Кіріспе
Қарағұзы (Καραγκόζ, Karagöz) – грек халық мұрасының көлеңке қуыршағы және ойдан туған кейіпкер. Ол түрік көлеңке театрының "Карағұзы мен Хасиват" пьесасынан бастау алады. Қарағұзы түрік және грек көлеңке театрында ойнатылатын әңгімелердің басты кейіпкері болып табылады.
Karagiozis or Karaghiozis ( , Karagöz ) is a shadow puppet and fictional character of Greek folklore, originating in the Turkish shadow play Karagöz and Hacivat. He is the main character of the tales narrated in the Turkish and Greek shadow puppet theatre.
Шығу тегі
Кейбіреулер бұл өнер Жава аралынан бастау алғанын айтады, онда көлеңкелі қуыршақтар театры (wayang kulit) 11 ғасырда-ақ қойылып, саудагерлер арқылы Осман империясына жеткен. Бірінші Каргаөз–Хасиват қойылымы 1517 жылы елді жаулап алғаннан кейін Мысырда Сұлтан Селім I (1512–1520 жылдары билік еткен) үшін орындалды, бірақ 17 ғасырдың жазушысы Евлия Челеби оның Осман сарайында Баязид I (1389–1402 жылдары билік еткен) тұсында да қойылғанын мәлімдеді. 16 ғасырда Осман империясының бас мүфтиі Мұхаммед Эбуссуд әл-Имади Каргаөз қойылымдарын орындауға рұқсат беретін маңызды шешім шығарды. Көлеңке театрында бір қуыршақ шебері дауыстап диалог құрап, әңгіме айтып, қуыршақтарды басқарып ән де шырқауы мүмкін. Бұл өнер түрінің бастауы Индонезияның ваянг кулит немесе қытайдың пи инг ши көлеңке театрынан шыққан деп есептеледі. Каргаджозис немесе Караджозис атауы грек тілінен (Καραγκιόζης) алынған, ол түрік тіліндегі Каргаөз ("қара көз") сөзінен қарыз алған. Кіші Азияда көлеңке театрының қалай пайда болғаны туралы бірнеше әңгіме бар. Көптеген адамдар оның Мысыр көлеңке қуыршақ дәстүрінен, яғни Жерорта теңізі аймағынан пайда болғанын айтады. Қалай болғанда да, діни шектеулерге қарамастан, көлеңке театры 16 ғасырда мұсылман түркілері арасында кеңінен таралғанын атап өту керек. Бастапқыда оның танымалдығының себебі оның тіліндегі әжуалық сөздер мен көзге түсетін фаллосы болды. Ол Түркияда бүгінге дейін, әсіресе Рамазан айт мерекесінде сол атаумен қойылады. Караджозис, шамасы, 19 ғасырда Осман империясы тұсында Кіші Азиядан (Анатолия) Грекияның құрлық бөлігіне келген. 19 ғасырдың соңында Грекияның Патрас қаласында Димитриос Сардунис, әйгілі Мимарос, қазіргі грек көлеңке театрының негізін қалаушы деп есептеледі. Бұл жанр грек халқының арасында толыққанды қабылданып, сәл бейімделді. Бірақ Караджозистің Грекияға келуі мен танымалдылығына байланысты әртүрлі аңыздар мен зерттеулер бар. Кейбір әңгімелерде грек саудагерлері осы өнерді Қытайдан әкелген, ал басқалары Осман империясы тұсында гректер солтанды ойын-сауықпен қамтамасыз ету үшін осы "әңгімені" құрастырған дейді. Тағы да басқалары бұл өнердің бастауы 14 ғасырдың басында Түркияның Бурса қаласында мешіт салуға қатысқан Каргаөз және Хаджи Иват есімді екі тас шебері туралы шын оқиғаға байланысты болғанын айтады.
