Кіріспе

Канадалық сәулетші Фрэнсис Маусон Раттенбери (11 қазан 1867 – 28 наурыз 1935) – британдық сәулетші болғанмен, оның мансабының көп бөлігі Канаданың Британдық Колумбиясында өтті, онда ол провинцияның заң шығару ғимаратын және басқа да көптеген мемлекеттік тапсырыстарды жобалады. Ажырасқаннан кейін дау-дамазылдың ортасында, ол Англияда 67 жасында екінші әйелінің сүйіктісімен өлтірілді.

Архитектуралық мансап

Раттенбери 1867 жылы Англияның Лидс қаласында дүниеге келген. Ол өзінің сәулет мансабын 1884 жылы Англиядағы "Локвуд және Моусон компаниясында" шәкірт болып бастады, ол Канадаға кеткенге дейін жұмыс істеді. 1891 жылы ол Канаданың Британ Колумбиясы провинциясындағы Ванкуверге келді. Провинция өзінің экономикалық, әлеуметтік және саяси мәртебесін көрсетуге құлшынып, Викторияда жаңа заң шығару ғимаратын салу үшін сәулетшілердің конкурсын жариялады. Жаңа көшіп келген адам өз суреттеріне "А. Б. К. Архитектор" деген псевдониммен қол қойып, конкурста жеңімпаз атанды. Көптеген қиындықтарға қарамастан, оның ішінде 400 000 долларға дейін бюджеттен асып кетуіне қарамастан, Британдық Колумбияның Парламент ғимараттары 1898 жылы ресми түрде ашылды. Оның 152 метрлік қасбеті, орталық күмбезі және екі шеткі павильоны, ақ мәрмәрдің сәні мен сол кезде танымал болған роман стиліндегі шешімдері провинцияның жаңа символына айналды. Раттенберидің конкурстағы сәттілігі оған Викторияда және провинцияның басқа аймақтарында көптеген тапсырыстар әкелді, соның ішінде 1913–1915 жылдары Заң шығару ғимараттарына қосымшалар жасау. 1900 жылы ол жақын досы Пэт Бернс үшін Калгариде 18 бөлмелі, үш қабатты Бернс сарайын жобалауға шақырылды. Ол 1901 жылы Оңтүстік Африка соғысының қатысушыларына арналған Паардебург қақпасын (1901) жобалады. Раттенбери Канадалық Тынық мұхиты темір жолының Батыс бөлімінде архитектор болып жұмыс істеді. Оның CPR үшін ең танымал жұмысы – 1904–1908 жылдары Викторияда салынған, 1909–1914 жылдары екі қанаты қосылған "Императрица" шато стиліндегі қонақ үйі болды. Бірақ архитектор CPR басшылығымен келіспей, олардың бәсекелесі – Гранд Транк Пасифик Темір жолына өтті. Ол GTP үшін көптеген қонақ үйлер мен станциялар жобалады, бірақ президент Чарльз Мелвилл Хейстің "Титаник" кемесінде қаза болуы және компанияның банкротқа ұшырауы салдарынан олар аяқталмады. Олардың ең ірісі – Шато Принс Руперт болар еді. Алайда, CPR оны қайта шақырды және ол 1923–1924 жылдары Викторияда екінші CPR пароход терминалын тағы бір архитектор, Перси Джеймспен бірлесіп салды. Раттенбери мен Джеймс сонымен бірге Кристалл бағын жобалауға да қатысты, бірақ кейіннен Раттенберидің Джеймске бақтағы жұмысы үшін еңбекақы төлемеуіне байланысты ашық жанжал туды. Оның танымалдылығы шарықтап көтерілгендей, сондай жылдамдықпен оның сәулет өнері де құлдырады. Оның аяқталмай қалған жобаларының бірі – 1908–1912 жылдары Регинада салынған Саскачеван заң шығару ғимаратын салуға арналған конкурс. Бұл конкурсқа Париждегі Эколь де Бьюкс Артс мектебінде оқыған екі монреальдік архитектор, Е. және В. С. Максвелл жеңіске жетті. Максвеллдерден айырмашылығы, Раттенберидің сәулет саласында формальды білімі болмады, және кәсібилігі артып, жақсы білім алған және тәжірибелі архитекторлар оны озып кетті.

