Кіріспе

Индонезиядағы Палу қаласы, ресми түрде Палу қаласы (Индонезия: Kota Palu) – Индонезиядағы Орталық Сулавеси провинциясының астанасы және ең ірі қаласы. Палу Сулавеси аралының солтүстік-батыс жағалауында орналасқан. Солтүстік және батысында Донгала ауданы, шығысында Париги Мутунг ауданы, оңтүстігінде Сиги ауданымен шектеседі. Қаланың аумағы белгілі бір жер көлемін қамтиды. 2020 жылғы Индонезия халық санауы бойынша Палуда 373 218 адам тұрады, бұл Макассар және Манадодан кейін аралдағы үшінші ең көп халқы бар қала; 2023 жылдың ортасы бойынша ресми бағалау бойынша 387 493 адамды құрайды, оның ішінде 194 340 ер адам және 193 150 әйел бар. Палу – Орталық Сулавесидегі қаржы, үкімет және білім берудің орталығы, сондай-ақ аралдағы маңызды қалалардың бірі. Қалада провинцияның негізгі порты, ең ірі әуежайы және көптеген мемлекеттік университеттер орналасқан. Палу Палу шығанағында орналасқан; бастапқыда ол 1953 жылы жаңа құрылған Орталық Сулавеси провинциясының астанасы болып тағайындалғанға дейін шағын ауыл шаруашылығы қаласы болған. Палу Палу-Коро жарылысының бойында орналасқан және жиі жер сілкінісіне ұшырайды, мысалы 2018 жылғы Сулавеси жер сілкінісі. Индонезияның Ұлттық Апаттарды басқару агенттігінің мәліметінше, 2018 жылғы жер сілкінісі "әлемдегі ең ірі табиғи топырақ сұйылу құбылысын" тудырды. Палудың құрылуына Улайо тауының маңындағы бірнеше ауылдың халқы бастама көтерді. Қаланың атының шығу тегі туралы әртүрлі пікірлер бар; бір түсіндірме бойынша, ол "көтерілген жер" деген мағынаны білдіретін топалу'е сөзінен шыққан; тағы бір нұсқада ол жергілікті бамбук өсімдігінің аты – volo сөзінен алынған.

Ерте тарих

Палу және оның айналасындағы ерте тарихты Томаланггай дәуіріне, Томануру дәуіріне және Тәуелсіз дәуірге бөлуге болады. Осы аймақтағы тұрғындардың көпшілігі аңшы-жинаушы болып, қатыгез мінезді болған. Ресурстардың тапшылығына байланысты көптеген тайпалар бір-бірімен соғысқа түсіп, жеңілген тайпа жеңімпазға бағынып, оның қасында жұмыс істеуге мәжбүр болған. Бұл алғашқы қоныстанушылардың басшылары Томаланггай деп аталған. Билік құрылымы әлі толыққанды қалыптаспаған; Томаланггайлар – шексіз билікке ие абсолюттік үкімшілер болатын, бұл жиі соғыстар мен көтерілістерге себеп болды. Жапонияның капитуляциясынан және Джакартада Индонезияның тәуелсіздігінің жариялануынан кейін, бұрынғы Мерах Путих қозғалысының аман қалған жауынгерлері Ласкар Танжомбулу атты жарымәскери ұйым құрды. Жарымәскерилер Индонезияның тәуелсіздігі туралы хабар таратып, бірнеше жапондық әскери нысандар мен қару-жарақтарды басып алды. Қалған жапон шенеуніктері өкілеттіктерін аймақтың бірнеше жергілікті патшаларына, соның ішінде Палуға, тапсырып, кетіп қалды. Кейіннен бұл патшалардың кейбіреуі Индонезия республикасын қолдап, голланд әкімшілігінің қайта оралуына кедергі келтірді. Палу және Париги патшалары 1945 жылдың соңында Палуға келген голланд әкімшілігінің оралуын қабылдады. 1946 жылдың 31 қаңтарында ұлтшыл қозғалысқа қарсы кең ауқымды репрессия жасалды. Аймақ, қаламен бірге, кейіннен Индонезияның шығыс бөлігінің құрамына кірді, ол Голландияның дөңгелек үстел конференциясына дейін жалғасты, онда голландтар Индонезияның егемендігін мойындады және бір жылдан кейін Индонезияның шығыс бөлігі таратылды. 2018 жылдың 28 қыркүйегінде қала қатты жер сілкінісі мен цунамиге ұшырады. Қаланың өзі де ауыр топырақ сұйылуына тап болды. Бұл сұйылу әлемдегі ең ірілерінің бірі болып, қаланың бір бөлігінде үлкен қиратуға әкелді. Сұйылу орын алған жерлер қазір тұруға жарамсыз. Апаттан кейін саясаткерлер Орталық Сулавеси астанасын Палудан жер сілкінісіне осал болғандықтан көшіру туралы бірнеше ұсыныс жасады. Қалалық әкімдік қала көлемінде көшіру жоспарын жасады, ол "Жаңа Палу қаласы" (Kota Palu Baru) деп аталды және құны бес-алты триллион рупияға жетеді деп болжанады. Жер сілкінісінен зардап шеккен аудандар әлі де қайта жаңартылуда, 2022 жылдың мамыр айында прогресс 45%-қа жетті және 2023 жылдың соңына дейін жалғасады деп күтілуде. Жаңа тұрғын үйлер салу үшін пайдаланылатын қала шекарасынан тыс жерлердің мәртебесінің нақты еместігі, әсіресе жер сілкінісінен зардап шеккендерге арналған жаңа тұрғын үйлер салу үшін пайдаланылатын жерлер, көшіру процесіне кедергі келтірді, және 2022 жылы 6000-ға жуық адам әлі де уақытша тұрғын үйлерде тұрып жатыр.