Кейіпкерлер
Карагиозис (Καραγκιόζης) – ұйықтау мен тамақтанудан басқа ештеңеге қызығушылық танытпайтын, алаяқ кедей грек. Әлеуметтік тұрғыдан ол Хаджи Иватқа (грекше: Hadjiavatis) басқа кейіпкерлерге қарағанда жақын, көбінесе Хаджи Иват оны хабармен қамтамасыз етеді, кейде олар бизнес бойынша ынтымақтасады, бірақ кейде Хаджи Иват Карагиозистің алаяқтығының құрбаны болады. Коллитерия (Κολλητήρια) – Карагиозистің үш баласы. Кейбір нұсқаларда олардың есімдері (үлкенінен кішісіне қарай) Коллитирис, Копритис (немесе Свурас, немесе Скорпиос), және Миригкокос (немесе Бирикогос, немесе Пипирогос) деп берілген. Аглая (Αγλαΐα) – Карагиозистің әйелі, көбінесе көрінбейді, бірақ оның ерекше дауысы Карагиозистің үйінен естіледі. Хаджиаватис (Χατζηαβάτης), (түрікшеде – Хачиват) – Карагиозистің балалық шағынан бергі досы және серігі, адал және жауапты тұлға, бірақ көбінесе Карагиозистің жоспарларына тартылып қалады. Ол қуаттыларды мақтауға бейім, және кейде Карагиозиске қарама-қарсы, басқыншы және үстемдік құратын жүйеге мойынсұнушылық танытады. Барба Георгос (Μπάρμπα Γιώργος, "Джордж аға") – Румели тауларынан (Грекияның орталық бөлігі) шыққан ауыл тұрғыны, көбінесе төмендікке сапармен байланысты қандай да бір іспен айналысатын қойшы немесе сүт фермері ретінде бейнеленеді; ол денелі және дәстүрлі fustanella киімін киеді. Ол өзінің немере інісінің (Карагиозис) алаяқ екенін түсінсе де, кейде оған көмектеседі және қарсыластарын таяғымен сабап тастайды. Ставракас (Σταύρακας) – оның қуыршағы ғана Караджозис сияқты ұзын, тәуелсіз қолға ие. Ол Пирейде кең таралған "мангалар", "жаман балалар" мәдениетін және Ребетико дәстүрін көрсетеді. Ол басқаларды қорқытпақ болса да, Караджозис оны көбінесе мазақтайды. Сиор Дионисий (Σιορ Διονύσιος) – Закинфтен шыққан, аристократ екенін сырттай көрсетуге тырысатын итальяндық джентльмен. Ион аралдарының шыққан тегіне адал, ол кантадалар айтады және ерекше акцентпен Ион грек диалектісінде сөйлейді. Морфоний (Μορφονιός, "Сұлу") – батысқа еліктеген, мақтанғақ адам; алайда, ол үлкен мұрыны бар, ірі басты сұмдық көрініс; дегенмен, ол өзін сұлу санайды және үнемі ғашық болып жүреді. Ол көбінесе "уит!" деген дыбыс шығарады. Соломон (Σολομών) – Салоникиден келген, көбінесе бай яһуди, аса танымал емес кейіпкер, ол өзіне тән стильде сөйлейді, кейде өте жылдам қайталап тұратын дыбыс шығарады, оны Гатлинг мылтығымен теңестіреді, осылайша Караджозистен "ауыр қару" деген лақап алады, оның әлсіз дене бітіміне қарамастан. Оның мінезі әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе екінші рөлдерде ойнайды. Визир (Βεζύρης), кейбір нұсқаларда Паша (Πασάς) деп те аталады, ол басқыншы тараптың маңызды тұлғасы және Сарайда тұрады. Ол әдетте әрбір жаңа оқиғаның бастауы болып табылады, сынақтар, іс-шаралар, тесттер және т.б. жариялайды, оларға Караджозис қатысуға шешім қабылдайды. Фатме (Φατμέ) – уәзірдің немесе пашаның әдемі қызы, мойынсұнушы немесе қарсылық танытушы рөлдерді ойнайды; ол түрлі қиындықтар тудырады, кейде жақсы мақсаттармен, деспотты әкесіне қарсы; немесе, жамандықпен, Караджозиске немесе басқа кейіпкерге деген жеккөрушіліктен. Велигекас (Βελιγκέκας) – Сарайдың албан күзетшісі. Ол пашаның оң қолы, әрдайым Караджозисті іздейді және оны жақсы ұрып-соғу мүмкіндігін жібермейді. Бірақ көбінесе оны Барба Джоргос сабап тастайды. Пепонияс (Πεπόνιας, "Меллон құрсақ") – кейбір нұсқаларда Велигекасты алмастыратын Сарайдың семіз түрік офицері. Кейбір ойыншылар Караджозистің ескі әкесін немесе Ставракастың досы Нондасты сияқты қосымша кейіпкерлерді енгізді.
