Кіріспе

Чехиядағы театр Ұлттық театр – Чехияның Прага қаласындағы тарихи опера театры. Ол чех операсының алтын бесігі және чех тарихы мен өнерінің ұлттық ескерткіші ретінде танымал. Ұлттық театр – Чехияның ең маңызды мәдени орындарының бірі, бай көркемдік дәстүрімен ұлттың ең қадірлі мұраларын – чех тілін және чех музыкалық-драмалық ойлау қабілетін сақтап, дамытуға көмектескен. Бүгінде Ұлттық театр үш көркемдік ұжымнан тұрады: опера, балет және драма. Олар тарихи Ұлттық театр ғимаратында, Мемлекеттік опера театрында, Естат театрында және Коловрат театрында кезекпен өнер көрсетеді. Үш көркемдік ұжымның репертуары классикалық мұрадан әрі заманауи авторлардың туындыларынан да құралады.

Бастапқы жобалау және құрылыс, 1844-1881 жылдар

Ұлттық театрдың іргетасы 1868 жылғы 16 мамырда қаланды, бірақ театр салу идеясы 1844 жылдың күзінде Прагадағы патриоттар жиынында туды. Франтишек Палацкий 1845 жылғы 29 қаңтарда Богемия жиналысының провинциялық комитетіне «жеке чех театрын салу, жабдықтау, күту және басқару құқығын» беру туралы өтініш жолдады. Өтініш 1845 жылғы сәуірде мақұлданды, бірақ алты жыл өткен соң – 1851 жылғы сәуірде – ғана Прагадағы чех Ұлттық театрын құру қоғамы алғашқы жинауды бастау үшін алғашқы ресми өтініш жасады. Бір жылдан кейін жиналған қаражат бұрынғы тұз фабрикасына тиесілі жерді сатып алуға жұмсалды, ол Влтава өзенінің жағасында, Прага қаласының панорамасына қарай орналасқан керемет жерді анықтады. Бірақ тар аумақ пен трапеция пішіні ғимараттың архитекторларына қиындықтар тудырды. Бах абсолютизмінің кезеңі жоспарланған театрға дайындық жұмыстарын тоқтатты және театрдың оңтүстік жағында архитектор Войтех Игнац Уллманн салған шағын уақытша ғимарат идеясын қолдады, ол 1862 жылғы 18 қарашада ашылды. Танымал «Сатылған келіншек» операсының премьерасы 1866 жылғы 30 мамырда Уақытша театрда өтті. Кейіннен бұл ғимарат Ұлттық театрдың соңғы нұсқасының бір бөлігіне айналды. Оның сыртқы қаптамасы бүгінгі күнге дейін ғимараттың артқы бөлігінің жоғары жағында көрініп тұр, ал ішкі орналасуы 1977-1983 жылдарғы Ұлттық театрды қайта жаңғырту барысында ғана толығымен өзгертілді. Ф.Л. Ригер мен провинциялық комитет қолдаған минималды бағдарламаны іске асырумен бірге, ғимараттың бастапқы амбициялық тұжырымдамасын жақтаған жас прогрессивті ойшылдар (Сладковский, Тирш, Неруда, Халек) қарқынды күш көрсетті. 1865 жылы олар қоғамда жетекші орындарға ие болды және Прага политехникалық институтының 33 жастағы инженер-құрылыс профессоры, архитектор Йозеф Зитекке Ұлттық театрдың жобасын жасауды тапсырды. Ол кейіннен жарияланған ашық конкурста жеңіске жетті, ал 1867 жылы құрылыс жұмыстары басталды. 1868 жылғы 16 мамырда іргетасы салынды, ал қарашада іргетастар толық аяқталды. 1875 жылы жаңа ғимарат толық биіктікке жетті, ал 1877 жылы театрдың шатыры жабылды. 1873 жылдан бастап ғимараттың ішкі әрлеуі үшін конкурс жарияланды, оның сценарийін Сладковский басқаруымен арнайы комиссия әзірледі. Бір жағынан, тақырыптар классикалық ғимараттың нео-ренессанс тұжырымына сәйкес келді. Екінші жағынан, олар славян мифологиясы мен қолжазбалар туралы қазіргі уақыттағы қызығушылықтан шабыт алды. Бұл екі тұжырым да Йозеф Манестің картиналарына негізделген және чех тарихымен байланысты қазіргі заманғы романтикалық пейзаж стилімен байланысты болды. Олар бүгінгі таңда Ұлттық театр ұрпағының өнері деп аталатын көркемдік көріністі басшылыққа алған негізгі идеологияны ұсынды. Театрға трига (үш аттан тұратын көлік) және Бохуслав Шнирихтің 10 сыртқы аллегориялық мүсіндері, Антонин Павел Вагнердің тағы 10 сыртқы туындылары, Макс Верихтің тас мүсіндері және Шнирихтің сахна алдындағы ішкі мүсіндік тобы кіреді.

