Кіріспе

Норвегия аймағы Солтүстік Норвегия (, , ; ) - Норвегияның географиялық аймағы, үш ең солтүстік округтен – Нордланд, Тромс және Финнмарктан тұрады. Бұл Норвегияның құрлықтағы аумағының шамамен 35% құрайды. Солтүстік Норвегиядағы ірі қалалар (оңтүстіктен солтүстікке қарай): Мо-и-Рана, Бодё, Нарвик, Харстад, Тромсё және Алта. Солтүстік Норвегияны көбінесе түнгі күннің және солтүстік шамының жері деп сипаттайды. Солтүстік полюске дейінгі аралықтың жартысында Свалбард архипелагы орналасқан, ол дәстүрлі түрде Солтүстік Норвегияның бір бөлігі деп есептелмейді. Аймақ көпұлтты, онда норвегиялықтармен қатар, жергілікті саами халықтары, норвегиялық финдер (Оңтүстік Норвегияның "орман финдерінен" ерекшеленіп, квендер деп аталады) және орыс халқы (көбінесе Киркенесте) тұрады. Норвегия тілі аймақтың көп бөлігінде басым. Саами тілінде сөйлейтіндер негізінен ішкі аймақтарда және Нордланд, Тромс, әсіресе Финнмарк округтеріндегі кейбір фьорд аймақтарында кездеседі, бірақ тілді білмейтін саами этникалық тобы аймақтың барлық жерінде таралған. Фин тілі Финнмарк округінің шығысындағы бірнеше елді мекенде ғана қолданылады.

География

Солтүстік Норвегия Норвегияның үштен бір бөлігін құрайды. Ең оңтүстік бөлігі, шамамен Арктикалық айнаның оңтүстігіндегі аймақ, Хельгеланд деп аталады. Мұнда жағалау бойында көптеген аралдар мен сырғалар бар, кейбіреулері тегіс, ал кейбіреулері әсерлі пішіндес, мысалы, ішінде ойығы бар Торгхаттен тауы және Санднессьоен жанындағы Жеті қарындас. Ішкі аймақ тығыз шырша ормандарымен және Швеция шекарасына жақын таулармен жабылған; аймақтағы ең ірі өзендер – Вефсна және Ранельва. Солтүстік Норвегиядағы ең биік тау Мо-и-Рананың оңтүстігіндегі Окстиндан жотасында орналасқан, Оксколтен теңіз деңгейінен жоғары көтеріледі, және Окстиндбреен мұздығымен бірге. Солтфеллет таулары, Свартисен мұздығымен және Арктикалық айнаны кесіп өтетін жерімен, Хельгеландты келесі аймақтан – Салтеннен бөліп тұрады. Салтендегі танымал шыңдар – Бодёнің оңтүстігіндегі Борвасттиндан, Фаускеге жақын Сулисконген (Арктикалық айнаның солтүстігіндегі ең биік тау), Штейгартиндан және ерекше пішіндес Хамаройтинден. Солтфеллет пен шығыс Финнмарк арасындағы жерлерде Норвегия шыршасы бастапқыда отырғызылған және көбінесе жеке меншікте. Ескі егістіктер қазір, 80 жылдан кейін, ағаш өндіріп тұр. Лофотен – мұхиттан тік көтерілетін таулардың тізбегі. Құрлықтан қарағанда, бұл жер өте шөлді көрінеді, бірақ күлгін қара түсті шыңдардың артында қойлар үшін жақсы жайылымдары бар жазықтар да бар, олардың топырағы теңіз балдырларынан жасалған. Вестерлен аралдары – ландшафты әртүрлі кіші және үлкен аралдардан тұрады. Офотен, одан әрі ішкі аймақта, биік таулары бар фьорд пейзажы, ең биігі – Нарвиктегі Сторстейнфьеллет, теңіз деңгейінен 1894 метр биіктікте, бірақ ең танымал – Норвегияның ұлттық тауы Стетинд. Мұнда Фростизен және Блайсен сияқты мұздықтар да бар. Тромс округінің ендігіне қарағанда жасыл желектері таң қалдырады, ішкі су жолдары мен фьордтар қайың ормандарымен қапталған, ал ішкі аймақта Målselva және Reisaelva өзендерінің айналасында кең қарағай ормандары мен таулы жерлер орналасқан. Сеня, Квалёя және Рингвассоя сияқты үлкен аралдардың ішкі жағы жасыл, орманды, ал жағалауы – құнарсыз, таулы, және жағадан тыс кішкентай аралдар бар. Линген Альпі – бұл аймақтың ең биік таулары, мұздықтар мен шарлауықтар аймағы. Нордрейсадағы Моллисфоссен шарлауығы солтүстіктегі ең биік шарлауық, ал Мелселвфоссен – Норвегияның ұлттық шарлауығы. Финнмарк округінің оңтүстік-батысында фьордтар мен мұздықтар бар, ал солтүстік-батыс жағалауларында Сорёя және Сейланд сияқты үлкен аралдар орналасқан. Ішкі жерді Финнмарксвидда алып жатыр, бұл салыстырмалы түрде шөлді плато, көптеген көлдер мен Alta Kautokeino және Tana/Deatnu сияқты өзендермен. Тіпті осы ендікте де қарағай ормандары төменгі жазықтардағы ішкі аймақтарда табиғи түрде өседі. Хоннингсвогтың шығысында теңізден тік көтерілетін құр жағалауларды қорғайтын аралдар жоқ. Ресей шекарасына қарай ландшафт салыстырмалы түрде тегіс. Магероя аралындағы Knivskjellodden Еуропаның соңғы нүктесін көрсетеді; туризм әлдеқайда қол жетімді (және әсерлі) Солтүстік мысқа бағытталған, ал Нордкинн түбегіндегі Киннарродден Еуропаның ең солтүстік құрлық бөлігі болып табылады. Финнмарк Финляндияның солтүстігінде орналасқан, ал шығысында Норвегия Ресеймен шектеседі.