Құшақтар
Шоу кейіпкерлерін бейнелейтін барлық фигуралар екі өлшемді және әрқашан профильде жасалған. Олар дәстүрлі түрде түйе терісінен жасалып, сурет арқылы жарық өткізіп, бөлшектерін жасауға мүмкіндік берсе, бірақ бүгінде көбінесе картоннан жасалады. Дәстүрлі қуыршақтар ақ экранға қара көлеңке түсіретін, ал кейбір жаңа қуыршақтарда түсті көлеңкелер жасау үшін түсті жібек немесе пластикалық гель материалдарымен жабылған тесіктер болады. Дене, бел, аяқ және кейде қол-аяқтар жеке бөліктер болып, штифтке арқылы біріктірілетін. Көптеген фигуралар екі бөліктен (дене және аяқтар) тұрады, белде тек бір буынға ие. Екі кейіпкер – яһуди және Морфонийдің мойнында буындар бар, бас-аяқтары иілгіш. Олар "арқасына" бекітілген таяқпен қозғалды, бірақ Қарагиозис, Ставракас және басқа кейбір кейіпкерлердің қолдары немесе басқа аяқтары бөлек қозғалуын қажет еткен. "Сцена" – тік ақ парапет, әдетте матадан жасалған, мпернтес деп аталады (түрікше "perde" – перде). Фигуралар мен ойыншының (көрінбейтін) арасында шамдар немесе лампалар орналасқан, олар фигураларға жарық түсіріп, олардың силуеттері мен түстерін мата арқылы көрермендерге көрсететін.
Қазіргі кездегі кейіпкерлері
Конрад, сондай-ақ Карагиозис деп аталады, Роджер Зелазнидің «Мені Конрад деп атаңыз» (немесе «Осы өлместік») романының басты кейіпкері, ол 1966 жылы «Үздік роман» үшін Хьюго сыйлығын жеңіп алды және ішінара осы кейіпкерден шабыттанды. Грек тілінде күнделікті сөйлеуде Караджозис есімі клоун сияқты, қорлау мағынасында да қолданылады. Бұған қуыршақ ойнатушылар наразылық білдіреді, олар Карагиозис қатыгез, әжуалы, жалғаншы және антигерой бола алатынын, бірақ сонымен қатар жақсы мінезді және адал екенін айтады, сондықтан оның есімін қорлау үшін пайдалануға болмайды. 1980 жылдары грек теледидары апта сайын Караджозис шоуларын көрсетті. Бұл шоуларда грек мифологиясының аңыздарын бейнелеу сияқты, көбінесе заманауи және білім беру тақырыптары көтерілді, сондай-ақ Караджозис айға және басқа планеталарға саяхаттады. Кейбір эпизодтар көрермендермен тікелей эфирде немесе телешоу үшін арнайы түсірілді, монтаж немесе арнайы эффектілерді қажет ететін сахналар бар болды. Соңғы кезде Караджозисті комикстерде қайта жаңғыртуға бірнеше әрекеттер жасалды. 2000 жылдардан бері Караджозис жас балалар үшін демалыс түрі ретінде бұрынғыдай танымал емес, қуыршақ ойнатушылардың саны азайды, бірақ ол әлі де маңызды және танымал фольклорлық тұлға болып табылады. Бүгінде ол көбінесе халықтық мерекелерде және фестивальдерде, сондай-ақ грек теледидарында көрсетіледі. Грек диаспорасында да кездейсоқ гастрольдік сапарлар ұйымдастырылады.