Кіріспе

Венециядағы опера театры, Италия.

Ла Фениче театры (la feˈniːtʃe, "Феникс") – Италияның Венеция қаласындағы тарихи опера театры. Ол «Италия театры тарихындағы ең танымал және құрметті нысандардың бірі» саналады.

Бірақ, бұл процесте де дау-дамайсыз болған жоқ, әсіресе ғимараттың эстетикасына қатысты. Отыздан астам жауап түсті және Романеллидің мәлімдемесінше, Селваның жобасы құрылысқа таңдалып алынса да, ең үздік жоба сыйлығы оның басты бәсекелесі Пьетро Бьянкиге берілді. Дегенмен, Селваның жобасы және аяқталған опера театры жоғары сапалы және физикалық кеңістіктің шектеулеріне ең лайықты болып көрінеді. Ішкі жағы алтынмен әшекейленген, сәнді жиһазбен безендірілген және штукатуркамен әсемделген кеш империя стилінде жасалған. Ла Фениче 1837 жылғы 26 желтоқсан күні кешкісін есігін қайта ашты. Джузеппе Вердидің Ла Фениче театрымен байланысы 1844 жылы карнавал маусымында «Эрнани» операсының премьерасымен басталды. Келесі 13 жылдың ішінде «Аттила», «Риголетто», «Травиата» және «Симон Боккенегра» операларының премьералары осы сахнада өтті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ла Фениче жабылды, бірақ қайта ашылып, көптеген шаралар орталығына айналды, әлемдегі ең көрнекті әншілер мен дирижерлерді қызықтырды. 1930 жылы Венеция биенналесі қазіргі заманғы музыканың бірінші халықаралық фестивалін ұйымдастырды, осы фестиваль арқылы Ставинский, Бриттен және соңғы кезде Берио, Ноно және Буссотти сияқты композиторлар Ла Фениче үшін шығармалар жазды. 1996 жылғы 29 қаңтарда Ла Фениче өртенгендіктен толығымен қирады. Тек оның акустикасы сақталды, себебі итальяндық акустик Лamberто Трончин осыған дейін екі ай бұрын акустиканы өлшеген болатын. Өртке қасақана шабуыл жасалғаны күдік тудырды. 2001 жылғы наурыз айында Венециядағы сот екі электрик – Энрико Карелла мен оның туысы Массимилиано Маркеттиді өрт сөндіруде кінәлі деп тапты. Олардың компаниясы жөндеу жұмыстарындағы кешігулер үшін ауыр айыппұл төлеуге тиіс болғандықтан ғимаратты өртеп жіберген. Компания иесі Карелла соңғы апелляциясы қабылданбағаннан кейін із-түзсіз жоғалды. Ол жеті жылға бас бостандығынан айырылды. Маркетти өзі бас беріп, алты жылдық жазасын өтеді. Ақырында, Карелла 2007 жылғы ақпан айында Мексика-Белиз шекарасында ұсталды, Италияға экстрадицияланды және 16 ай өтегеннен кейін шартты түрде босатылды.