Жеке өмір

25 жасында Раттенбери Ванкуверге көшіп келіп, «Ванкувер Дейли Ворлд» газетінде өзінің келгенін хабарлады және белгілі ағылшын сәулетшісі Генри Фрэнсис Локвудтан (1811-1878) тәлім алғандығын көрсетті, бірақ Локвуд Раттенбери 11 жасқа толғанда қайтыс болған еді. Викториядағы Заң шығарушы ғимараттар конкурсын жеңіп алғаннан кейін, Раттенбери бірнеше қаржылық кәсіпкерлікке қатысты. Ол Клондайк алтын асыру кезінде кеншілерге ет пен мал жабдықтауды жоспарлады және Юкон аймағына қызмет ету үшін үш бу машинасына тапсырыс берді. Инвестициялар ақырында табысты болды. Бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, кейбір қаржылық тәуекелдері сәтсіз аяқталып, оның бақыты кері кетті, бұл оның бизнес серіктестерімен қақтығысқа ұшырауына әкелді. Осы кезде оның жеке өмірі де шиеленісе бастады. 1923 жылы ол 1898 жылы үйленген әйелі Флоренс Элеонора Нанн мен оның ересек балалары Фрэнк пен Мэриді 27 жастағы, екі рет үйленген Альма Пакенхам үшін тастап кетті. Флоренсқа жасаған жамандықтары, оның ішінде ол кеткеннен кейін үйінің жылытуын және жарығын өшіріп, Альмамен болған қарым-қатынасын жариялау, оның бұрынғы клиенттері мен әріптестерінің одан алшақтауына себеп болды, және олар көп ұзамай Викториядан кетіп қалды. Флоренс оның ажырасу туралы өтінішін қабылдағаннан кейін ол 1925 жылы Альмамен үйленді. Олар 1927 жылы Альманың екінші некесінен туған ұлы Кристофермен бірге Викторияға оралды. Сол жерде олар Джон есімді ұлды дүниеге әкеліп, 1929 жылы, Флоренс қайтыс болған жылы, Англияның Борнмут қаласына көшіп кетуге шешім қабылдады.

Өлтіру

Борнмутта Раттенберидің қаржылық проблемалары жалғасты, бұл оның Альмамен қарым-қатынасын нашарлатты. Ол Джордж Перси Стонер (19 қараша 1916 - 24 наурыз 2000) 18 жасар жүргізушілерімен қарым-қатынас бастады. Стонер "Борнмут Daily Echo" газетінде жарияланған жарнама арқылы жұмысқа алынды және ол ата-анасымен бірге "Вилла Мадейра" атты үйге көшіп келуден бұрын, ата-анасымен бірге қорғалған, досы жоқ өмір сүрді. 1935 жылдың 23 наурызының таңертеңінде Раттенбери өзінің қонақ бөлмесінде ауыр бас жарақаттарымен табылды. Ол бірнеше рет балтамен соққыға ұшырап, бас сүйегінің артқы жағын алып тастап, жасанды тістерін құлатты. Әйелі мойындады, бірақ Стонер үй шаруасын өзі жүргізгенін мойындады. Алма Раттенбери мен Стонер екеуіне де айып тағылды, бірақ Алма өзінің үлкен ұлы Кристофер түрмеде болғаннан кейін мойындауын қайтарып алды. Стонер айыпты деп танылып, өлім жазасына кесілді, ол өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасына ауыстырылды, өйткені 300,000-ден астам адам қол қойған өтінішті Ішкі істер министріне ұсынғаннан кейін, жас жігітті жасы үлкен әйелдің өлтіруіне итермелеген деп ойлады. Эвен Монтегюдің атынан келген Альма кісі өлтіру және оған көмекші болудан босатылды, бірақ бірнеше күннен кейін, 1935 жылы 4 маусымда, өзін-өзі алты рет көкірекке пышақпен сайып (оның үшеуі жүрегіне еніп), Крайстчерчте өз-өзіне қол жұмсады. Стонер жазасын жеті жыл ғана өтеп, екінші дүниежүзілік соғыста соғысу үшін әскер қатарына ертерек шыққан. 1944 жылы үйленіп, 1948 жылы қызын дүниеге әкеледі. Ол әйелімен бірге Борнмут ауданында "тыныш өмір сүрді", бірақ ол 1990 жылы 12 жастағы баланы қоғамдық дәретханада ұятсыз зорлағаны үшін екі жылға шартпен босатылған кезде бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударды. Мүмкін, Стонер қылмыс жасаған кезде Альцгеймер ауруынан зардап шегіп жүрген болуы мүмкін; ол 2000 жылы Крайстчерч ауруханасында 83 жасында қайтыс болды. Франсис Раттенберидің сәулетші ретінде керемет мансабына қарамастан, ол Борнмуттағы үйіне жақын Уимборн жолындағы зиратта белгісіз қабірге қойылды. 2007 жылы отбасылық досы қаржыландырып, ескерткіш ретінде ескерткіш тасын орнатты.

