Кіріспе

Сот бұйрығының түрі

Тінту ордері – бұл сот немесе судьяның құқық қорғау органдарына қылмысқа қатысты айғақтарды іздеу үшін адамды, орынды немесе көлікті тексеруге, сондай-ақ олар тапқан кез келген айғақты тәркілеуге рұқсат беру үшін шығаратын сот бұйрығы. Көптеген елдерде азаматтық іс жүргізуге көмек ретінде тінту ордері берілмейді. Заң үстемдігін және жеке өмірге құқықты құрметтейтін мемлекеттерде полицияның өкілеттіктері шектеледі және қылмыстық тергеу барысында жүргізілетін тексерулер үшін әдетте тінту ордері немесе оған балама рәсім талап етіледі. Заңдар көбінесе жедел қудалауға рұқсат береді: қылмыс орнынан қашқан қылмыскерді қуатын полиция қызметкері қылмыскер жасырынған жерге кіруге құқылы. Тінту ордерінің қажеттілігі мен оның мүмкіндіктері елден елге өзгереді. Кейбір авторитарлық елдерде полиция қызметкерлеріне сот рұқсатынсыз немесе өз әрекеттерін негіздеусіз жеке тұлғаларды және мүлікті тексеруге рұқсат етілуі мүмкін.

Ұлыбритания

Англия мен Уэльсте жергілікті судья іздестіру ордерлерін шығарады, ол үшін констебль ордерді қолдайтын дәлелдер ұсынуы керек. Полиция және қылмыстық дәлелдемелер туралы 1984 жылғы заңның 18(5)(а) тармағына сәйкес, констебль инспектордың рұқсатынсыз дереу іздестіру жүргізе алады. Бұл тармақша констебльге ұсталған күдіктінің үйін олардың қатысуымен, күдіктіні полиция бөліміне (немесе басқа күзет орнына) жеткізбес бұрын іздеуге мүмкіндік береді. Полиция және қылмыстық дәлелдемелер туралы 1984 жылғы заңның 32-бабына сәйкес, констебль өз мүлкінде немесе жаңа ғана үйінен шыққан адамды ұстаса, дереу күдіктіні және оның жанындағы аумақты іздеуге құқылы. Шотландияда, Англия мен Уэльстен өзгеше, дербес шотланд құқықтық жүйесі қолданылады – іздестіру ордерлерін пайдалану және орындауды реттейтін шектеулер 1995 жылғы Қылмыстық іс жүргізу (Шотландия) заңының XIII бөлімінде қарастырылған. Іздестіру ордерлеріне полицияның өтініші бойынша шериф қол қоюы тиіс. Газ компаниясының өкілдері газ есептегіштерін тексеру, жөндеу немесе ауыстыру үшін ордер алып үйге кіре алады.

Канада

Бұйрық алу үшін полиция судьяға ITO (ақпаратты алу) нысанын ұсынуы керек, онда қылмыс жасалған немесе жасалып жатыр дегенге сенуге жеткілікті және ықтимал негіздер болуы тиіс, сондай-ақ сұралған рұқсат осы қылмыстың дәлелін қамтамасыз ететіндігі көрсетілуі керек. Бұл отырыс ex parte принципі бойынша өтеді, яғни тек прокуратура ғана қатысады. Осы факті полицияны өздерінің өтінішіне қарсы кез келген белгілі фактілерді қосуға міндеттейді. Тінтуден кейін үй иелері бұйрықтың көшірмесін алады және егер үй иелеріне айып тағылса, прокуратура арқылы ITO-ға қол жеткізе алады. Қылмыстық кодексте түрлі бұйрық рәсімдері көп, кейбіреулерінде күндізгі уақытта табыс ету немесе үйді тінткен кезде белгілі бір жауапты тұлғаның болуы сияқты арнайы талаптар бар. Егер полиция осы талаптарды орындамаса (сілтемеге қараңыз), сотта табылған дәлелдер айыпталушыға қарсы қолданылмайды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ Конституциясының Төртінші түзетуіне сәйкес, полиция жүргізетін көптеген іздестірулер ықтимал себептерге негізделген іздестіру ордерін талап етеді. Жарамды келісімнің болмауы немесе ордерді алу талабынан туындайтын ерекшелік (іздеу немесе қамау мақсатында) әдетте жеке тұлғаның үйіне полицияның кіруі үшін ордерді қажет етеді. Төртінші түзетуге сәйкес, іздестіру ордерлері негізді және нақты болуы тиіс. Бұл іздестіру ордері ізделінетін заттарды және құқық қорғау органдарының осы заттарды іздеуге уәкілеттік алған жерді анық көрсетуі керек дегенді білдіреді. Егер ордерді алу талабынан ерекшелік болмаса, басқа ғимараттардың немесе ғимараттың бөліктерінің, адамдардың немесе көлік құралдарының іздеуі, сондай-ақ бастапқы ордерде көзделмеген қосымша заттарды іздеу үшін әдетте қосымша іздестіру ордерлері қажет болады. Іздестіру ордерін алу үшін, офицер судьяға немесе сотқа іздестірудің ықтимал себебінің бар екенін, тікелей ақпарат (яғни офицердің жеке бақылауы) немесе басқа сенімді ақпарат негізінде дәлелдеуі керек. Іздестіру ордерін алу туралы өтініш көбінесе куәліктерге негізделген ақпаратқа, мысалы, құпия хабаршыдан алынған ақпаратқа сүйенеді, егер жағдайлардың барлығын ескергенде ықтимал себеп болса. Полиция іздестіру ордері бойынша мүлікті де, адамдарды да алып қоюға құқылы. Бұл себебі, полиция іздестіру ордерінсіз жинаған дәлелдер айыптау үшін жеткіліксіз болуы мүмкін, бірақ ордер полицияға айыптау үшін жеткілікті дәлел табуға мүмкіндік береді деген болжамға негізделген. Федералдық ордерлерді беру мәселесі АҚШ Кодексінің 18-тарауымен реттеледі. Заң қылмыстық іс жүргізудің федералдық ережелерінің 41-бабында қайта жаңартылып, кеңейтілді. Федералдық іздестіру ордерлері АО 93 нысанында, Іздеу және тәркілеу ордері ретінде дайындалуы мүмкін. Заңдар көбінесе ұқсас болғанымен, әр штаттың ордерлерді беруді реттейтін өз заңдары мен процедуралық ережелері бар. Іздестіру ордерлері әдетте жұртшылыққа қолжетімді. Алайда, егер оларда құпия ақпарат болса, олар жабық болуы мүмкін.