Қазіргі театр

Көптеген кешігулерден кейін, қайта құру жұмыстары 2001 жылы шын мәнінде басталды. 650 күн ішінде 200 штукатур, суретші, ағаш шеберлері және басқа да шеберлерден тұратын команда 90 миллион еуроға ескі театрдың атмосферасын қайта жаңғыртуға қол жеткізді. Джиллиан Прайс атап көрсеткендей: "Бұл жолы, қайтыс болған итальяндық сәулетші Альдо Россидің 'Бұрынғысынша, бұрынғы орнында' деген ұранымен жасалған осы ойлы жобасының арқасында, қосымша репетициялық залдармен және заманауи сахналық жабдықтармен жабдықталды, ал отыратын орын саны 840-тан 1000-ға дейін артты". Ла Фениче 19 ғасыр стилінде, сәулетші Альдо Россидің жобасы бойынша қайта салынды. Ол дизайнының егжей-тегжейін алу үшін Лучино Висконтинің "Сенсо" (1954) фильмінің бастапқы сахналарынан түсірілген фотосуреттерді пайдаланды. Ла Фениче 2003 жылдың 14 желтоқсанында Бетховен, Вагнер және Стравинскийдің тұсаукесерлік концертімен қайта ашылды. Алғашқы қойылған опера 2004 жылдың қараша айында "Травиата" болды. Қайта салынған Ла Феничеге сын пікірлер әртүрлі болды. "Il Tempo" газетінің музыка сыншысы Энрико Кавалотти қанағаттанды. Ол түстердің сәл жарқырағандай болғанын, бірақ дыбыстың жақсы және айқын болғанын байқады. Алайда, оның әріптесі Дино Виллатико, La Repubblica газеті үшін, жаңа залдың акустикасы жеткіліксіз резонансқа ие болғанын, ал түстердің тым жарқырағандығын айтты. Ол оны "китч, өткеннің жалған көшірмесі" деп сипаттады. Ол былай деді: "Қаланың мүлдем жаңа театр салуға батылы болуы керек еді; Венеция инновациялық тарихын елемеу арқылы оған қиянат жасады".

Қалқа

1792 жылы сәулетші Джаннантонио Селваның жоспары бойынша салынған ғимараттың қасбеті, 1836 және 1996 жылдары опера театрын жартылай қиратқан екі өрттен толықтай аман қалған жалғыз бөлік болып табылады. Қаладағы басқа театрлардың кіреберістері көшелер мен кішкентай алаңшалар сияқты тығырықтарда орналасқаннан өзгеше, Ла Фениче – Сан-Фантин алаңына беткейлеген жалғыз тарихи венециялық театр. Бұл сонымен қатар, фасадында неоклассикалық стильдегі колоннадасы бар жалғыз ғимарат. Онда 1837 жылы Джамбаттиста Медунаның суреті бойынша жасалған, оттан қайта тірілген феникс бейнеленген театрдың эмблемасы орналасқан. Фасадта трагедия және би музаларын бейнелейтін екі мүсін – Мельпомена мен Терпсихора бар. Олардың үстінде Доменико Фадиганың туындылары саналатын Комедия мен Трагедия маскалары орналасқан. Опера театрының кіреберісін әшекейлеген алғашқы мүсіндер, терракоттадан жасалған және барокко стилінде өрнектелген, Джузеппе Бернардиге немесе оның інісі Джованни Феррариге тиесілі болған, екеуі де Кановадан сабақ алған. Олар 1875 жылы жағдайы нашарлағандықтан және қалпына келтірілген жағдайда да фасадтың классикалық стиліне сай келмейтін болғандықтан ауыстырылды. Екі жаңа мүсін Кустоза тасынан Аугусто Бенвенути жасады, бұл стиль ғимаратқа көбірек үйлесімді болды. Театр басшылығы оларды 1876 жылы Бенвенутиге сатқаннан кейін түпнұсқа мүсіндердің барлық іздері жоғалды. 1837 жылы қайта жаңартудан кейін кіреберіс вестибюліне екі ескерткіш орнатылды. Оң жақтағысы, сол жылы Антонио Джакарелли жасаған, Джамбаттиста Медунаның түпнұсқа жобасы бойынша, архитектор Джаннантонио Селваға арналған. Сол жақтағысы, драматург Карло Голдониге арналған, Луиджи Зандоменеги жасаған және 1830 жылдың 26 желтоқсанында ашылған атриумнан көшірілді. Опера театрының жаңа белгісі, алтын және көк түсті, Медунаның жобасы бойынша, 1837 жылы кіреберіс үстіне орнатылды.