Мәдени сілтемелер

1937 жылы драматург және актер Эмлин Уильямс продюсер Александр Кордаға актерлер Лоренс Оливье мен Мерл Оберонмен "Раттенбери ісі" туралы фильм түсіру идеясын ұсынды. Кейін Уильямс Корданың "Мен, Клаудиус" фильміне Оберонмен бірге қосылды. Бұл оқиғаға негізделген "Жақыннан кісі өлтіруші: Раттенбери ісі" атты телеспектакльді Джордж Ф. Керр жазып, Мельбурнның ABV 2 телеарнасы 1958 жылдың 18 маусымында эфирге шығарды. Бұл іс Сэр Теренс Раттиганның "Cause Célèbre" радио және сахналық пьесасының негізі болды. Раттиганның пьесасының британдық теледидарлық бейімделуін Anglia жасады және 1987 жылдың 23 тамызында ITV телеарнасында көрсетілді. Композитор Тобин Стоукстың "Rattenbury" атты камералық операсы, сәулетшінің құлдырауына негізделген, 2016 жылдың 7 сәуірінде Британдық Колумбияның Пауэлл Ривер қаласында Ричард Маргисон Раттенбери рөлінде, Кэтлин Бретт Альма рөлінде концертте орындалды. 2017 жылы Раттенбери парламент ғимараттарының орналасқан жері Викторияда толыққанды қойылым өтті. Сара Уотерстің 2014 жылғы "Төлем жасайтын қонақтар" романы осы кісі өлтіруден шабыттанды. Автор Энтони Куинннің 2018 жылғы "Берлиндегі достарымыз" романында сот процесі оның тарихи контекстінің бір бөлігі ретінде айтылады. Шон О'Коннордың 2019 жылғы "Алма Раттенберидің қасіретті құмарлығы" атты еңбегінде таблоидтық баспасөздегі кісі өлтірудің сенсациялық жариялануы Раттенберидің ақталғаннан кейін көп ұзамай өзіне қол жұмсауына себеп болды деп болжанады.

Өзінің шығармаларының галереясы

ҒимаратЖыл аяқталдыСәулетшіСтиліОрналасқан жеріСуреті Британдық Колумбия Парламенті ғимараты Британдық Колумбия Заң шығарушы Ассамблеясының орны. 1891–1898, қосымшалар 1913–1915 Фрэнсис Раттенбери Виктория, Британдық Колумбия Императрица қонақ үйі (1904–1908, қосымшалар 1909 және 1914 жылдары) Фрэнсис Раттенбери Виктория, Британдық Колумбия Канадалық Тынық мұхиты темір жолының кеме терминалы, Виктория 1924 Фрэнсис Раттенбери Викторияның ішкі порты; Виктория, Британдық Колумбия Бунцен №2 электр стансасы 1912 Фрэнсис Раттенбери Индиан Арм, Британдық Колумбия Бернс Маноры 1903 Фрэнсис Раттенбери Калгари, Альберта Ванкувер өнер галереясы, бұрынғы сот үйі (1905–1913, 1983 жылы қайта жаңартылды) Фрэнсис Раттенбери Ванкувер, Британдық Колумбия Шато Лейк Луизаға қосымшалар (1900–1912, 1924 жылы өртенді) Томас Сорби, Фрэнсис Раттенбери Лейк Луиза, Банф, Альберта Маунт Стивен үйіне қосымшалар (1900–1902, 1963 жылы бөлшектелді) Томас Сорби, Фрэнсис Раттенбери Тюдор жаңғыруы Филд, Британдық Колумбия Монреаль банкі 1900 Фрэнсис Раттенбери Нормандық жаңғыру 2004 Колумбия даңғылы, Россленд, Британдық Колумбия