Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Харижит берберлерінің басшысы (шамамен 874–947) – мұсылман әулиесі.
Kharijite Berber leader (c. 874–947)
the Muslim saint
Абу Язид Махлад ибн Кайдад (أبو يزيد مخلد بن كيداد; шамамен 874 – 19 тамыз 947), сондай-ақ «Есек мініп жүрген кісі» (صاحب الحمار) деген атпен де белгілі, 944 жылы Ифрикияда (қазіргі Тунис және шығыс Алжир) Фатимид халифатына қарсы көтеріліс жетекшісі болған, Бану Ифран тайпасының Ибади бербері. Абу Язид біраз уақытқа дейін Кейруанды бағындырды, бірақ Фатимид халифасы әл-Мансур би Наср Алла оны жеңіп, кері шегіндірді.
Abū Yazīd Makhlad ibn Kaydād (أبو يزيد مخلد بن كيداد; c. 874 – 19 August 947), also known as the Man on the Donkey (صاحب الحمار), was an Ibadi Berber of the Banu Ifran tribe who led a rebellion against the Fatimid Caliphate in Ifriqiya (modern Tunisia and eastern Algeria) starting in 944. Abu Yazid conquered Kairouan for a time, but was eventually driven back and defeated by the Fatimid caliph al Mansur bi Nasr Allah.
Ерте өмір
Әбу Язидтің әкесі Кайдад – Қастилия деп аталған аймақтағы Тақиус немесе Тозеурден шыққан зената бербері болған. Кайдад Сахара арқылы сауда жасаған, саяхаттары барысында Хауара немесе қара африкалық құл Сабиканы әйелі ретінде алған. Әбу Язид шамамен 874 жылы Сахараның оңтүстігінде, Тадмакка немесе Гао қаласында дүниеге келген. Анасының тегіне байланысты, ол "Қара эфиопиялық" (әл Хабаши әл Асвад) деген лақап атқа ие болған. Әбу Язид әкесімен бірге Тозеур маңындағы Қитунға оралды, бірақ Кайдад көп ұзамай қайтыс болды. Жетім қалған бала қайыр-садақамен күн көріп, жастығынан бастап Қитун, Тозеур және Тақиус аймақтарында мектеп мұғалімі болды. Әбу Язид бала кезінен харижиттер ретінде тәрбиеленген болуы мүмкін, ол Ибади дінін (мадхаб) оқу үшін Тахертке барды; сол кезде Тахерт әлі де Рустамид әулетінің Ибади имамының ордасы болып саналды, және Солтүстік Африка харижиттері оны рухани көшбасшы ретінде мойындады. Әбу Язид 909 жылы Ибади имаматының аяқталуын өз көзімен көрді: Аглабид әмірлігін исмаилит уағызшысы Әбу Абдалла әш-Шии және оның Кутама жақтастары құлатып алғаннан кейін, соңғылары батысқа, Сиджилмасаға қарай жорық жасап, өзінің құпия қожайыны Абдалла әл-Махди Биллаһты Ифрикияға әкеліп, Фатимид халифатының тағына отырғызуды көздеді. Жолда Кутамалар Рустамид имамын құлатып, өлімге кесті, орнына Фатимид губернаторын тағайындады. Әбу Язид Такиусқа оралып, мектеп мұғалімі қызметін қайта бастады. 928 жылы Әбу Язид Фатимидтерге қарсы наразылық қозғалысын бастады. 934 жылы тұтқындалды, бірақ қашып, Меккеге хаж сапары жасады. 937 жылы ол жасырын түрде Тозеурге оралып, уағыздауын жалғастырды. Ол тағы да айыпталып, тұтқындалды, бірақ бұрынғы мұғалімі Әбу Аммар Абд әл-Хамид әл-А'ма және оның 40 қарулы ізбасары, сондай-ақ Әбу Язидтің екі ұлы оны түрмеден босатып алды. Әбу Язид отбасымен бірге қазіргі Алжирдің шығысында орналасқан Аурес тауларына қашып, Хауара тайпасынан пана тапты. Бұл аймақ алдыңғы онжылдықтарда Ибади исламының Нұққари тармағына көшкен, және Әбу Аммардың басшылығымен сектаның маңызды орталығына айналды. Нұққарилер мұрагерлік имамдыққа қарсы болды және қауым басшысын сайлауды қажет етті.
Abu Yazid's father Kaydad was a Zenata Berber from Taqyus or Tozeur in the district of Chott el Djerid, then still known by its ancient name, Qastiliya. Kaydad was a trans Saharan trader, and during his travels took as concubine a Hawwara or Black African slave, Sabika. Abu Yazid was born c. 874 south of the Sahara, at Tadmakka or Gao. Coupled with his mother's descent, this brought him the sobriquet "the Black Ethiop" (al Habashi al Aswad). Abu Yazid returned with his father to Qitun near Tozeur, where Kaydad died shortly after. The orphaned boy survived through alms, and in his youth became a schoolmaster in the area of Qitun, Tozeur, and Taqyus. Likely raised as a Kharijite from infancy, Abu Yazid went to Tahert to study the Ibadi doctrine (madhhab); at the time, Tahert was still the seat of an Ibadi imam of the Rustamid dynasty, who was widely acknowledged by the North African Kharijites as their spiritual leader. Abu Yazid was an eyewitness to the end of the Ibadi imamate in 909: after the overthrow of the Aghlabid emirate by the Isma'ili preacher Abu Abdallah al Shi'i and his Kutama followers, the latter marched west to Sijilmasa, to bring his hidden master, Abdallah al Mahdi Billah, back to Ifriqiya to assume the throne of the Fatimid Caliphate. On the way, the Kutama overthrew and executed the Rustamid imam, and installed a Fatimid governor in his place. Abu Yazid returned to Takyus, and resumed his activity as a schoolmaster. In 928, Abu Yazid began his anti Fatimid agitation. He was arrested in 934 but escaped, and went on the Hajj to Mecca. In 937 he returned to Tozeur clandestinely and resumed his preaching. He was denounced and arrested once again, but sprung out of prison by his former teacher Abu Ammar Abd al Hamid al A'ma and forty of his armed followers, along with two of Abu Yaid's sons. Abu Yazid and his family fled to the Aurès Mountains in what is now eastern Algeria, finding refuge with the Hawwara tribe. The area had in the previous decades been converted to the Nukkari branch of Ibadi Islam, and was a major centre of the sect, with Abu Ammar as its local leader. The Nukkaris rejected the hereditary Rustamid imams and insisted upon the election of the community's leader.