Қорғаушы сыпыру

Егер күдікті үй ішінде немесе көлік құралында ұсталса, полиция айналада қару-жарақ жоқ екеніне көз жеткізу үшін қорғанышпен тексеру жүргізе алады. Мысалы, олар ордер бойынша ұсталған адамды ұстаған бөлмеде қару іздеуі мүмкін, сондай-ақ, егер басқа адамдар жасырынып отыр деген негізді күдік болса, үй-жайды "қорғау мақсатында" қарап шығуды жүргізеді.

Жалға берілетін үйлер мен қонақ үй бөлмелері

Жалға алынған мүлікке қатысты, үй иесі заң күшіндегі органдарға жалға алушының пәтерін сот санкциясыз (іздеу ордерісіз) тексеруге рұқсат бермеуге құқылы, ал полиция жалға алушы мүліктің иесі болғандай, дәл сол ережелер бойынша іздеу ордерін алуы тиіс. Қонақүйлерде немесе мотельдерде бөлме жалдап тұрған адамдар өз бөлмелерінде жеке өмірге құқығы бар. Дегенмен, егер қонақ белгіленген шығу уақытынан кейін біршама уақыт өткен соң бөлмеде мүлік қалдырса, сот санкциясыз тексеру мүмкін болады.

Автокөліктерге қатысты ерекшелік

Carroll v. United States (1925) ісінде белгіленгендей, полицияға көлік құралында қандай да бір дәлел немесе контрабанда бар деген сенімді себептер болған жағдайда, іздестіру ордерінсіз көлік құралын тінтіп қарауға рұқсат етіледі. Полиция адамды көлік құралынан түскеннен кейін дереу ұстаған жағдайда, күдіктінің денесін, оның қол жеткізе алатын аумағын және жақында пайдаланған көлік құралының жолаушылар салонын қару немесе басқа да контрабанда үшін толыққанды түрде тексеруге құқылы. Алайда, Arizona v. Gant (2009) ісі мұндай тексерулерді ұсталған адамның көлікке қол жеткізу мүмкіндігі болған немесе көлікте оның жасаған қылмысының дәлелі болуы мүмкін жағдайлармен шектейді. Collins v. Virginia (2018) ісіне сәйкес, егер көлік құралы иесінің үйінің ішінде немесе үйіне жақын жерде болса, бұл ереже қолданылмайды.

Шекаралық іздестіруден ерекшелік

Шекаралық тексеру ерекшелігіне сәйкес, кеден және иммиграциялық қызметкерлер халықаралық шекараларда және олардың функционалдық эквиваленттерінде іздестіру мен тәркілеу жүргізу үшін ордерге немесе негізгі себепке ие болуға міндетті емес. Бұл доктрина төртінші түзетуге ерекшелік емес, керісінше, ордер немесе негізгі себеп талабына қатысты түзету болып табылады. Шекарадағы мемлекеттік мүдделермен салыстырылатын енушілердің төртінші түзетудегі құқықтары бар. Шекте тұрған адамның жеке өміріне деген үміті ішкі аймаққа қарағанда төмен болғанымен қатар, мемлекеттік мүдделер мен жеке адамның жеке өміріне құқығы арасындағы төртінші түзетудегі тепе-теңдік шекарада мемлекеттің пайдасына көбірек бұрылады. Халықаралық шекаралардағы осы тепе-теңдік реттік тексерулерді "орынды" деп санайды, демек төртінші түзетудегі "орынсыз іздестірулер мен тәркілеулерге" қатысты тыйым салынбайды.

Кешірілген хабарлама

Сүңгілік және көзбен тексеруге арналған іздестіру ордері (ресми түрде кешіктірілген хабарлама ордері, сондай-ақ жасырын кіру іздестіру ордері немесе құпия кіру іздестіру ордері деп аталады) – оны жүзеге асыратын құқық қорғау органдарына жекеменшік үй-жайларға иесінің немесе тұрғындарының рұқсаты немесе білімі болмастан физикалық түрде кіруге және үй-жайды құпия түрде іздеуге құқық беретін іздестіру ордері.

Тақырыпты өшіру

Калифорния штатында Калифорнияның электрондық коммуникациялардың құпиялылығы туралы заңы, электрондық іздестіру ордеріне қатысты белгілі бір жағдайларда соттың "[ ] ақпарат ұсынған кез келген тарапқа, ақпарат сұралғанын басқа тарапқа хабарлауға тыйым салатын" бұйрық шығаруын міндеттейді.