Үй іші

1836 жылдың желтоқсан айында түнінде бірінші Ла Фенице опера үйін қырып өткен өрттен мүлдем зардап көрмеген Selva кіреберісі, 1937 жылы инженер Эухенио Миоцци басқарған жаңарту жұмыстарының аясында кеңейтілді. Сол кезде фойенің оң жағын бірнеше бөлікке бөлген қабырғалар бұзылып, оң жақ сол жақпен формасы мен әшекейлеуі жағынан айналастырылды. Содан кейін оң қанатқа 1935 жылы қорап иесінің акцияларын Венеция қаласына өткізгенін көрсететін ескерткіш тақта орнатылды. Осы жұмыс, соның ішінде қайта жаңарту арқасында, фойе мен жоғарғы қабаттағы Сауал Аполлине 1996 жылғы 29 қаңтардағы өрттен кейін еден мен баспалдақтарға қарсы тұрған қабырғаның құлауына қарсы ішінара тұғыр тапты. Опера үйінің кіреберісі – ғимараттың ең көп сақталған бастапқы элементтері бар аймақ: әшекейлеудің бір бөлігі және көптеген бағаналар, еден және қораптарға баратын баспалдақтар.

Үй

1996 жылғы өрт үйдің бес қабатты ложаларын, сахнасын және төбесін толығымен қиратты, бастапқы үйдің тек сыртқы қабырғаларын қалдырды. Қайта құрылыс архитектор Алдо Россидің жобасына сүйенді, «Бұл болғандай, сол жерде» деген ұранды сақтады, бұл 1902 жылы құлағаннан кейін, нақты түпнұсқасымен бірдей және он жылға созылған Санкт-Марк қоңырау мұнарасын қайта жаңғыртуда қолданылған. Үйді адал түрде қайта жаңғыртуға Медуна ағайындарының 1836 жылғы алғашқы өрттен кейін жүргізілген жұмыстардан кейін дайындалған қайта құрылыс туралы толыққанды еңбегі көмектесті. Рококо стиліндегі үйдің әшекейлерін қайта жаңғырту негізінен театрдың тарихи архивінде сақталған опера үйінің кең фотоархивін зерттеуге негізделді. Жұмысты жеделдету үшін екі процедура қабылданды. Ғимараттың қабырғасы мен ағаш қаңқасын қайта жаңғырту опера үйінің өзінде жүздеген жұмысшылардың күніне 24 сағат, аптасына жеті күн жұмыс істеуімен жүзеге асырылды, ал декоративтік элементтер бір мезгілде әртүрлі сыртқы шеберханаларда жасалды, осылайша құрылыс жұмыстары аяқталғаннан кейін оларды орнатуға дайын болды. XIX ғасыр материалдары қолданылды: патшалық ложа мен кіреберістің барлық әшекейлері үшін папье-маше, ағаш және гипс, сонымен қатар «соффитон» деп аталатын карниздің бөлігі болып табылатын 22 Нереида және патшалық ложадағы төрт путти. Басты принцип – түпнұсқа үйді қайта жаңғырту, әсіресе оның ерекше техникалық шешімдерін, негізінен мұқият таңдалған және ең жақсы акустикалық эффект алу үшін өңделген