Климат

Бұл аймақта оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай климат айырмашылықтары зор. Финнмарк ішкі аймағындағы Финнмарксвидда және Тромс ішкі аймағындағы кейбір аңғарлар, ұзақ жағалау бойымен салыстырғанда, жауын-шашыны аз және қысы суық болатын континенттік климатқа ие.

Жарық

Қыс пен жаз аралығында күн сәулесінің айқын айырмашылығы байқалады. Нордкаппта 11 мамырдан 31 шілдеге дейін түн ортасында күнді көруге болады, ал 19 қарашадан 22 қаңтарға дейін күн көкжиектен жоғары шықпайды. Тромсё үшін бұл күндер 17 мамырдан 25 шілдеге дейін және 26 қарашадан 15 қаңтарға дейін; ал Бодё үшін 30 мамырдан 12 шілдеге дейін (Бодёде полярлық түн болмайды). Қыстың ортасындағы қараңғылық материкте толық қараңғы емес; Тромсёде түскі уақытта шамамен үш сағатқа жуық сұрғылт жарық болады. Хельгеландта нағыз түн ортасында күн болмайды, бірақ күн дискісінің жоғарғы бөлігі маусым айында Мосьёенге дейін көкжиектен төмен түспейді. Ақпан – күннің қайта оралуының ауыспалы кезеңі, ал наурыз және сәуір айлары көбінесе ұзақ күндізгі сағаттармен және қар жамылғысымен жарыққа толы болып сезіледі, Нордландтың жағалау аймағынан басқа. Солтүстік жарығын күзден сәуірдің ортасына дейін аймақтың барлық бөлігінде көруге болады, содан кейін ол жарық болуына байланысты байқау мүмкін болмайды. Бұл – Жер атмосферасына енген Күннен шыққан электр зарядталған бөлшектердің соқтығысуынан пайда болатын табиғи құбылыс, ол аспанды түстердің барлық палитрасымен бояйды.

Ай | Қаңтар | Ақпан | Наурыз | Сәуір | Мамыр | Маусым | Шілде | Тамыз | Қыркүйек | Қараша | Желтоқсан
------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | --------
Бодё күн шығысы және күн батуы | 15-і | 10:18 – 14:05 | 08:16 – 16:18 | 06:24 – 18:02 | 05:16 – 20:51 | 03:06 – 22:56 | | | | |
Түн ортасында күн | | 01:40 – 00:30 | 04:27 – 21:43 | 06:20 – 19:34 | 08:02 – 17:33 | 09:04 – 14:29 | 11:18 – 12:37 | | | |
Тромсё күн шығысы және күн батуы | 15-і | 11:31 – 12:17 | 08:16 – 15:43 | 06:07 – 17:41 | 04:43 – 20:48 | 01:43 – 23:48 | | | | |
Түн ортасында күн | | | 03:44 – 21:50 | 05:56 – 19:20 | 07:54 – 17:04 | 09:25 – 13:32 | | | | |
Хаммерфест күн шығысы және күн батуы | 15-і | Полярлық түн | 08:16 – 15:15 | 05:50 – 17:22 | 04:17 – 20:37 | | | | | |
Түн ортасында күн | | | | | | 03:11 – 21:42 | 05:35 – 19:04 | 07:41 – 16:39 | 09:28 – 12:50 | Полярлық түн |