География

Палу қаласы Палу алқабында, Палу шығанағына жақын орналасқан және тікелей Палу-Коро жарылысына (бұзылысына) сай келеді. Алқаптың көп бөлігі саз, лай және құмнан тұратын аллювиалды шөгінділерден құралған, олар Палу өзенінің ағысымен жоғарыдағы аңғардан әкелінген. Қала маңындағы аллювиалды шөгінділер бірікпеген және салыстырмалы түрде жас. Негізгі тау жыныстары бор кезеңімен дауланған. Шөгінді қабаттарының астында аймақтың тау жыныстары көбінесе үшіншілік гранит пен гранодиориттен тұрады. Шөгінділердің қалыңдығы орналасқан жеріне байланысты өзгереді; қаланың солтүстік бөлігіндегі шөгінділер оңтүстік бөлігіне қарағанда қалыңдау, себебі олар өзен сағасына жақын. Палу-Коро жарылысы (бұзылысы) Палу шығанағы арқылы шамамен өтіп, қаланың ортасынан өтеді және Солтүстік Сулавесидегі субдукция аймағымен байланысты. Қаланың астындағы салыстырмалы түрде нашар шөгінділердің көп болуы 2018 жылғы Сулавеси жер сілкінісі кезіндегі топырақтың сұйылуы мен көшкіндердің туындауына себеп болды; қаланың астындағы топырақ жеткілікті түрде бірікпеген.

Әкімшілік бөлініс

2010 жылғы Индонезиялық халық санағы кезінде Палу қаласы төрт ауданға (кекаматан) бөлінген; 2011 жылы олар сегіз ауданның жаңа құрамына қайта ұйымдастырылды. Олардың аумақтары және 2010 жылғы, 2020 жылғы халық санағы бойынша халық саны, сондай-ақ 2023 жылдың ортасы бойынша ресми бағалаулар төмендегі кестеде келтірілген. Кестеде әр ауданның қалалық ауылдарының (келурахан) саны да көрсетілген. Код Wilayah Аудан атауы (кекаматан) Аймағы (км²) 2010 жылғы халық саны 2020 жылғы халық саны 2023 жылдың ортасы бойынша халық саны Келурахан саны 72.71.02 Палу Барат (Батыс Палу) 8.289 8,739 46,435 47,118 6 72.71.06 Татанга 14.95 52,580 55,093 6 72.71.05 Улуджади 40.25 35,055 36,796 6 72.71.03 Палу Салат (Оңтүстік Палу) 27.38 122,752 72,059 74,481 5 72.71.01 Палу Тимур (Шығыс Палу) 7.71 75,967 43,318 44,021 5 72.71.08 Мантикулоре 206.80 76,745 81,012 8 72.71.04 Палу Утара (Солтүстік Палу) 29.94 39,074 24,458 25,431 5 72.71.07 Таваэли 59.75 22,568 23,521 5 Барлығы 395.06 336,532 373,218 387,493 46

Жергілікті билік

Индонезияның барлық қалалары сияқты, Палу қаласының жергілікті басқаруы қала әкімі мен вице-әкімі, сондай-ақ қалалық парламенттің басқаруындағы екінші деңгейдегі әкімшілік бөлімше болып табылады және аудан деңгейімен тең. Атқару билігі қала әкімі мен вице-әкімінде, ал заң шығару функцияларын жергілікті парламент жүзеге асырады. Қала әкімі, вице-әкімі және парламент мүшелері қала тұрғындарымен демократиялық жолмен сайланады. Аудан басшыларын қала әкімі қалалық хатшының ұсынысы бойынша тікелей тағайындайды.