ағаштан жасау. Ағаштан жасалған үйдің үлкен дыбыс қорабы қорғаныш қабырғасымен және темірбетон едендермен қоршалған. Шыңының құрылысының тек бір бөлігі орнында салынды, ол түпнұсқалық дизайнды қайта жаңғырту арқылы күмбезді төбеге ұқсас оптикалық иллюзияны тудырды. Онда музыкалық аспаптарды ұстаған әйелдердің суреттері, сондай-ақ Ғимарат, Музыка, Би және Аврораны бейнелейтін жас бойжеткендер бейнеленген. Шамдан түпнұсқа ағылшын шамданының көшірмесі, 1854 жылы Медуна ағайындары Ливерпульдегі шеберлерге алтын қоладан тапсырыс берген. Ложалардағы шамдардың қолдары да сақталған бір дана үлгісіне сәйкес жасалды. 1854 жылдан бері үйдің әшекейлерінің басты тақырыбы – акант жапырақтары бейнеленген орман, кейін кварц техникасымен өңделген және агатпен жылтыратылған 23 каратты алтын жапырақтарымен байытылған. Ложалардың сыртындағы суреттерде музыкалық аспаптармен немесе ойнақы көңіл-күйдегі херубимдер бейнеленген. Бірінші қабатта классикалық ақындардың портреттері, ал екінші қабатта Тарих, Поэзия, Философия, Комедия, Трагедия және Музыканы бейнелейтін алты аллегория бейнеленген. Үшінші қабатта үйде қойылған 14 ең маңызды операның атаулары мен авторлары жазылған тақташалар орналасқан. Ложалардың ішкі түсін түбегейлі өзгерту үйдің сыртқы келбетіндегі маңызды жаңалық болды. Алғашқы беже түстің орнына көк-жасыл пастельдік түс таңдалды. Қазіргі заманағы фойеге кіреберіс 1937 жылы инженер Миоцци жобалаған және екі гипстен жасалған кариатидтермен безендірілген. Үйдің бастапқыда қазіргі кіреберістің оң жағындағы бірінші кіреберіс орналасқан бөлігінде екі кішкентай кіреберіс болды, 1930 жылдардың екінші жартысына дейін бірінші қабаттағы үш ложаны алып отырды. Оркестрлік шұңқырда жылжымалы платформа бар. Шұңқыр қажет болмаған жағдайда, платформаны фойе деңгейіне көтеруге болады, бұл алдыңғы қатарға қосымша орындықтар қосуға мүмкіндік береді, сыйымдылықты 104-тен 1126-ға дейін арттырады. Екі бөліктен тұратын жылжымалы платформаны толық немесе ішінара сахна деңгейіне көтеруге болады, осылайша оны кеңейтуге болады. Перде тарихи құжаттарды зерттеу нәтижесінде жасалды, ол қара жасыл түсті, отқа төзімді синтетикалық матадан жасалған және алтын түсті былғарыдан жасалған 1100 гүлмен әшекейленген. Жаңа сахнаға бүйірлік сахна да қосылды, онда декорацияларды орнату және көшіру үшін сахналық жабдықтар бүйірлік бағытта жылжытылады.