Көтеріліс
Әбу Язид, оның әйелі және төрт ұлы, Әбу Аммар және он екі ізбасары әл-Нуалат ауылына қоныстанды, ол олардың қозғалысының орталығына айналды. Әбу Язид аймақты аралап, жергілікті тұрғындарды Фатимилерге қарсы қасиетті соғысқа (жихадқа) қосылуға шақырды. Көп ұзамай бұл топ Хауара тайпасы арасында үлкен қолдауға ие болды, ал Әбу Язид олардың басшысы (шайх әл-Муслимин) болып сайланды. Содан кейін Әбу Аммар Нукари доктринасына сәйкес, одан да лайықты (афдал) болғандықтан оған басшылықты өткізді. Әбу Язид сол кезде имамдық атағын алудан әдейі бас тартты; имам Фатимидтердің астанасы әл-Махдия алынғаннан кейін сайланатын еді, бірақ соған дейін қозғалысты кеңес басқаратын. Әбу Язидтің қозғалысы Мағриб аймағында кең таралған бірнеше ағымның рухани жалғасы болды: арабтарға қарсы және берберлік шовинизмге, сондай-ақ басшылықтың «ең жақсы мұсылманға» тиесілі болуы керек деген қағидаға баса назар аударатын Ибади қозғалысы; Фатимидтердің мұрагерлік имаматқа деген талаптарына қарама-қарсы, 740 жылы Омейяд халифатына қарсы болған берберлердің ірі көтерілісінің императорлыққа қарсы дәстүрлері; және Аббасид халифаты тарапынан қуғынға ұшыраған Алидтерді қабылдап, қорғаған Мағрибтің күшті мессиалық дәстүрлері, бұл дәстүр тарих бойына қайталанып, 12-13 ғасырларда Альмохадтардың мессиалық империясында жетеді. Әбу Язидтің өзі мессиалық бейнеге ие болды: оның сыртқы келбеті ислам мессиалық дәстүріндегі пайғамбардың белгілеріне сәйкес келді, мысалы, иығындағы айқын белгі; қарт жасында, жыртық киім киіп, ақсап, есекке мініп жүрді, соның салдарынан оған «Есек үстіндегі адам» немесе «Есектің иесі» (Сахиб әл-Химар) деген лақап қойылды. «Есекке мініп келетін күтілетін пайғамбар» – яһудилік, кейіннен исламдық эсхатологияда ұзақ тарихы бар тұлға, Иса мен Мұхаммедпен байланыстырылып, ерте ислам ғасырларында көптеген пайғамбарлар оның үлгісін алды. Тіпті оның «әл-Хабаши» деген қаралағыш лақап аты да мессиалық мағынаға ие деп есептелді. Алайда, Әбу Язидтің Фатимид жауы оны «Жалған Мәсіх» (Ал Масих ад Даджжал) деп сипаттады.
Abu Yazid, his wife and four sons, Abu Ammar, and twelve followers settled at the village of al Nawalat, which became the centre of their movement. Abu Yazid toured the region and called the locals to join him in holy war against the Fatimids. The group soon succeeded in gaining a large following among the Hawwara, and Abu Yazid was elected as their leader (shaykh al Muslimin, ). Thereupon Abu Ammar relinquished his leadership to him as the more worthy one (afḍal), in accordance with the Nukkari doctrine. Abu Yazid deliberately avoided assuming the title of imam for the moment; an imam would be elected once the Fatimid capital, al Mahdiya, was taken, but until then, an assembly would govern the movement. Abu Yazid's movement was the spiritual heir to a number of tendencies endemic in the Maghreb: the Ibadi movement, with its anti Arab and pro Berber chauvinism and its insistence that leadership belonged to the "best Muslim", in marked contrast to the Fatimids' claims to a hereditary imamate; the anti imperial traditions of the great Berber Revolt against the Umayyad Caliphate in 740; and the strong messianic traditions of the Maghreb, which had welcomed and sheltered the Alids persecuted by the Abbasid Caliphate, and which would recur throughout history, culminating in the messianic empire of the Almohads in the 12th–13th centuries. Abu Yazid himself cut a messianic figure: his appearance fitted the signs of a prophet in Islamic messianic tradition, such as a mole on his shoulder; of advanced age, dressed in rags and lame, he rode a donkey, which gave him the nickname "Man on the Donkey" or "Lord of the Donkey" (Sahib al Himar). The "awaited prophet who would come riding on an ass" was a figure with a long tradition in Judaic, and later Islamic, eschatology, was associated with Jesus and Muhammad, and was emulated by several would be prophets during the early Islamic centuries. Even his pejorative sobriquet al Habashi was often held to have messianic connotations. On the other hand, Abu Yazid's Fatimid enemies cast him as the "False Messiah" ([[Al Masih ad Dajjal).