Экономика

Палудың жалпы өңірлік өнімі (ЖӨӨ) 2020 жылы 24 175,89 триллион рупияға бағаланды. Қаланың экономикалық өсімі 2019 жылы 5,79% құрады, бірақ 2020 жылы 4,54%-ға төмендеді. Бұл экономикалық өсімнің төмендеуіне 2020 жылы болған COVID-19 пандемиясы және одан кейін енгізілген шектеулер себеп болды. 2021 жылы Палудың экономикалық өсімі қайтадан 5,97% өсімді көрсетті. Палу қаласындағы өнеркәсіптерде қолданылатын шикізаттың көп бөлігі қала сыртынан келеді; оларға Моровали ауданынан никель, Бутон ауданынан асфальтқа қажетті материалдар және провинциядағы плантациялардан какао бұршақтары жатады, соның ішінде Орталық Сулавеси елдегі ең ірі өндірушілердің бірі болып табылады.

Мейрамханалар мен туризм

Орталық Сулавесидің астанасы ретінде Палуда маңызды қонақ үй секторы бар. 2020 жылы Индонезия статистикасына сәйкес қалада 116 тіркелген қонақ үй болды. Алайда туризм төмендеп келеді. Қалаға келетін шетелдік және отандық туристердің саны 2017 жылы 291 930 отандық және 3 709 шетелдік туристен 2019 жылы 156 733 отандық және 1110 шетелдік туриске дейін төмендеді. Бұл көрсеткіш 2020 жылы 70 562 отандық және 194 шетелдік туриске дейін төмендеді, сондай-ақ 2020 жылғы COVID-19 пандемиясының әсерінен. Жер сілкінісінен кейін 2019 жылы қалпына келу белгілері болғанмен, пандемия қонақ үй индустриясының одан әрі қалпына келуін 2021 жылдың соңына дейін кешіктірді. 2021 жылы қалада 128 тіркелген мейрамхана болды, бірақ тіркелмеген мейрамханаларды ескерсек, олардың саны одан да көп болар еді. Қалада 215 тіркелген кооператив бар, олардың біріктірілген активтері шамамен 22 миллиард рупияны құрайды. Сауда және көтерме сауда секторы, банктерден алған 4 миллиард рупияға жуық несие көлемімен ең ірі сектор болып табылады. Барлығы алғанда, Палу экономикасы банктерден 16 миллиард рупия көлемінде несие алған. Қалада ұлттық және халықаралық банктердің 27 филиалы, сондай-ақ бірнеше муниципалитетке тиесілі халықтық несие банктері (BPR) бар. Кейли және Минахасан халқының арасындағы қарым-қатынас алғашқы күндері, негізінен мұсылман дінін ұстанатын Кейли және негізінен христиан дінін ұстанатын Минахасан арасындағы діни айырмашылықтарға байланысты шиеленісті болды; сондай-ақ, Минахасан халқы, колониялық дәуірде және Индонезия республикасының алғашқы жылдарында көбінесе үкіметтік қызметкерлер болғандықтан, қаржылық жағынан жақсырақ деп есептелді.