Үлкен ашылу

Ұлттық театр алғаш рет 1881 жылғы 11 маусымда Австрия мұрагер ханзадасы Рудольфтің сапарына орай ашылды. Бедрих Сметананың "Либуше" операсының әлемдік премьерасы Адольф Чехтің дирижерлігімен өтті. Одан кейін тағы 11 қойылым көрсетілді. Сосын театр аяқтау жұмыстарын жүргізу үшін жабылды. Осы жұмыстар кезінде 1881 жылғы 12 тамызда өрт шығып, мыс күмбез, зал және театр сахнасы қирады. Бұл оқиға ұлттық апат ретінде қабылданып, жаңа қаржы жинауға күшті ынта тудырды: 47 күн ішінде миллион флорин жиналды. Дегенмен, бұл ұлттық көтеріліс, апаттан кейін туған дау-жанжалдарға сай келмеді. Архитектор Йозеф Зитек бұдан әрі жобаға қатыспады, ал оның шәкірті Йозеф Шульц қайта құру жұмысына шақырылды. Ол ғимаратты кеңейтіп, Уақытша театрдың артында орналасқан доктор Полакқа тиесілі үйлерді қосуды ұсынды. Ол бұл үйлерді Ұлттық театрдың құрамына енгізіп, сонымен қатар залдың көлемін өзгертіп, көріну мүмкіндігін жақсартты. Алайда, ол Зитек стилін ең жоғары деңгейде сақтап, әртүрлі архитекторлар салған үш ғимаратты біртұтас стильге айналдыруға қол жеткізді.

Қайта құру және қайта ашу, 1883-1977 жылдар

Ішкі безендіру жұмысын Миколас Алеш және Франтишек Женишек жасады. Ұлттық театр ғимараты 1883 жылдың 18 қарашасында салтанатты түрде ашылды. Көрінеу техникалық жабдықтармен (электр жарығы, болаттан құралған сахна) жабдықталған ғимарат, шамамен жүз жыл бойы ешқандай ірі өзгерістерсіз пайдаланылды. Тек 1977 жылдың 1 сәуірінде, Жирасектің "Фонарь" спектаклінен кейін, театр алты жылға жабылды.

Қосымша қайта құру, 1977-1983 және одан кейін

Сәулетші Зденек Вавра жалпы қайта құру жұмыстарын басқару үшін тағайындалды. Бұл ауқымды жоба театрдың толықтай жабдықталуын аяқтаумен біріктірілді. Жұмыс маңызды мерзімде аяқталды, ол Ұлттық театрдың ашылуының 100 жылдығына – 1983 жылғы 18 қарашаға дейін болатын. Сол күні театр Сметананың "Либуше" операсымен қойылып, қайтадан жұртшылыққа ұсынылды. Әдемі архитектурасымен танымал тарихи ғимаратқа кеңселер мен бас кассасы бар заманауи стильдегі қосымша ғимарат салынған. Бүгінде ол Ұлттық театрдың үш көркемдік ұжымының – драма, опера және балеттің негізгі сахнасы болып табылады. 1989 жылы Ұлттық театрдың бас директоры, композитор Жири Пауэр бұрынғы коммунистік Чехословакия үкіметінің саясатын қолдағандығы үшін қызметтен алынды. Пауэр 1989 жылғы 17 қарашада опера, балет және драма труппаларының наразылық акцияларын өткізуіне жол бермеу үшін Ұлттық және Сметана театрларының барлық қызметкерлерін жұмыстан шығарды. Үш апталық ереуілден кейін Пауэрдің орнына Иво Жидек тағайындалды.

Менеджмент

Бастапқыда Ұлттық театр жеке гильдияның қолдауымен жұмыс істеді, оның істерін гильдия атынан басқаратын директор болды. Субсидияның болмауы кейбір қаржылық және көркемдік қиындықтарға әкелді, бірақ институттың өсуіне немесе мәртебесіне ұзақ мерзімді зиян келтірмеді. 1900 жылы театрдың алғашқы жылдарында оны басқарып келген гильдиямен жасалған келісім-шарт аймақтық үкімет тарапынан жаңартылмады. Көркемдік деңгейге наразылықтың артуына байланысты Ұлттық театр басқаруды жаңа Ұлттық театр компаниясына жүктеді. Гильдиямен байланысты адамдардың көпшілігі консервативті көзқарастарға ие болса, жаңа компания либералды және жаңа идеяларды қабылдауға дайын болды. Композитор Карел Коварович опера директоры болып тағайындалды, ал дирижер ретінде оның еңбегі оркестр, хор және солисттер ансамблінің жақсаруына елеулі үлес қосты. Ол сонымен қатар Карел Буриан (кейіннен Байройтте Вагнерлік тенор), Отакар Марак, Эмиль Поллерт және Габриела Хорватова сияқты жетекші әншілерді ансамбльге тартты. 2019 жылы Прагадағы Ұлттық театр мен Мемлекеттік опера өнерпаздар мен қызметкерлер тарапынан наразылық акциялары мен бұзылыстарға ұшырады, оның ішінде Пер Бойе Хансеннің көркемдік директор болып тағайындалуына қарсы наразылық білдірген ашық хат жарияланды.

Коммерциялық банк сыйлығы

2005 жылдың 4 мамырында Komerční banka Прагадағы Ұлттық театрмен келісімге қол қойды. Келісім бойынша, жыл сайын Чехия Ұлттық театрындағы ең көрнекті қойылымдар үш номинация бойынша марапатталады: балет, драма және опера. KOBANADI сыйлығының (KOBANADI = KOmerční BAnka + NArodní DIvadlo) иегерлері академик Ярослав Рона салған мүсінше және 100 000 чех кронасы (2011 жылдың наурыз айына қарай шамамен 4 000 евро) алады. Алғашқы салтанатты шара 2006 жылдың 26 қазанында Ұлттық театр сахнасында өтті.