Ифрикияға шабуыл және Кайруанның құлауы, 944 жылдың ақпан-қазан айлары
944 жылдың ақпан айында Әбу Язидтің жақтастары Фатимидтерді құлату үшін таудан түсіп, Багая маңындағы бекіністерге шабуыл жасады. Фатимидтер көтеріліске дайын болмаған сияқты. Жергілікті билеуші Әбу Язидті өзіне тапсыру үшін тайпа басшыларына қысым көрсетуге тырысты, бірақ нәтиже болмады. Халифа әл-Қайым адал Кутама тайпаларын жинады, бірақ Әбу Язидтің шағын және жылдам жасақтары олардан қашып, әрқашан Аурес тауының қауіпсіздігіне жетіп үлгерді. Бірінші бас сауғалаған қала – Тебесса, одан кейін Мармаджана болды, онда оған әйгілі есегі сыйға берілді. Сбиба қаласы берілген соң, көтерілісшілер Дугга маңында Кутама әскерін талқандап, қаланы басып алды. 7 тамыз 944 жылы Фатимидтер Ифрикиясының өзегіне кіретін қақпа – әл-Ариб (көне Ларибус) халқы қауіпсіздік кепілдемесі (аман) алғаннан кейін берілді; Фатимид шенеуніктері мен Исмаилизм дінін ұстанатындар одан мүлдем шығарылды. Әл-Қайым жауап ретінде төрт әскер жинады: біреуі Раққададағы ескі Ағлабид сарайының қаласын қорғау үшін, екіншісі Халил ибн Исхақ әл-Тәмими басшылығымен Ифрикияның бұрынғы астанасы және ірі қаласы – Қайруанды қорғау үшін, үшіншісі евнух Бушра басшылығымен Бежа аймағына, ал негізгі әскер Майсур әл-Фата басшылығымен әл-Махдия мен Қайруан арасында орналасты, егер қажет болса, екі қаланың біреуіне көмектесуге дайын. Бұл шешім көтерілісшілерге бастама беруге мүмкіндік берді, олар Бушраға шабуыл жасады. Келесі шайқаста Фатимидтер алғашқыда жеңіске жетті, бірақ қарусыз Әбу Язид өзінің әдеттегі қарапайым киімінде жақтастарын шақырып, жеңіске бастап шықты. Бежа үш күн бойы тоналды, ал Бушра мен оның әскері алдымен Туниске, содан кейін, тұрғындары берілгісі келгендіктен, теңіз арқылы Сусске шегінді. 13 қазан күні Әбу Язидтің әскері Раққаданың алдына келді және оны тонады. Қайруанда тығырылған Халил әл-Тәмими басқыншы әскермен шайқасуға шақырған офицерлеріне қарсылық көрсетті, Майсур әл-Фата басшылығындағы негізгі Фатимид әскерінің келуін күтті, бірақ соңғысы да басқыншыларға қарсы шешім қабылдауға асықпады. Нәтижесінде жергілікті жасақтың наразы және жалақы алмаған сарбаздары көтерілісшілерге қарай дезертирлеуге бастады, содан кейін Халилдің тек 400 адамы қалды. Осы шағын күшпен қала қабырғаларын қорғай алмай, ол Қайруанның Ұлы мешітінің жанындағы билеушінің сарайына шегінді. 14 қазан күні Әбу Язидтің әскері Қайруанға кіргенде, Халил көтерілісшілермен келісімшарт жасасуға келіссөздер жүргізе бастады. Оның көптеген әскерлері сарайдың артқы жағынан қашу үшін арқанды пайдаланды, бірақ Халил, қаланың бас қадиі, әскер қазынашысы және тағы отыз адам тұтқынға алынып, Раққададағы Әбу Язидке жеткізілді. Көтерілісшілердің басшысы бастапқыда Халилдің өмірін сақтап қалуды ниеттенді, бірақ Әбу Аммар қауіпті жауларды өлтіру керектігін көрсетті. Нәтижесінде Әбу Язид Халил мен бас қадиді өлімге берді. Әбу Язид 29/30 қазанда түнгі шабуылда Майсурдың әскерін талқандап, жеңісін аяқтады: Майсур қаза тауып, оның әскері ыдырады. Одан кейін Сусс та тоналды. Фатимидтер билігіне наразы болған Қайруанның көбінесе Маликилік сүннит тұрғындары бастапқыда Әбу Язидтің билікті басып алуын қолдады, бірақ оның берберлік жақтастарының тәртіпсіз мінез-құлқы мен ашкөздігі оларды тез ашуландырды. Әбу Язидтің өзі де айыптаулардан қалысқан жоқ: Қайруанды басып алғаннан кейін ол қарапайым киімдерін жібекке ауыстыра бастады, ал әйгілі есегін таза қанды жылқыларға айырбастады, бұл оның қатаң жақтастарын ренжітті. Ол тіпті екі әйел бауырсын әйелдікке алды, бұл сүннит заңына қайшы келеді, өйткені олар харижит емес, құлдар және ол қалағанын істей алады деп мәлімдеді.