Білім

2020 жылдың мәліметтері бойынша Палу қаласында 171 балабақша, 190 бастауыш мектеп, 73 негізгі мектеп және 39 жоғары мектеп бар. Сол жылы қалада 26 кәсіптік-техникалық училище де болды. Индонезия Статистика агенттігінің мәліметінше, 2021 жылға қарай қалада 13 университет және жоғары білім беру мекемесі бар. Қаланың ең танымал университеті – Тадулако университеті, ол Орталық Сулавесидің негізгі мемлекеттік университеті. Оның «B» аккредитациясы бар және Білім, мәдениет, зерттеу және технология министрлігінің мәліметі бойынша 40 000-нан астам студент оқып жатыр. Датокарама ислам мемлекеттік университеті бұрын Датокарама Палу ислам институты деп аталатын, ол 2021 жылдың 8 шілдесінде университет статусына көтерілді. Қалада Альхайрат университеті, Мухаммадия Палу университеті, Палу теологиялық колледжі және Палу политехникалық институты сияқты жеке университеттер мен колледждер де бар. Қалада провинциялық үкімет басқаратын қоғамдық кітапхана да бар. Палу қаласының сауаттылық деңгейі жоғары – 15-19 жас аралығындағы адамдардың арасында 99,60%, ал қала тұрғындарының жалпы орташа көрсеткіші 99,84%. Қаладағы басқа мемлекеттік ауруханалар: Анутапура Палу облыстық ауруханасы, Палу Вирабуана ауруханасы, Бхаянгакара ауруханасы және Мадани облыстық ауруханасы. Сонымен қатар, қалада Вудвард ауруханасы, Буди Агунг ауруханасы және Сис Алжуфри ауруханасы сияқты жеке ауруханалар да бар. Бұл ескерткіш – түрлі діндердің бейбітшілік маңыздылығы туралы хабарламаларды, бейбітшілік үшін күрескен тұлғалардың портреттері мен өмірбаяндарын қамтитын мұражай және Индонезияның әртүрлі мәдениеттерінен жасалған дәстүрлі қолөнер бұйымдарын көрсетеді. Қала тұрғындары үшін бұл орын танымал, себебі жақын жерде бірнеше кафе мен қалалық саябақ бар. Ескерткіштің жанындағы аумақ цунами болған жағдайда эвакуациялық орын ретінде пайдаланылады. Бұл жерде орналасқан Нусантара бейбітшілік гонгының салмағы және диаметрі бар. Гонгтың құрамында Индонезия құрылған кезде мойындалған бес діннің символдары, сондай-ақ сол кездегі 33 провинцияның және Индонезиядағы 444 аудан мен қаланың гербтері бейнеленген. Палу мұражайы Орталық Сулавеси тарихына арналған; Су Раджа – жергілікті патшалықтың бұрынғы сарайы; ал табиғи көрікті жерлерге Талисе жағажайы, Пантолоан жағажайы және Каомбана қалалық орман жатады. Қалада бірнеше сауда орталықтары да бар.

Көлік

Палуда жолдар бар, олардың бір бөлігі асфальтталған. Қаланың негізгі контейнерлік порты – Пантолоан порты, ол Орталық Сулавесидің басты порты және провинциядағы ең жұқ жүмыс істейтін порт. Пантолоан порты Сулавесиден тікелей экспорт үшін пайдаланылады. Қалада Вани порты сияқты кішкентай порттар да бар. Палуға провинцияның ең ірі әуежайы – Мутиара SIS Al Jufrie әуежайы қызмет көрсетеді. Бұл провинциядағы екі әуежайдың бірі, ол Boeing 737 сияқты үлкен ұшақтарды қабылдай алады, екіншісі – Банггай ауданындағы Syukuran Aminuddin Amir әуежайы. 2019 жылы ол шамамен 1,2 миллион адамға қызмет көрсетті және шамамен алты миллион тонна жүк тасымалданды. Мемлекеттік автобус компаниясы «Perum DAMRI» Палуға және одан бірнеше автобус бағыттары бойынша қызмет көрсетті. Компанияның қаладағы филиалының COVID-19 пандемиясы және Украинаға Ресейдің басып кіруі кезіндегі қаржылық қиындықтарына байланысты көптеген бағыттар жабылды; 2022 жылға қарай компания филиалы 14 қашықтан жүретін автобус бағытын басқарады. Көптеген жеке автобус компаниялары қалаға қызмет көрсетеді, әсіресе Макассарға бағыт ерекше аталады. «Анкот» деп аталатын ортақ таксилер бұрын Палуда қоғамдық көліктің маңызды бөлігі болған, бірақ Gojek және Grab сияқты онлайн такси қызметтері «анкоттарды» басып озды. 2021 жылға қарай, 2017 жылы 400 болғанға қарағанда, тек 46 «анкот» көлігі жұмыс істеді. COVID-19 пандемиясы, Ресейдің Украинаға басып кіруі және 2018 жылғы жер сілкінісі де «анкот» бизнесіне әсер етті. Қала орталығында, Ватулемо алаңының маңында және Мох. Ямин көшесі бойында әр демалыс күндері сағат 06:00-ден 10:00-ға дейін көліксіз күндер ұйымдастырылады.

Медиа

Палу қаласында бірнеше бұқаралық ақпарат құралы орналасқан. 2021 жылы Индонезия статистикасы қалада 82 онлайн газет қызмет ететінін көрсетті. Қалада сонымен қатар «Палу ТВ» сияқты жергілікті телеарналар, Орталық Сулавеси провинциясы үшін мемлекеттік «TVRI» телеарнасы және «Индонезия Республикасы радиосы» құрамына кіретін радиостанциялар бар.