Патшалық сандығы

Опердағы құрметке ие орынның күйреуге толы тарихы, опера үйінің ғана емес, сонымен қатар Венеция қаласының саяси және тарихи оқиғаларымен байланысты. Патшалық ложа Джаннантонио Селваның Ла Фениче үшін жасаған бастапқы жоспарына кірмеген; ол салынған кезде үйде бірдей өлшемдегі ложалар ғана болды. 1797 жылдың мамырында Венеция Бірінші француз империясына тәуелсіздігін жоғалтты, ал 1797 жылғы Кампоформио шартынан кейін қала сегіз жылға Австро-Венгрия империясына берілді, содан кейін 1805 жылы Венеция тағы да француз билігіне көшті. Бірінші императорлық ложа 1807 жылы император Наполеонды күту үшін уақытша салынды, ол 1807 жылдың 1 желтоқсанында Лауро Корниани Алгароттидің «Il Giudizio di Giove» кантатасының қойылымын тамашалауға шақырылған. Оны салу үшін екінші және үшінші қабаттардағы үш орталық ложа бұзылды. 1808 жылы архитектор Джаннантонио Селва Джузеппе Борсатоның көмегімен безендірулердің соңғы нұсқасын жасады. Бұл 1836 жылдың желтоқсанында Ла Феничені шарпыған өрт кезінде жойылды және 1837 жылы Медуна бауырлары үйдің қалған бөлігімен бірге қайта салды, Джузеппе Борсатоның көмегімен безендірулерге әсемдік қосты. 1815 жылғы Вена конгресінен кейін Венеция тағы да Габсбургтер билігіне түсті. 1848 жылдың наурыз айының соңында, көтеріліс пен Венеция Республикасының Австриядан тәуелсіздігін жариялаудан кейін ложа алынып тасталды, соның нәтижесінде «республикалық» деп аталған ложадағы бастапқы ложалар қайта орнатылды. XIX ғасырдың басына дейін үйдің ортасында болған алты ложа қайта салынды. Бірақ, Австрияның патшалық үкіметі қайта келді және 1849 жылдың 22 тамызында ложаны бастапқы түрінде қайта құруға бұйрық берді. Безендіру жұмысы тағы да Джузеппе Борсатоға тапсырылды, ол 70 жылдан асып, оларды бұрынғыдан да сәнді етіп қайта жасады. Бұл оның соңғы жұмысы болды; оның ложасы 1850 жылдың қаңтарында оның жесірі Мария Бонадей Борсатоның қатысуымен таныстырылды. Императорлық ложа 1866 жылы Венето Италия Корольдігіне қосылғаннан кейін патшалық ложаға айналды. Италия корольдік отбасының символы әлі де ложаның ішінде, қабырғаларында көрініп тұр. Сыртқы карниздің үстінде үшінші Савой елтаңбасы болған, бірақ ол 1946 жылдың 2 маусымындағы референдумда республикалықтар жеңіске жеткеннен кейін алынып тасталды және оның орнына Венецияның символы – Санкт-Марк арыстаны қойылды. Қабырғалардың бұрыштарында төрт алтын жалатылған ағаш шамдағыштарда піл сүйегімен боялған ағаш путтілері орналасқан. Папье-машемен әсемделген ағаш төбеде суретші Леонардо Гавагниннің «Ғылымдар мен өнердің апотеозы» картинасының көшірмесі бейнеленген. Патшалық ложа қонақтарына жеке кіреберісі бар жеке бөлмені де пайдалануға мүмкіндік береді.

Сале Аполлине

Сауда Аполлин, грек құдайы Аполлонға арналған, Музалардың әкесі және өнердің, соның ішінде музыканың қамқоршысы, бес бөлмеден тұрады, олардың қазіргі орналасуы 1937 жылдан бастап сақталған. Бұл бөлмелер қазір үзіліс кезінде көрермендер пайдаланады, алғашқы үш қабаттағы ложалар мен партерде отырғандар үшін. Сауда Аполлинеедің бес залы опера театрында қойылым болмаған кезде де пайдаланылды; оның бары күндіз ашық болатын, ал бөлмелердің бірінде бильярд үстелі орналасқан. Бас есіктің үстінде Франция королі Людовик XIV-ке құрмет көрсету ретінде күннің символы бейнеленген. Аполлон залы балет залы ретінде жоспарланған; балет Людовик XIV-нің оған қызығушылығының арқасында дамыды. Ол «Түннің Корольдік Балетінде» бірнеше би орындады, ал соңғы бөлімінде алтын сәулелерден жасалған киіммен Аполлон рөлін сомдады, осылайша Күн Патшасы атанды. Ла Фенице Аполлон құдайына құрмет көрсету үшін салынған. 1996 жылғы қасіретті өрттен үй толығымен қирағаннан айырмашылығы, осы бөлмелердің шамамен бестен бірі сақталды. Сақталған фрагменттерді оңай тануға болады, өйткені қайта құру жұмыстарының мақсаты тарихи бөлімдер мен жаңадан қосылған бөліктердің арасындағы айырмашылықты көрсету болды. Төбе кәрниздерінің түпнұсқа бөліктері мен қабырғалардағы әшекейлі штукатурлар соңғы өрттің куәсі ретінде қараңғы түсті. Сол айырмашылықты кейбір есіктердің мәрмәр жақтауларында, жаңа, басқа түсті мәрмәрмен жөнделгенінде, сондай-ақ әйгілі әнші Мария Малибранға арналған бөлмеде сақталған венециандық террацтосымен үйлесетін жаңа еденде де көруге болады. Осы толықтырулардың арқасында Сауда Аполлинее түпнұсқалар негізінде қайта жаңартылды, бірақ үйдегіден гөрі таңдаудың кеңірек мүмкіндігі берілді, бұл бөлмелердегі жаңа жиһаз бен төсемдерден көрінеді.

