиегіне тоқтауын талап ететін заңдар шұғыл жағдайларға жауап беретін кезде шұғыл көліктерге басқа көліктердің арасымен қауіпсіз және тиімді өтуге мүмкіндік береді. Қозғалысты тоқтату кезінде офицер патрульдік көлігін тоқтаған көліктің артынан қояды, басқа шұғыл жағдайлардағыдай оны басып өте бермейді. Офицердің пікірінше, жасалған құқық бұзушылықтың ауырлығына байланысты, ол күдіктіні қамауға алуы немесе айып таңбасы немесе кейбір юрисдикцияларда жол жүру билеті деп аталатын сотқа шақыруды беру алдында, кез келген күдікті ордерлерді тексеруі мүмкін. Кейбір жағдайларда офицерлер жай ғана ауызша немесе жазбаша ескерту жасауы мүмкін. Егер жүргізуші көліктің иесі болмаса, ол тек айыппұл төлейді. Алайда, көбінесе тоқтатылған көліктің иесінің сақтандыру төлемдері артады. Бұл сақтандыру компанияларын алаяқтықтан қорғау мақсатында енгізілген ережеге байланысты. Көптеген штаттар полиция көлігіне жақындаған көліктердің сол қатарапқа ауысуын талап ететін заңдар қабылдады, бұл офицер үшін буферлік аймақ ретінде толық қатарды босатады. "Фелониялық" немесе "жоғары тәуекелді" қозғалысты тоқтату, полиция қызметкерінің көлігінде ауыр қылмыс жасады деп күдіктенетін жүргізуші немесе жолаушы бар деп сенуге жеткілікті негіздері болғанда жүзеге асырылады, әсіресе күдіктілердің қарулы болуы мүмкін деген күдік туғанда (мысалы, қарулы тонау, қарумен шабуыл жасау немесе тіркелген иесіне қатысты күдікті ордер). Жоғары тәуекелді тоқтату кезінде офицерлер өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін іс-қимылдың әрбір қадамын бақылауға алуға нұсқаулар береді. Олар көбінесе тоқтатуды бастамас бұрын қосымша офицерлердің келуін күтеді, сондай-ақ қосымша күштерді шақырады. Олар әдетте қаруларын дайындап, күдіктінің көлігінен қашықтап тұрады, патрульдік көліктерін қорғаныш ретінде пайдаланады. Егер көлік қозғалысы көп болатын көшеде тоқтатудан басқа амал болмаса, олар көлік қозғалысын тоқтатады. Олар жүргізушіге және жолаушыларға патрульдік көліктің дауыс күшейткіші арқылы сөйлейді, әдетте жүргізушіге қозғалтқышты сөндіруге, кілттерді контактіден алып тастауға және кейде оларды терезеден лақтыруға бұйырады. Олар жолаушыларға бірінен соң бірі бос қолдарын көрсетіп, көліктен шығуға, қолдарын бастарының үстіне немесе артына қойып, біраз қашықтықта артқа қарай жүруге, содан кейін жерге жатып, барлық жолаушылар осылай істегенше, олар жерде қалады. Осыдан кейін офицерлер жақындасып, қолғаптар салады, дене тінтіп қарау жүргізеді және күдіктілерді патрульдік көліктерге бекітеді. Содан кейін көлік қару мен басқа да дәлелдерді іздеу үшін, ұсталған бөлімнің стандартты операциялық процедураларына сәйкес тексеріледі ("СОП"). Жоғарғы сот, офицердің әдеттегі қозғалысты тоқтату кезінде жүргізушіге көліктен шығуға, сондай-ақ жолаушыларға көліктен шығуға бұйрық беруге құқығы бар екенін растады.