In February 944, Abu Yazid's followers descended from the mountains to overthrow the Fatimids, attacking the forts in the environs of Baghaya. The uprising appears to have caught the Fatimids by surprise. The local governor tried to put pressure on the tribal chieftains to deliver Abu Yazid to him, but in vain. Caliph al Qa'im mobilized his loyal Kutama tribes, but the small and highly mobile bands of Abu Yazid eluded them, and were always able to escape back to the safety of the Aurès. The first major settlement to capitulate was Tébessa, followed by Marmajanna, where he was given his famous donkey to ride. After the surrender of Sbiba, the rebels destroyed a Kutama army near Dougga and captured the city. On 7 August 944, al Aribus (ancient Laribus), the gate to the core of Fatimid Ifriqiya, surrendered in exchange for a letter of safety ([[aman (Islam)) for its inhabitants; Fatimid officials and all adherents of Isma'ilism were explicitly excluded from it. Al Qa'im mobilized four armies in response: one to defend the old Aghlabid palace city of Raqqada, one under Khalil ibn Ishaq al Tamimi to secure the former capital and major city of Ifriqiya, Kairouan, one under the eunuch Bushra to the area of Béja, and the main army under Maysur al Fata, which was to encamp midway between al Mahdiya and Kairouan, ready to assist either. These dispositions left the initiative to the rebels, who attacked Bushra. In the subsequent battle, the Fatimids initially prevailed, until Abu Yazid, unarmed and in his usual ascetic habit, rallied his men and led them to victory. Béja was sacked for three days, while Bushra and his men withdrew, first to Tunis, and then, as its inhabitants wanted to surrender, over sea to Sousse. On 13 October, Abu Yazid's forces appeared before Raqqada, which they plundered. Ensconced in Kairouan, Khalil al Tamimi resisted his officers' calls to march out and confront the rebel army, awaiting the arrival of the main Fatimid army under Maysur al Fata, but the latter also hesitated to move decisively against the rebels. As a result, the disgruntled and unpaid soldiers of the local militia began deserting to the rebels, until Khalil was left with only 400 men. Unable to man the city walls with this small a force, he withdrew to the governor's palace next to the Great Mosque of Kairouan. As Abu Yazid's troops entered Kairouan on 14 October, Khalil began to negotiate an aman with the rebels. Most of his men used a rope to escape from the back of the palace, but Khalil, the city's chief qadi, the army treasurer and thirty others were taken prisoner and led to Abu Yazid in Raqqada. The rebel leader initially intended to spare Khalil's life, but Abu Ammar pointed out that dangerous foes should be killed. As a result, Abu Yazid had Khalil and the chief qadi executed. Abu Yazid completed his triumph by destroying Maysur's army in a surprise night attack on 29/30 October: Maysur was killed, and his army disintegrated. Shortly after, Sousse was sacked as well. The mostly Maliki Sunni inhabitants of Kairouan, who greatly resented Fatimid rule, were initially supportive of Abu Yazid's takeover, but the unruly behaviour of his Berber followers and their rapacious behaviour quickly alienated them. Abu Yazid himself was not immune to the accusations: after the conquest of Kairouan he began to abandon his Spartan habits for silk clothes, and his characteristic donkey for thoroughbred horses, which estranged his more austere followers. He even took two sisters as concubines, disregarding Sunni law, arguing that, as non Kharijites, they were slaves and he could do as he pleased.
Әл-Махдияхтағы сәтсіздік, 945 жылдың қаңтар-қыркүйек айлары
Әбу Аммар мен оның ұлы Фадлды өзінің атынан Кайруанды басқаруға қалдырып, Әбу Язид Фатимилердің соңғы бекінісі – әл-Махдия сарай қаласын басып алуға көшті. Әбу Язид 945 жылдың 9 қаңтарында Фатимидтер астанасына жетті. Қалаға жасалған алғашқы шабуыл 945 жылдың 20 қаңтарында сарай қаласының қабырғасына жетті, бірақ соңында кері қайтарылды. Қала қоршауға алынды, ол 945 жылдың 16 қыркүйегіне дейін жалғасты. Фатимилердің жағдайы қиын болды, себебі астық жеткізіп әкелген кемелер жағаға тіреліп, көтерілісшілерге түсіп қалды. Бірақ Әбу Язид те қиындықтарға тап болды. Оның көптеген әскерлері оқымаған шаруалар болды, олар енді өз егістіктеріне қайтып оралып немесе тонауға шықты. Харижит басшысы тек Хавара тайпасына ғана сенім артты. Осының салдарынан қоршау тиімді болмады, ал Фатимидтер кейде жау лагерін бос табатын. Осы уақытта Әбу Язид Аббасид әмірі және ислам мәсіхі Махди болып танылған бір адамның көтерілісіне қарсы тұруға мәжбүр болды. Әбу Язидтің ұлы Аюб, Бежаның губернаторы, оны тергегеннен кейін алдамшы екені анықталған соң тұтқындап, өлім жазасын берді. Әл-Махдия қоршауы 16 қыркүйекте әл-Арибустан келген араб әскерлерінің жақтасқандығы салдарынан бұзылды: Фатимидтерге қарсы шайқастың шешуші сәтінде арабтар бұрынғы одақтастарына қарсы шықты. Көтерілісшілердің әскері ауыр шығынға ұшырады, және Әбу Язид Кайруанға шегінуге мәжбүр болды.
Leaving Abu Ammar and his own son Fadl to govern Kairouan in his name, Abu Yazid moved to capture the final Fatimid stronghold, the palace city of al Mahdiya. Abu Yazid arrived before the Fatimid capital on 9 January 945. The first attack on the city, on 20 January 945, reached the wall of the palace city, but was eventually pushed back. The city was placed under blockade, which lasted until 16 September 945. The Fatimid position was difficult, as the ships bringing in grain supplies ran aground and were captured by the rebels, but Abu Yazid also faced problems. Most of his men were untrained peasants, who now returned to their fields, or out for plunder; the Kharijite leader could count firmly only on the Hawwara. As a result, the siege was not very effective, and Fatimid sallies sometimes found the enemy camp empty. In the meantime, Abu Yazid himself had to face a revolt by a man who pretended to be an Abbasid prince and the mahdi, the Islamic messiah; Abu Yazid's son Ayyub, governor of Béja, arrested and executed the man after an interrogation proved he was an impostor. The siege of al Mahdiya was broken as a result of the defection of the Arab troops from al Aribus on 16 September: at the crucial point of a battle against a Fatimid sortie, the Arabs turned on their erstwhile allies. The rebel army suffered heavy losses, and Abu Yazid was forced to retreat to Kairouan.
