Кіріспе

Полиция өкілеттігі

Тінту және тәркілеу – көптеген азаматтық және ортақ құқық жүйелерінде қолданылатын процедура. Осы процедура арқылы полиция немесе басқа да уәкілетті органдар мен олардың агенттері қылмыс жасалған деген күдік туған жағдайда, адамның мүлкін тінтіп, қылмысқа қатысты барлық дәлелдерді тәркілейді. Кейбір елдердің конституцияларында "негізсіз тінтіп-тексеру мен тәркілеуден" босату құқығы қарастырылған. Бұл құқық, әдетте, әр адамның жеке өміріне қатысты құқықтары бар екендігіне негізделген. Нақты түсіндірмелер әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе құқық қорғау органдарына тінтіру ордерін алу немесе мүліке иесінің келісімін алу талап етіледі. Егер тінтіру кезінде алынған дәлелдер сотта қабылданбауы мүмкін, мысалы, дәлелдерді жою туралы өтініш беру арқылы, соттан тыс қарастыру ережесі бойынша.

Жаңа Зеландия

Адамның негізсіз іздеу мен тәркілеуден босатылу құқығы халықаралық адам құқықтары қауымдастығында кеңінен мойындалған. Жаңа Зеландияның 1990 жылғы Құқықтар туралы заңының 21-бабы (NZBoRA 1990) осы құқықты Жаңа Зеландия заңнамасына енгізеді, онда былай делінген: «Әрбір адамның жеке басы, мүлігі, хат-хабарлары немесе басқа да нәрселері негізсіз іздеуден немесе тәркілеуден қорғалған болуға құқығы бар». NZBoRA 1990 негізсіз іздеу мен тәркілеуден босатылу құқығын белгілесе, 2012 жылғы Іздеу және қадағалау туралы заң Жаңа Зеландияда осы сала бойынша заңды қолданудың нормативтік-құқықтық аясын қамтамасыз етеді.

Ордер талаптары

АҚШ Конституциясының жалпы ережесі бойынша іздестіру үшін жарамды ордер қажет. Дегенмен, осы ережеге бірнеше ерекшеліктер бар, олар Төртінші түзетудегі «халықтың негізсіз іздеулер мен тәркілеулерден қорғалған болуы керек» деген қағидаға негізделген. Мысалы, мүліктің иесі іздестіруге келісе алады. Келісім ерікті болуы керек, бірақ оның ерікті екенін анықтау үшін нақты тест жоқ; керісінше, сот келісімнің ерікті екенін бағалауда «барлық жағдайлардың жиынтығын» қарастырады. Полиция қызметкерлері күдіктіге бас тарту құқығы туралы міндетті түрде хабарлауға тиіс емес, бірақ бұл саясат бөлімнің нақты ережелеріне байланысты. Сонымен қатар, кейбір жағдайларда мүлікке тең үлес қосып, яғни бірлескен билікке ие үшінші тарап іздестіруге келісім бере алады. Негізсіз іздеу мен тәркілеудің тағы бір мысалы – «Мэппке қарсы Огайо» сот ісі. Егер адам белгілі бір мүлік бойынша қоғам мойындауға дайын «ақылға қонымды құпиялылық күтуі» болмаса, онда үкіметтің осы мүлікке қатысты кез келген әрекеті Төртінші түзету мақсатында іздеу болып есептелмейді және ордер қажет емес. Мысалы, соттар адамның үшінші тарапқа берілген ақпараттың құпиялылығын күтуге ақылға қонымды себебі жоқ екенін анықтады, мысалы, пошта арқылы жіберілген конверттің сыртына жазылған мәтін немесе оны басқалар көре алатын жерде алуға қалдырылған хат. Бұл адамның конверттің ішкі мазмұнының құпиялылығын күтуге ақылға қонымды себебі жоқ дегенді білдірмейді, бірақ Сот үйдің сыртында тасталған қоқыстың мазмұнында жеке өмірге қатысты ақылға қонымды күтудің жоқтығын анықтады. Автокөліктерде де жеке өмірге қатысты күту деңгейі төмендеу. Алайда, «Кулиджге қарсы Нью-Гэмпшир» ісінде «автомобиль» деген сөз – Төртінші түзетуді жоятын сиқырлы сөз емес деп айтылған.