Федералды үкімет

АҚШ федералды үкіметі жергілікті жол қозғалысын реттеуді қаржыландыру және оқыту арқылы өзінің мақсаттарына жету құралы ретінде ұзақ жылдардан бері пайдаланып келеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл мақсат есірткі тасымалын тоқтату болған, бірақ қазір ол Терроризмге қарсы күреске дейін кеңейтілді. Қазіргі уақытта Ұлттық жол қозғалысы қауіпсіздігі басқармасы (NHTSA) АҚШ Әділет министрлігінің екі агенттігімен (Әділетке көмек бюросы және Ұлттық әділет институты) бірлесіп, "Қылмыс пен жол қозғалысы қауіпсіздігіне деректерге негізделген көзқарас" (Data Driven Approaches to Crime and Traffic Safety - DDACTS) бағдарламасын белсенді түрде ілгерілетуде. Бұл бағдарлама жергілікті полиция күштеріне жол қозғалысын реттеуді қылмысқа қарсы күреспен біріктіру бойынша оқытуды қамтиды. Бұрын мұндай тәсілдер нәсілдік дискриминацияны қолдануға бағытталған деп айыпталған. Федералдық гранттар штаттарға көбінесе берілген жол қозғалысы ережелерін бұзу туралы хабарламалардың санын өнімділік өлшемі ретінде пайдаланады.

Растық айырмашылықтар

Стенфорд 200 миллион көлік тоқтату дерегінде жүргізушілердің нәсілдік құрамы туралы мәліметтерді жинақтады. Тоқтатулар әсіресе аз ұлт өкілдері үшін жиі болады және зиян келтіреді. Калифорния штатының Расалық және Жеке Бас Пайдалану Профильдеу Заңына (RIPA) сәйкес жылдық есебі, аз ұлт өкілдерінің әр аймақтағы тұрғындар санына қарағанда, көлік тоқтатуларында үлкен үлес құрайтынын көрсетеді. Бірнеше ұйым, аз ұлт өкілдерінің көлік тоқтатуларындағы үлесін тұрғындармен салыстырудың қате екенін, және басқа да салыстыру мүмкіндіктері бар екенін мәлімдеді, олар: жүргізуге жарамды жастағы халық, жол-көлік оқиғалары, жүргізуші куәлігі бар адамдар, жол ережелерін бұзушылар, қамауға алынушылар және қылмыс күдіктілері. 2007 жылы Нью-Мексико штатының Сот Төрағалары Комиссиясы, тұрғындар туралы халық санағы деректерін пайдалануды «жиі қолданылатын, бірақ өте нашар әдіс» деп атап, басқа әдістерді тізімдеді. АҚШ Әділет министрлігінің 2006 жылғы есебі, сол уақытқа дейін жасалған зерттеулерде қолданылған әртүрлі салыстыру топтарын көрсетеді. Калифорния Полиция Ғылымы Зерттеулер Ассоциациясы (PORAC) үшін 2023 жылы жасалған зерттеуде, бірнеше баламалы салыстыру топтары тізімделді: жүргізуші куәлігі бар адамдар, көлік иелері, қала орталықтарының халқы, далалық зерттеулер және жол ережелерін бұзушылар. Салыстыру есептерінде қара нәсілді жүргізушілердің саны кем көрсетілуіне тағы бір себеп бар. Әдетте, тұрғындар туралы статистикада олар латын американдық немесе аралас нәсілді болмаса ғана қара нәсілді деп есептеледі. Аралас нәсілді және латын американдықтар бөлек тіркеледі. Полиция тоқтатылған адамды қара нәсілді деп есептейді, тіпті ол латын американдық немесе басқа нәсілді болса да. (RIPA полицияның жүргізушілерді көп нәсілді деп жіктемейтінін көрсетеді).