Источник: Almanakk for Norge; University of Oslo, 2010. Ескерту: Желтоқсанда және қаңтар айының бірінші аптасында Бодёдағы күннің өте төменгі деңгейін таулар кедергілейді. Шілде айының ортасында күннің батуы Бодёде түн ортасынан кейін болады. Тромсёде күн 15 қаңтарға дейін көкжиектен төмен болады, бірақ 21 қаңтарға дейін таулармен жабылады.

Уыс мұхиттық климаттан континенттік боралдық климатқа дейін

Оңтүстік Нордландтағы Хельгеланд жағалауы және Лофотендегі Скроваға дейін солтүстікке қарай орналасқан кейбір аралдарда қыста орташа айлық температурасы жоғары болады, ал төрт ай бойы орташа температурасы жоғары немесе одан да жоғары температураны құрайды. Бұл Брённёйсунд және Санднессьёен қалаларын қамтиды. Осы жағалау аймағында, бірақ Бодёні қосатын фьордтарға қарай, қысы біршама суық болатын, бірақ жазы төрт айға созылатын тар аймақ бар, бұл ылғалды континенталды климатты (Dfb) құрайды. Оңтүстіктегі Микен аралынан солтүстікке қарай, сыртқы жағалау бойымен Хасвикке дейінгі жағалаудың ұзын аймағы субполярлық мұхиттық климат (Cfc) аймағы болып табылады, мұнда қыстар әлі де тым суық емес (ең суық айда температура жоғары болады). Бұл аймаққа Лофотен мен Вестерленнің көп бөлігі, Тромстың батыс жағалауы және Финнмарк аймағындағы Måsøy-дегі Фрухолменге дейінгі бөлік кіреді. Бұл аймақтағы қалалар: Лекнес, Сортланд, Харстад, Тромсёнің теңізге жақын және Хасвик қалаларының ең жұмсақ бөліктері. Солтүстік Норвегияның басым бөлігі боралдық климат аймағында (сонымен қатар субарктикалық деп те аталады), бірақ оңтүстіктен солтүстік-шығысқа қарай температура мен жауын-шашынның айырмашылығы зор. Солтүстік Норвегиядағы бұл климаттық аймаққа жататын фьордтар бойындағы көптеген қалаларда қыстар әдеттегі боралдық климатқа қарағанда жұмсақ және ылғалды болады, сондай-ақ мәңгі тоңның болмауы байқалады; олардың қатарында Мосьёен, Мо-и-Рана, Нарвик, Тромсё және Хаммерфест қалалары бар. Бардуфосс, Альта, Киркенес және Вадсёде суық қыстар кездеседі. Финнмарк ішіндегі аймақтарда, мысалы, Карасьок пен Каутокеинода орташа жылдық температура төмен болады және тоңның дақтары кездеседі. Дегенмен, ішкі қалаларда күшті жел сирек соғады, ал Карасьок жылына орташа есеппен 1 күн ғана күшті желге (22 түйін) немесе одан да күшті желге тап болады. Аймақтың маңызды бөлігі, әсіресе Швециямен шекараға жақын және Тромсёден шығысқа қарайғы Линген альпісіне дейін, таулар мен жоталармен жабылған, ағаш өсе алмайтын биіктікте альпілік тундра климатына ие. Брённёйсунд пен Каутокеино арасындағы орташа жылдық температураның айырмашылығы 8 °C (13 °F) құрайды, бұл Брённёйсунд пен Мадрид, Испания арасындағы айырмашылыққа ұқсас (MADRID/RETIRO, SPAIN Weather History and Climate Data). Жағалау аймағындағы жылы климат, басқа ендіктегі жерлермен салыстырғанда, көптеген адамдардың пікірінше, Гольфстримнің жалғасы болып табылатын Солтүстік Атлантика ағымының әсерінен туындайды.