Фатимидті қолдаушылар 945 жылдың қыркүйек-қараша аралығында соғыс ұйымдастырды
Әбу Аммардың ескертуімен ол қабылдаған сән-салтанатты өмірден бас тартып, бұрынғы қатал өмірге оралды, бұл оның ісіне берберлердің қолдауын қайта жандандырды. Алайда, Кайруан тұрғындары оған қарсы көтерілді. Бір бөлігі Фатимидтермен байланысып, оны тапсыруды ұсынды; оны өлтіру жоспары ашылып, одан сақталды; ал харижит әскерлерінің жергілікті қыздар мен кәнизактарды ұрлағандығына байланысты бүліктер шықты. Әбу Язид бұл әрекетті тоқтатуға уәде беруге мәжбүр болды және Кайруаннан кетіп қалды; содан кейін жергілікті тұрғындар көптеген ұрланған әйелдерді күшпен босатты. Әбу Язидтің билігіне наразылық Ифрикияның басқа аймақтарына тарады: Суссе көтеріліске шығып, Фатимид флотының көмегімен харижиттер билігін құлатты. Тунис, Бежа және Аль-Арибус та соңынан ерді. Келесі айларда Әбу Язид пен Фатимид күштері арасында Тунисте ауыр шайқастар болды, қала екі жақтан да басылып алынып, қайтадан қолға түсті және дерлік толығымен қирады. Бежа мен Аль-Арибус та осындай тағдырға ұшырады. Әбу Язидтің ұлы Әюб Мсиладан келген Фатимид әскерін жеңді. Оның командирі, тәжірибелі Фатимид жақтасы Али ибн Хамдун әл-Андалуси қаза тапты және көп ұзамай қайтыс болды. Қараша айында Әюб Фатимид әскерлерінен, Әл Хасан ибн Әли әл Калби басшылығында жеңілді, бірақ кейіннен оны жеңді. Әл Хасан ибн Әли Фатимид режимінің тірегі болған Кіші Кабилиядағы Кутама берберлерінің жерлеріне шегінді; ол жерден Тиджис және Багая бекіністерін басып алып, Әбу Язидтің тылына қауіп төндірді. Фатимидтерге қарсы одақтастар іздеп, Әбу Язид Кейруанның бірнеше беделді тұлғаларын испан Омейядтарына елші ретінде жіберді. Бұл алғашқы елшілік жақсы қабылданып, содан кейін Әбу Язид Әюбты Омейяд халифасы Абд әл Рахман III-ке адалдық серт беруге жіберді, ол өз кезегінде көмек көрсетуге уәде берді. Алайда, жылдың соңы болғандықтан және теңіз саяхаты маусымы аяқталғандықтан, Омейяд флоты келесі жылы теңізге шығуға дайындалды.
Admonished by Abu Ammar, he abandoned the luxuries he had adopted and returned to his previous austere life, leading to a resurgence in Berber support for his cause. However, the inhabitants of Kairouan had by now turned against him. Some contacted the Fatimids, offering to hand him over; an assassination plot was discovered and averted; and riots erupted over the issue of the abduction of the locals' daughters and concubines by the Kharijite soldiery. Abu Yazid was forced to promise to stop the practice, and departed Kairouan; thereupon the locals forcibly released many women who had been abducted. Discontent with Abu Yazid's rule spread across other parts of Ifriqiya: Sousse rose in revolt and, assisted by a Fatimid fleet, overthrew Kharijite rule. Tunis, Béja and al Aribus followed suit. During the following months, heavy fighting between Abu Yazid's and the Fatimid forces occurred at Tunis, which was captured and recaptured by both sides, and left almost completely destroyed. A similar fate befell Béja and al Aribus. Abu Yazid's son Ayyub defeated a Fatimid army from Msila. Its commander, the veteran Fatimid partisan Ali ibn Hamdun al Andalusi, was mortally wounded and died shortly after. In November, Ayyub was defeated by Fatimid troops under al Hasan ibn Ali al Kalbi, before in turn defeating the latter. Al Hasan ibn Ali withdrew to the territories of the Kutama Berbers in Lesser Kabylia, who were the mainstay of the Fatimid regime; from there he took over the fortresses of Tijis and Baghaya, threatening Abu Yazid's rear. Seeking allies against the Fatimids, Abu Yazid sent some Kairouan notables as envoys to the Spanish Umayyads. After this first embassy was well received, Abu Yazid sent Ayyub to pledge allegiance to the Umayyad caliph Abd al Rahman III, who in turn promised to send support. As the year was late and the sailing season over, however, the Umayyad fleet was set to sail in the next year.