Полиция қызметкерлерінің достары, отбасы мүшелері және байланыста болған адамдар үшін босатулар

Бірнеше полиция кәсіподағы мүшелеріне достарына, отбасы мүшелеріне және кәсіби байланыстарына беру үшін карточкалар басып шығарады. Көлік құралын тоқтатып, осындай карточканы көрсеткен полицейлер ескерту жасауға, айыппұл салудың орнына, қысымға ұшырайды. Бұл қысым Лос-Анджелес және Филадельфия қалаларындағы әріптес полицейлерден болуы мүмкін. 1923 жылға қарай Лос-Анджелесте полиция бастығы мен қалалық кеңес мүшесі оларды тоқтатуға тырысқанына қарамастан, карточкалар "ұзақ жылдар бойы сақталған" дәстүрге айналды. Калифорния жол полициясы 1931 жылы тағайындалған шеф Като басшылығымен карточкалар таратты. Полицейлердің басым көпшілігі ақ нәсілді болғандықтан, карточкалар нәсілдік мәселеге әсер етеді. Ақ нәсілді азаматтарға, соның ішінде Рождество сыйы ретінде де карточкалар пропорционалды түрде беріледі. Әрбір полицейге жылына 20-30 карточкадан, ал зейнеткер полицейлерге 10-20 карточкадан беріледі, сондықтан олар аукциондарда 200 долларға дейін сатылады.

Тоқтатудың құқықтық негізі

Құрама Штаттарда көлік тоқтатулар, полицияның қауіпсіздік белбеулерін пайдалануды талап ететін немесе мас күйде көлік жүргізуге тыйым салатын сияқты заңдарға сәйкестікті тексеру үшін қолданылуына байланысты сынға ұшырады. Кейбір адамдар бұл тактиканың АҚШ Конституциясын бұзатынын айтты; Құқықтар Жарғысының бір бөлігі болып табылатын Конституцияның төртінші түзетуінде негіссіз іздеу және тәркілеуге қарсы ереже бар. Алайда, АҚШ Жоғарғы Соты автомобильге үйге қарағанда жеке өмірге қатысты күтім азайтылған деп шешті. Бұған себептер: автокөліктер көбінесе қоғамдық көшелерде жүреді, оларға лицензия алу және тіркеу талаптары қойылады, сондай-ақ олар дәстүрлі тұрғын үйлерге қарағанда көбінесе көпшілықтың қарауына ұсынылады. «Делавэр против Проуза» ісінде (440 U.S. 648, 1979), АҚШ Жоғарғы Соты полицияның жүргізуші куәліктерін және тіркеу құжаттарын тексеруден басқа ешқандай себепсіз көліктерді тоқтатуы конституциялық емес деп шешті. «Нью-Йорк против Белтон» ісінде (453 U.S. 454, 1981), АҚШ Жоғарғы Соты полиция қызметкері жүргізушіні заңды түрде ұстаған жағдайда, ол ордерсіз көліктің жолаушылар бөлімін іздеуге құқылы екенін шешті. Соңғы сот шешімдері іздеу ауқымын одан әрі шектеді. «Мичиган штатының полиция департаменті против Зитц» ісінде (496 U.S. 444, 1990), АҚШ Жоғарғы Соты мас адамды анықтау бекеттерін пайдалану конституциялық деп шешті. АҚШ Конституциясының тоғызыншы түзетуіне сәйкес, штаттар өз азаматтарының қауіпсіздігін, денсаулығын және әл-ауқатын ұқсас реттеуге құқылы. «Иллинойс против Кабалес» ісінде (543 U.S. 405, 2005), АҚШ Жоғарғы Соты иттің иісімен жүргізілген, заңды көлік тоқтату кезінде жасалған, ешбір адамның иелену құқығы жоқ заттың орналасқан жерін ғана анықтаған іздеу төртінші түзетуді бұзбайды деп тапты. «Аризона против Гант» ісінде (2008), АҚШ Жоғарғы Соты офицердің өзінің қауіпсіздігіне қауіп төнгенін немесе ұсталған қылмысқа қатысты дәлелдерді сақтау қажеттілігін көрсетуі керек екенін шешті, бұл «Нью-Йорк против Белтон» ісінен өзгешелік тудырады. «Родригес против АҚШ» ісінде (2015), федералды сотта басталған істе, Жоғарғы Сот көлік тоқтатуды ұзартудың, ешқандай нақты күдік болмаған жағдайда, іздеу үшін иіс сезгіш итті пайдалану мақсатында жасалса, төртінші түзетуді бұзу болып табылатынын жариялады.