Жел

Желдің күші қыс және күздің соңында ең жоғары болады, осы кезде төмен қысым күшті болады. Жаз және күздің басында жел нашар болады, қыста болатын желдің күші сирек кездеседі. Әр жылғы қыста жел дауылдары байланыс (паромдар, әуе қатынасы) жүйесін бұзады, әсіресе сыртқы жағалау аймағында. Дегенмен, қысқы күндердің көпшілігі толығымен тыныш өтеді. Норвегияның құрлықтағы ең желді жері (тау шыңдарынан басқа) – Солтүстік Кейпке жақын Måsøy-дегі Фрухолмен маяғы (Fruholmen fyr). Солтүстік Норвегиядағы ең желді қала – Бодё, жылына орташа есеппен 153 күн күшті жел немесе одан да күшті жел соғады, ал 24 күн дауылды жел болады. Ал қорғанышсыз Вардёде 136 күн күшті жел немесе одан да күшті жел және 18 күн дауылды жел тіркеледі. Ішкі аңғарлар мен қорғалған фьорд аймақтарында, әсіресе таулармен қоршалған жерлерде, жел аз болады. Үлкен аралдармен ішінара қорғалған Тромсёде жылына орташа есеппен 27 күн күшті жел және 1 күн дауылды жел соғады, ал Бардуфосс орташа есеппен 11 күн ғана күшті жел немесе одан да күшті желді бастан кешіреді және дауылды жел мүлдем сирек болады. Қыста, мұзды таулы аймақтардан үлкен фьордтар арқылы суық жел соғып, күшті жел теріге қатты суық сезім тудыруы мүмкін. Дегенмен, көптеген қыстарда жеңіл батыс желдері жиі соғады. Ауа райының өрнегі осы солтүстік аймақта болжаусыз, жылдың кез келген уақытында төмен және жоғары қысымдық ауа райы болуы мүмкін, бірақ ең күшті желдер қыста болады.

Қысқы

Нордланд жағалауының солтүстігінен Оңтүстік Вестероленге дейін қыстың орташа температурасы нөл градустан жоғары сақталады, фиордтарға қарай біртіндеп суықтап, ең суық жерлер ішкі аймақтарда орналасқан. Ішкі Финнмаркта, мысалы, Карасйокта орташа температура 7 ай бойы (қазаннан сәуірге дейін) нөлден төмен болады. Тромсёде орташа температура 4-5 ай бойы мұзды температурадан төмен қалады.

Жазғы

Қысқы температура көбінесе теңізге дейінгі қашықтыққа байланысты болғанымен, маусымның ұзақтығы негізінен ендікке (және биіктікке) байланысты өзгереді. Нордландтың оңтүстік жағалауында төрт ай жаз болса, ал солтүстік-шығыстағы аймақтарда, мысалы Киркенес және Вадсёде орташа есеппен екі ай ғана жаз болады. Жазғы ең жылы күндізгі температура ішкі аңғарларда және қорғалған фиордтарда, Mosjøen, Rognan, Narvik, Bardufoss, Alta және Karasjok сияқты қалаларда тіркеледі. Нордкаптан Вардоға дейінгі Солтүстік-Шығыс жағалауының тар жолағы бұрын жазғы жылудың жетіспеуіне байланысты жартылай тундра (Арктикалық климат) болған, бірақ 1991–2020 жылдарға жаңартылған климат нормаларына сәйкес, жаздар жылынып, осы солтүстік жағалаудағы тундралық климат орманистикалық климатқа айналды, бірақ әлі де жазғы жылу өте шалқақ.

Жауын-шашын

Жауын-шашын барлық маусымда болады, әдетте қыста қар, бірақ Нордланд жағалауында көбінесе жаңбыр түседі. Тауларда қар жиналуы 500-ден асып, осы қардың көп болуы көптеген мұздықтардың – негізінен Нордланд пен Тромстағы 500-ден астам мұздықтардың пайда болуына себеп болады. Күз және кейбір жағалау аймақтарында қыс мезгілі ең жауын-шашынды болып табылады, көбінесе көктем мен жаздың басындағы жауын-шашын мөлшерінен екі еседен көп жауын-шашын түседі. Жазда Финнмарк аймағының ішкі бөліктерінде ғана жауын-шашын көп болады. Жауын-шашынның ең аз мөлшері кейбір ішкі аңғарларда байқалады, мысалы, Målselv-дегі Dividalen аймағында жылына тек жауын-шашын, ал Saltdal және Skibotn аймақтарында шамамен осыған тең мөлшерде жауын-шашын түседі. Финнмарк аймағының ішкі бөлігі – жылына жауын-шашын мөлшері кемінде 1 есеге төмен болатын жалғыз үлкен аймақ. Ең ылғалды аймақтар Helgeland аймағын құрайды; Салтфеллдің батыс жағалауындағы Lurøy орташа жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен құрайды.