Суссаны қоршау және әл-Қайымның өлімі, 946 жылдың қаңтар-мамыр айлары
945 жылдың соңына қарай соғыс осал тепе-теңдікте тұрды. Көтеріліс Ифрикияның негізгі аймақтарын әлі де бақылап отырды, бірақ Фатимидтер флоттарының көмегімен әл-Махдия, Сусса, Триполитания және Сицилияны, сондай-ақ Батыс Ифрикияның бір бөлігін – Заб аймағы мен Кіші Кабилияны ұстап тұрды. Сондықтан Әбу Язид Суссаны қайта бақылауға алу үшін аттанды және 13 қаңтарда қаланы қоршауға алды. Бұл қақтығыстағы алғашқы толыққанды қоршау болды, онда көтерілісшілер қоршау машиналарын жасап, қолданды. 946 жылдың 17 мамырында халифа әл-Қайым қайтыс болды, оның орнын ұлы Исмаил әл-Мансур Билла иеленді. Көтерілісшілерге ешқандай үстемдік беруге жол бермеу үшін әл-Мансур мен үкіметі әкесінің қайтысын жасырды, бұл міндетті әл-Қайымның усақ-түйекке келмейтін өмірі жеңілдетті, ол өкіметке келгенде сарайынан сирек шығатын. Барлық мемлекеттік істер мен рәсімдер әл-Қайымның атынан жүргізілді, ал әл-Мансур тек оның тағайындалған мұрагері ретінде әрекет етті. Тіпті әл-Мансурдың ("Жеңісшіл") патшалық аты көтеріліс толыққанды түрде басылғаннан кейін ғана ресми түрде қабылданды. Жаңа билеуші өзінің қабілетін тез көрсетті. Әкесінің қайтысынан бұрын, 16 мамырда, әл-Мансур Суссаға теңіз арқылы қару-жарақ пен жабдықтар жіберді және бірнеше күн ішінде қаланы азат ету үшін координацияланған шабуылға көшті: 26 мамырда Сусса гарнизоны, оңтүстіктен келген Кутама бербер атты әскерінің және солтүстіктен теңіз арқылы түскен әскерлердің көмегімен қаланың қоршауын бұзып, Әбу Язидті күштерін құрлыққа, Қайруанға қарай кері шегіндіруге мәжбүр етті.
By the end of 945, the war hung in a precarious balance. The revolt still controlled the core regions of Ifriqiya, but with the aid of their fleet the Fatimids held on to al Mahdiya, Sousse, Tripolitania, and Sicily, as well as parts of western Ifriqiya: the Zab region and Lesser Kabylia. Abu Yazid thus marched to recover control of Sousse, beginning a siege of the city on 13 January 946. This was the first regular siege of the conflict, with the rebels constructing and using siege engines. On 17 May 946, Caliph al Qa'im died and was succeeded by his son Isma'il al Mansur Billah. To avoid giving the rebels any advantage, al Mansur and his government hid the death of his father, a task made easier by the reclusive life al Qa'im had led, rarely venturing out of his palace during his reign. All public business and ceremonies were still conducted in al Qa'im's name, and al Mansur acted ostensibly only as his heir designate. Even the regnal name of al Mansur ("the Victorious") was only publicly assumed after the final suppression of the uprising. The new ruler quickly gave proof of his ability. Already before his father's death, on 16 May, al Mansur sent by sea weapons and supplies to Sousse, and within days launched a coordinated attack to relieve the city: on 26 May, the garrison of Sousse, assisted by Kutama Berber cavalry from the south and troops landed by sea from the north, broke the siege of the city and forced Abu Yazid to withdraw his forces inland towards Kairouan.
Кайруан шайқасы, 946 жылдың мамыр-тамыз айлары
Әбу Язид Кайруанға қарай шегінді, бірақ оның берберлік жақтастарының зорлық-зомбылығына наразы болған халық көтеріліс көтеріп, оған қақпаларын жапты. Әбу Аммарды тұтқыннан босатып алғаннан кейін, ол қаладан екі күндік сапарда лагерь құрды. Осы уақытта әл-Мансур Қайруанның көрнекті тұлғаларына адалдықтарын қайта жаңартқандары үшін толық кешірім жасады. 28 мамырда халифа әскерімен бірге қалаға кірді және оңтүстігінде бекініс лагерін орнатып алды. Әбу Язид 5 маусым күні таңда лагерьге шабуыл жасады, бірақ әл-Мансур жеке басымен қорғаушыларды біріктіргеннен кейін ғана үлкен қиындықпен қайтарылды. Екі әскер келесі екі ай бойы Кайруан төңірегінде бекініп, жиі ұрысқа түсті. Әбу Язид бірнеше рет қала қақпаларын күшпен басып алуға тырысты, бірақ әл-Мансур оларды қорғау үшін кішкентай бекініс лагерлерін құрды. Әбу Язид Фатимидтерді кері шегінуге мәжбүрлеу үшін ұлы Фадлды әл-Махдия маңына шабуыл жасауға жіберді, онда Кутама тайпасының көптеген отбасылары қоныстанған еді; бірақ әл-Мансур оларды қорғау үшін бірнеше әскер жіберсе де, негізгі әскерін жылжытудан бас тартты. Әл-Мансур Фатимид империясының алыс провинцияларынан келген қосымша күштермен әскерін күшейтіп жатқанда, Әбу Язидтің қолдауы азайды. Оның лагерінен көбінесе жақтастары кете берді, тек Хаувара және Бану Камлан берберлері ғана оған берілген күйде қалды. Әл-Мансур сенімділікпен әскерін шығарып, ашық шайқасқа шақырып бақты, бірақ Әбу Язид бас тартты. Соңында, 13 тамызда Фатимидтер көтерілісшілердің лагеріне шабуыл жасады, және Әбу Язидтің әскері ыдырап, қашқа құтырды. Бұл жеңіс әл-Мансур үшін ерекше сәтті болды, себебі Әбу Язидке көмекке жіберілген Омейяд флоты Тенеске жеткен соң, Фатимидтердің Кайруандағы жеңісі туралы хабарды естіп, кері қайтты. Осы уақытта әл-Хасан әл-Калби Константиннен Кутама жасақтарын жинап, Бежа және Тунисті қайта басып алды. Әбу Язид шегініп жатқанда, ол әл-Мансурдың әскерімен бірікті.
