Кіріспе
Днепр зымырасы (Днепр; Дніпро) – Днепр өзенінің атымен аталған ғарышқа ұшыру құралы. Бұл, бұрынғы тамырлық ракета (ICBM) болып, жасанды спутниктерді орбитаға шығару үшін ISC Kosmotras компаниясымен пайдаланылған. 1999 жылғы 21 сәуірдегі алғашқы ұшырылым 350 кг салмақтағы UoSAT 12 демонстрациялық шағын спутнигін 650 км биіктіктегі төмен Жер орбитасына сәтті орналастырды.
The Dnepr rocket (Днепр; Дніпро) was a space launch vehicle named after the Dnieper River. It was a converted ICBM used for launching artificial satellites into orbit, operated by launch service provider ISC Kosmotras. The first launch, on April 21, 1999, successfully placed UoSAT 12, a 350 kg demonstration mini satellite, into a 650 km circular Low Earth orbit.
Тарих
Днепр – 1970-ші жылдары Украина КСР-інің Днепропетровск қаласындағы «Южное» конструкторлық бюросы жасаған, НАТО-ның SS-18 «Шайтан» деп атаған R-36MUTTH континентаралық баллистикалық зымырасына (КБЗ) негізделген. Жобаның көрнекті авторларының арасында Борис Губанов, Сергей Сопов сияқты мамандар бар. «Днепр» басқару жүйесін Харьков қаласының «Хартрон» АҚ әзірлеп, өндірді. Днепр – үш сатылы зымыран, ол сақтауға қолайлы гиперголикалық сұйық отынды пайдаланды. Спутниктерді ұшыруға қолданылатын ұшыру құралдары Ресейдің стратегиялық ракеталық күштерінің баллистикалық зымырандар қызметінен алынып, коммерциялық мақсатта сақталды. Белгілі бір геосаяси қарусыздану хаттамаларына сәйкес, жалпы саны 150 КБЗ-ды пайдалануға рұқсат берілді және оларды 2020 жылға дейін ұшыруға болатын. «Днепр» Ресей бақылауындағы Қазақстандағы Байқоңыр ғарыш айлағынан және Ресейдің Орынбор облысындағы Ясный қаласының жанындағы Домбаровский зымыран ұшыру базасынан ұшырылды. 2015 жылдың ақпан айында, бір жылға созылған шиеленіскен қарым-қатынастардан кейін, оның ішінде Еуромайдан және Ресей-Украина соғысы, Ресей «Украинамен бірлескен «Днепр» зымырандарын ұшыру бағдарламасын тоқтатып, енді украиналық «Зенит» қозғалтқыштарын сатып алуға мүдделі емес екенін, бұл [Украинаның] ғарыш бағдарламасының және қиындыққа тап болған «Южмаш» зауытының проблемаларын күшейтетінін» мәлімдеді. Алайда ISC Kosmotras 2015 жылы үш «Днепр» ұшыру бойынша міндеттемелерін орындауды жалғастыратынын хабарлады, бірақ олардың тек біреуі ғана жүзеге асты. 2016 жылдың соңына қарай басқа ұшырулар орындалмады, ал қалған клиенттер басқа ұшыру операторларына көшті.
Өнер көрсету
Днепр зымыран тасығышы қолданыстағы Р-36М құрлық аралық баллистикалық зымыранымен (МБР) салыстырғанда аз ғана өзгеріске ұшырады. Басты айырмашылық – ғарыш басы модулінде орналасқан жүк бейімдегіші және ұшуды басқару бірлігінің өзгертілген түрі. Бұл базалық нұсқасы 50.6° бұрышта 300 км төмен Жер орбитасына 3600 кг жүк немесе 98.0° бұрышта 300 км күнге синхронды орбитасына 2300 кг жүк көтере алады. Әдеттегі миссияда Днепр үлкен негізгі жүк пен Миниатюралық спутниктер мен CubeSat-тардан тұратын қосалқы жүктерді орбитаға шығаратын.
Іске қосу қатесі
2006 жылдың 26 шілдесіндегі сәтсіз ұшырылымды тергеген комиссия, ақаудың #4 жану камерасының сорғылық-гидравликалық жетегінің жұмыс істемеуінен туындағанын қорытындылады. Басқару жүйесіндегі ақаулық бұзылыстарға алып келді, нәтижесінде ғарыш аппаратының аударылу тұрақсыздығы, бағыт және көлбеу бұрыштарының артық мөлшерде таралуы орын алды. Ұшырылғаннан кейін 74 секунд өткен соң қозғалтқыш тоқтатылды. Апат орны Қазақстанның халық қоныстанбаған аймағында, ұшыру кешенінен 150 км қашықтықта анықталды. Улы отын апат орнын ластады, нәтижесінде Ресей 1,1 миллион АҚШ доллары көлемінде өтемақы төлеуге міндеттелді. Бұл ұшырылымға қолданылған ракета жиырма жылдан астам бұрын жасалған. Мұндай ақаулардың болашақта қайталанбауы үшін ұшыру процедуралары өзгертілді.