Жарық рекорды

Ең төменгі температура 1886 жылдың 1 қаңтарында Карасьокта тіркелді, ал ең жоғары температура 2019 жылдың 27 шілдесінде Мосьоен әуежайында тіркелді. Солтүстік Норвегияның көптеген жерлерінде норвегтер "тропикалық түндер" деп білетін, түндегі ең төменгі температураның белгілі бір деңгейден төмен түспейтін жағдайлар тіркелді. Норвегияда тіркелген ең жылы түн 2019 жылдың 29 шілдесінде Брённёйсүнд маңындағы Сёмнадағы Квалёйфьеллетте (302 м) болды. 65 градус солтүстік ендігінде орналасқан Брённёйсүнд мұхиттық қоңыржай климатқа ие, тіпті 150 жылдық байқауларға қарамастан, экстремалды құбылыстар сирек кездеседі. Порсангердегі Лакселв 70 градус солтүстік ендігінде орналасқан континенттік бореальді климатқа ие, суық қыстар мен аз жауын-шашынға тән.

Көлік

Еуропаның со northern шегінде орналасқан Солтүстік Норвегияда соңғы онжылдықтарда көлік инфрақұрылымы үлкен жақсаруды көрді. Жол желісі барлық дерлік ауылдар мен қалаларды байланыстырады, ең маңызды жолдар – E6, E10, E8. Аймақтағы жеті жол бөлігі көркем ортасымен байланысты Норвегияның Ұлттық Туристик Бағыттары болып табылады, оңтүстіктегі Хельгеландтан солтүстік-шығыстағы Варангер түбегіне дейін, соның ішінде Норвегияның 17-ші аудандық жолының екі бөлігі де кіреді. Ұзақ ұшу-қону жолақтары бар және Осло әуежайына тікелей рейстері бар әуежайлар Тромсё, Бодё, Эвенес (Харстад маңында), Альта, Киркенес және Бардуфосс қалаларында орналасқан, сондай-ақ Брённёйсунд пен Санднессьёенді Осломен байланыстыратын тікелей рейстер де бар. Көптеген қалалардың жанында аймақтық рейстермен шағын әуежайлар бар. Бодё, Фауске, Мо-и-Рана және Мошьёен үшін Нордланд желісі оңтүстікке қарай Тронхеймге (содан кейін Ослоға) дейін теміржол байланысын қамтамасыз етеді, ал Нарвик Швецияға (содан кейін Стокгольмге) дейін шығысқа қарай теміржол байланысына ие. "Хуртигрутен" аймақтағы көптеген портына тоқтайды. Солтүстік Норвегияға қажетті тауарлар көбінесе пойызбен Бодё немесе Нарвикке жеткізіледі, содан кейін жүк көліктеріне тиеледі. Ослодан Нарвикке жүретін жүк пойыздары осы көлемінің басым бөлігін құрайды. Балық және басқа өнімдерді экспорттау үшін кері бағытта осы пойыздар қолданылады.

Спорт

Солтүстік Норвегия кубогы – 1929 жылдан 1969 жылға дейін өткізілген футбол турнирі. Норвегияның басты ерлер футбол лигасы – Элитсериенде 2023 жылғы маусымда екі солтүстік командасы бар: ФК Бодё/Глимт және Тромсё ИЛ. Әйелдер футболында IK Grand Bodø және Medkila IL (Харстад қаласынан) Норвегия футболының екінші лигасы – 1. divisjon-да ойнайды. Мұз хокейынен Нарвик ИК Норвегияның бірінші дивизионында, екінші деңгейде өнер көрсетеді. Баскетболдан BLNO лигасында «Тромсё Сторм» және «Харстад Викингс» командалары ойнады. Норвегияның Арктикалық жарысы – 2013 жылдан бері UCI Еуропа туры аясында өткізілетін велосипедтік жарыс. Тромсё түнгі күн марафоны – түн ортасында күннің астында өткізілетін марафондық жарыс.