Abu Yazid retreated towards Kairouan, only to find that the populace, exasperated by the exactions of his Berber supporters, had risen in revolt and shut the gates against him. After ransoming Abu Ammar from captivity, he established a camp two days' march from the city. In the meantime, al Mansur issued a full amnesty to the notables of Kairouan in return for their renewed loyalty, and on 28 May, the caliph entered the city with his troops, and set up a fortified camp south of it. Abu Yazid attacked the camp on the morning of 5 June, and was only thrown back with great difficulty, after al Mansur himself reportedly rallied the defenders. The two armies remained entrenched around Kairouan for the next two months, engaging in frequent clashes. Abu Yazid tried several times to take the city gates by assault, but al Mansur had established smaller fortified camps to protect them. Abu Yazid attempted to force the Fatimids to withdraw by sending his son Fadl to raid the environs of al Mahdiya, where many of the Kutama had settled their families; but although al Mansur sent some troops to shield them, he refused to move his main army. While al Mansur was slowly building up his numerically inferior forces with contingents from the more remote provinces of the Fatimid empire, Abu Yazid's support began to dwindle. More and more followers abandoned his camp, and only the Hawwara and Banu Kamlan Berbers remained steadfastly loyal to him. With increasing confidence, al Mansur marched his army out to provoke a pitched battle, but Abu Yazid refused. Finally, on 13 August the Fatimids stormed the rebel camp, and Abu Yazid's troops broke and fled. The victory proved doubly fortuitous for al Mansur, as an Umayyad fleet, dispatched to assist Abu Yazid, turned back after reaching Ténès, when its commander heard news of the Fatimid victory at Kairouan. In the meantime, al Hasan al Kalbi gathered the Kutama levies at Constantine, and recaptured Béja and Tunis. With Abu Yazid in retreat, he now joined his forces with al Mansur's army.
Әл-Мансурдың қуғындауы, қазан 946 наурыз 947
24 қазанда 946 жылы әл-Мансур Кайруаннан Әбу Язидті қуу үшін аттанды. Желтоқсанның басында Фатимид халифасы Мармаджана, Бежа, Билизма, Тюбна (ежелгі Тюбунае), және Бискраны қайтарып алды. Жергілікті халық Фатимидтерді азат етушілердей қарсы алды, сондай-ақ Зената берберлерінің басшысы Мұхаммед ибн Хазар және Мсила мен Заб аймағының әкімі Жафар ибн Али ибн Хамдун әл-Андалуси (оның әкесі 945 жылы Әйюбпен болған шайқастан кейін қайтыс болды) бағынды. Әбу Язидтің алдынан кесуге тырысқан әл-Мансур Бискрада тоқтауға мәжбүр болды, себебі жергілікті жетекшілер харижит басшысы мен оның ізбасарларының жолы өте қауіпті екенін ескертті. Шөлді кесіп өткеннен кейін Әбу Язид Чотт-эль-Ходна көлінің батысындағы Джабал-Салат тауына бекінді. Соның салдарынан Фатимид әскері Бискрадан Тюбнаға, содан кейін Чотт-эль-Ходнаның солтүстік жағалауымен батысқа қарай жол тартты. Әбу Язид оларға Маккарада қарсы тұрды, бірақ 9 желтоқсанда жеңіліске ұшырады, сосын Джабал-Салат тауына қашты. Жеңіс әл-Мансурға Мсиланы толық бақылауға алуға және жергілікті тайпалар мен қалаларды бағындыруға мүмкіндік берді. Біраз уақыттан кейін Әбу Язид Мсила маңындағы әл-Мансур әскерінің лагеріне шабуыл жасады, бірақ қайтадан жеңіліске ұшырады. Әл-Мансур көтерілісшілерді қуу үшін әскерін Ходна тауларына жіберді, бірақ Әбу Язид тағы да Джабал-Салатқа қашты. Фатимид әскері желтоқсанның соңында оны қуғанда, ол тағы да шөлге қашып кетті, ал әл-Мансур оны одан әрі қууға бекінді. Шөлде он бір күндік сапардан кейін ол кері қайтуға мәжбүр болды, бірақ қысқы суық әскеріне одан да көп зиян келтірді. Фатимид халифасы өзі де науқанның ауыртпалығынан қатты ауырып, екі апта бойы төсекке жатып қалды. 947 жылдың 30 қаңтарында Фатимид әскері демалу үшін және көктемді күту үшін Мсилаға оралды. Осы кезде Әбу Язид үмітсіздікке бой алды және күресті тоқтатып, Сахараның оңтүстігіндегі туған жеріне қайтуды ойлады. Бірақ Хаувара және Бану Камлан тайпаларының қарсылығы оны осыдан бас тартуға көндірді. Әбу Язид енді Мсила маңындағы Азбих (Византия дәуіріндегі Zabi Iustiniana) қираған қамалын мекендеді. Осы уақытта Зената берберлері де Фатимид билігіне мойынсұнып, Әбу Язидтің жабдықтау жолдарын кесті. 6 наурызда әл-Мансур 4 мың атты әскерімен және 500 Санхажамен Азбихке бет алды. Олар қамалды тастап кетілгенін көрді, бірақ кері қайтып келе жатқанда, Әбу Язид пен оның адамдары артқы күзетке шабуыл жасады. Соңғы шайқаста Фатимид билеушісі тағы да жеңіске жетті, ал Әбу Язид жараланып, қашып құтылуға асықты. Оның ұлы Юнус қаза тапты, ал Әбу Язидтің 1070 ізбасарының кесілген бас-көздері жеңіс нышаны ретінде әл-Мансурмен Кайруанға жіберілді.