Сала Данте

Басты бар Сала Дантеде орналасқан, оның қабырғаларын бір кезде әшекейлеген фрескалардың құрметіне осылай аталған. Бұл бөлме 1865 жылы Данте Алигьеридің дүниеге келгеніне алты жүз жыл толуына орай ашылды. Осы мерекелік оқиғаға арнап, суретші Джакомо Каса сәндік төбе шеңберінің ішінде Италияның ұлы ақынды тәж кигізуін бейнелейтін үлкен композиция жасады, сондай-ақ қабырғаларда «Құдай комедиясынан» алты көрініс бейнеленген темпералы фрескалар салды. 1867 жылы олардың екеуі Антонио Эрмолао Паолетти салған басқа суреттермен ауыстырылды. 1976 жылдың қыркүйегінде бұл бөлме Sala Guidi деп аталып, қабырғалары мен төбесі Венециялық суретші Вирджилио Гидидің Дантеге арналған суреттерімен безендірілді. Бірақ 1996 жылғы өрт осы суреттерді жойды, соның нәтижесінде Касаның түпнұсқа безендіруінің фрагменттері табылған еді, қазір олар түсінігін жеңілдету үшін синопиямен толықтырылды.

Үлкен зал

Сала Гранде немесе баль залы – бес Аполлине залының негізгі залы, кіреберіс фасадының ортасындағы үш терезе арқылы жарықтандырылады. Ғсырлар бойы әртүрлі мақсаттарда қолданылған, Сала Гранде баллдар, камералық музыка концерттері, конференциялар немесе кітаптардың тұсаукесерлері үшін әсем орын болды, сондай-ақ (Ла Феничке арнайы бөлмелер берілгенге дейін) репетициялар өткізілді. 1935 жылы басқару кеңесі де осы залды пайдаланды. 1996 жылғы 29 қаңтардағы өртте дерлік толығымен қираған Сала Гранде бастапқы нұсқасына сәйкес адал түрде қайта жаңартылды. Фойеден жоғары орналасқан еден өрттен кейін құлап, тек қана бұрыштары сақталды. Қазіргі еден бастапқы нұсқаға сәйкес қайта салынды және оның ерекше гүлдік өрнектері қайта жаңартылды, бұл үшін түрлі ағаш түрлері қолданылды: жапырақталған қайын, зәйтүн және алмұрт. Қабырғалардың түсі де бастапқы түсімен сақталды. Залдың жоғарғы бөлігінің айналасында галерея орналасқан, оған жоғарғы қабаттағы үш есіктен кіруге болады.

Жаңа бөлмелер

"Бұл жерде, ол болғандай", - Ла Фенице театрын қайта құрудың ұраны, оперхананың 1996 жылғы өртке дейінгі қалпында қайта салынуын талап етті. Дегенмен, бұл принцип ерекше тарихи және көркемдік маңызы бар бөлмелерге ғана қатысты деп саналды. Сондықтан, осы мүмкіндікті пайдаланып, осы категорияға кірмейтін ғимарат бөліктері қайта жобаланып, үш жаңа бөлме құрылды.

Көркем шығармаларда

Донна Леонның "Ла Феничедегі өлім" (1992) атты тұңғыш романы, оның комиссар Гуидо Брунетти жекеше детективтер сериясының бірінші кітабы, танымал оркестр дирижерінің "Ла Феничедегі Травиата" қойылымы кезінде цианидпен уланудан болған сенсациялық өліміне байланысты құпияға толы оқиғаны орталыққа қояды. Романның бірнеше сахнасында опера үйі егжей-тегжейлі сипатталған, сол кездегідей, үшінші өртке дейінгі жағдайында көрсетілген.