Уоррант талабына қатысты ерекшеліктер

Соттар сондай-ақ "өте қажетті жағдайлар" ордер талабына ерекшелік жасады. "Өте қажетті жағдайлар" дегеніміз – қызметкерлердің жылдам әрекет етуі қажеттігін білдіреді. Әдетте, бұл полицияның дәлелдерді алып қою немесе жою қаупі бар деген негізді сенімге ие болуына байланысты, бірақ ықтимал себеп талабы сақталады. Қауіптің жалғасуы немесе офицерлердің көмекке мұқтаж адамдар бар деген негізді сенімге ие болуы кезінде де өте қажетті жағдайлар туындауы мүмкін. Бұл полицияның "құқық бұзушыны қуып жететін" кезде де қолданылады. Мұндай жағдайда, егер ықтимал себеп болса, полиция күдіктінің тұрғын үйіне кіріп, ашық көрінетін барлық дәлелдерді тәркілеуге құқылы. Тергеуді тоқтату немесе қамау кезінде белгілі бір шектеулі іздестірулерге де рұқсат етіледі. Мұндай іздестірулерді нақтылау іздестірулері деп атауға болады. АҚШ Жоғарғы Сотының түсіндірмелері АҚШ Конституциясын түсіндіретін барлық федералдық соттар үшін міндетті болғанымен, екі себепке байланысты штаттар арасында кейбір айырмашылықтар бар. Біріншіден, егер мәселе АҚШ Жоғарғы Соты тарапынан шешілмесе, онда төменгі сатыдағы сот мәселеге қатысты "алғашқы шешім" қабылдайды, және кейде екі төменгі сатыдағы сот әртүрлі түсіндірмелерге келеді. Екіншіден, барлық штаттардың конституцияларында іздестіру және тәркілеуге қатысты ережелер бар. Бұл ережелер АҚШ Конституциясы ұсынатын қорғанысты азайта алмайды, бірақ олар қосымша қорғаныс шараларын қамтамасыз ете алады, сондықтан АҚШ Конституциясы бойынша "ақылға қонымды" деп танылған іздестіру, белгілі бір штаттың заңнамасы бойынша ақылға қонымсыз деп танылуы мүмкін.

Ордер талаптарын бұзу

Соттар іздестірудің конституциялық қорғауға тиіс екенін анықтау үшін бірнеше талдау салаларын пайдаланады. Тек төмендегі төрт принциптің ең төменгі талаптарының бәрін толық орындаса ғана іздестіру сотта күдік тудырмайды. Осы принциптер – ақылға қонымдылық, ықтимал себеп, сот санкциясы және нақтылық. Полиция шешімінің іздестіру немесе қамау кезінде негізділікті анықтау факторларын ұсынуы мүмкін болса да, ықтимал себеп, сот санкциясы және нақтылық талаптары көбінесе сот судьясы немесе соталмамының бақылауымен жүзеге асырылатын полиция процедуралары арқылы орындалады, іздестіру немесе қамау жүргізілгенге дейін. Ықтимал себеп – негізделген күдіктің қанағаттанарлық деңгейін білдіреді. Нақтылық талаптары конституция мәтінінде тікелей көрсетілген. Құқық қорғау органдарының осы талаптарға сәйкестігі сот ордерін беру немесе одан бас тарту туралы шешім қабылдаған сот органы тарапынан тексеріледі. Бұл заңсыз іздестіру арқылы алынған кез келген дәлелді күшсіз етеді және оны сотта айыпталушыға қарсы пайдалануға болмайды. Бұл ережеден шағын ерекшеліктер бар. Мысалы, егер полицейлер жақсы ниетпен әрекет еткен болса – бұйрық кейіннен жарамсыз болып шықса да, бірақ іздестіру кезінде олар оны жарамды деп сенген болса, дәлелдер қабылдануы мүмкін.

Әкімшілік іздестірулер

Корпоративтік және әкімшілік құқықта, тергеу өкілеттігіне қатысты үкіметтің күшін күшейту бағытында Жоғарғы Сот түсіндірулерінің эволюциясы болды. Федералды сауда комиссиясының «Америка темекі компаниясына» қарсы ісінде Жоғарғы Сот FTC-ге кең ауқымды сотқа шақыру құқығы берілгенімен, жеке құжаттарға қатысты жалпы «балық аулау экспедициясын» жүргізуге құқығы жоқ деп шешті, яғни маңызды да, маңызсыз да ақпаратты іздеп, бірдеңе табылар деген үмітпен іздеуге құқығы жоқ. Төреші Холмс мұның Төртінші түзетудің «рухы мен әріпіне» қайшы келетінін мәлімдеді. 1946 жылғы «Оклахома Пресс Паб. Co.» мен «Walling» ісінде «көрнекті немесе құрылған іздеу» мен нақты іздеу және тәркілеу арасында айырма жасалды. Сот құрылған іздеулер Төртінші түзетумен шектеледі деп шешті, ал нақты іздеу мен тәркілеу «нақты себептерге» негізделген ордерді талап етеді. Іздеуге ұсынылған құжаттар мен мәліметтер корпоративтік сипатта болған жағдайда, сот Төртінші түзету қолданылмайды деп шешті, себебі корпорациялар жеке тұлғалардың құқықтарын қорғау мақсатында жасалған барлық конституциялық қорғауға құқылы емес.