On 24 October 946, al Mansur left Kairouan in pursuit of the retreating Abu Yazid. By early December, the Fatimid caliph recovered Marmajanna, Béja, Billizma, Tubna (ancient Tubunae), and Biskra. The Fatimids were greeted as liberators by the locals, and received the submission of Muhammad ibn Khazar, the leader of the Zenata Berbers, and the governor of Msila and the Zab region, Ja'far ibn Ali ibn Hamdun al Andalusi (whose father had died after a battle with Ayyub in 945) With the lands of the Zenata now barred to him, Abu Yazid turned south to bypass them through the desert. Al Mansur tried to follow him, but at Biskra he was forced to stop, as the local guides warned him that the route followed by the Kharijite leader and his followers was extremely dangerous. After crossing the desert, Abu Yazid established himself in the Jabal Salat mountains, west of the Chott el Hodna lake. As a result, the Fatimid army turned back from Biskra to Tubna, and thence marched west, along the northern shore of Chott el Hodna. Abu Yazid confronted them at Maqqara, but was defeated in battle on 9 December 946, after which he fled to the mountains of Jabal Salat. The victory allowed al Mansur to secure his control over Msila, and brought the submission of the local tribes and towns. Shortly after, Abu Yazid launched an attack on al Mansur's army camp near Msila, but was again beaten back. Al Mansur sent his troops into the Hodna Mountains to pursue the rebel, but Abu Yazid again fled to the Jabal Salat. When the Fatimid troops pursued him there in late December, he again fled to the desert, and this time al Mansur was determined to follow him. After a grueling eleven day march in the desert he was forced to turn back, only for the heavy winter to take further toll on his army; the Fatimid caliph himself fell heavily ill due to the rigours of the campaign and was bedridden for two weeks. On 30 January 947, the Fatimid army returned to Msila to rest and await spring. At this point, Abu Yazid was near despair, and contemplated abandoning the fight and returning to his homeland south of the Sahara. It was only the protestations of his followers from the Hawwara and Banu Kamlan tribes that convinced him to persist. Abu Yazid now settled in the ruined fortress of Azbih (the Byzantine era Zabi Iustiniana) near Msila. In the meantime, the Zenata Berbers also submitted to Fatimid authority, thus cutting off Abu Yazid's supply routes. On 6 March, al Mansur, accompanied by 4,000 of his own cavalry and 500 Sanhaja, set out for Azbih. They found the fortress deserted, but as they turned back, the rear guard was suddenly attacked by Abu Yazid and his men. In the ensuing battle, the Fatimid ruler again prevailed, and Abu Yazid, wounded, barely managed to escape. His son Yunus was killed, and 1070 severed heads of his followers were sent as token of victory to Kairouan by al Mansur.
Кияна қоршауы мен өлім, 947 жылдың наурыз-тамыз айлары
Әбу Язид тағы да Ходна тауларына қашып кетті. Фатимид әскерлері көтерілісші басшыны таулы жолдармен талмай қуды. Әбу Язидтің лагері басып алынып, өртеліп тасталды, бірақ ол Кияна бекінісінде (кейінгі Бени Хаммад бекінісіне жақын) пана тапты. Әл-Мансур оған бірден шабуыл жасамады, керісінше, оны әртүрлі қолдаулардан айыру үшін айналасындағы тауларды жүйелі түрде бағындырды. Фатимид билеушісі Әбу Язид үшін ағаштан жасалған камера жасауды бұйырды. 26 сәуірде Әл-Мансур бекіністі қоршауға алды, қоршау машиналарын Ифрикиядан теңіз арқылы жеткізіп, содан кейін таулармен тасыды. Қоршаудағылар бірнеше рет шабуылдар жасап қоршауды бұзуға тырысты, бірақ олар кері қайтарылды. Маусым айының басында, сондай-ақ көтерілісшілер бақылауындағы Шакир және Аққар бекіністері де тапсырылды, ал 14 тамызда Киянаға соңғы шабуыл жасалды. Аса қатал шайқастан кейін, шамамен түске қарай қорғаныс бұзылды, және қоршаудағылар ішкі қамалға шегінді. Әл-Мансур олар Әбу Язидті тапсырса, кешірім ететінін ұсынды, бірақ олар бас тартты. Келесі күні таңда қоршаудағылар қауіпсіз жерге қашуға тырысты, бірақ жеңіліске ұшырады. Әбу Аммар қаза тапты, бірақ Әбу Язид қашып құтыла алды, алайда жарға құлап тұтқындалды. Ауыр жарақат алғаннан кейін, оны халиф сұраққа алып, төрт күннен кейін, 19 тамызда, жараларынан көз жұмды. Әбу Язидтің терісі тұздалып, иленді, оны жеңімпаз халиф қайтып оралғандағы барлық қалаларда көпшілікке көрсету үшін түйеге отырғызып, биік еретиктердің бас киімін кигізіп, оның сақалын арнайы жаттықтырылған маймылдар тартып, басына соққы берді. Әбу Язидтің ұлы Фадл Аурес және Кафса аймақтарында біраз уақыт қарсылық көрсетті, бірақ ол 948 жылдың мамыр-маусым айларында шайқаста қаза тапты. Оның кесілген басын халифке жіберді, ол оны әкесінің иленген терісімен бірге Сицилияға ескерту ретінде жіберді. Кеме батып кетті, бірақ Әбу Язидтің денесі Аль-Махдия жағасында табылды, онда оны айқышқа шегелеп, көпшілікке көрсетті. Әбу Язидтің екі ұлы, Язид пен Әйюб, Ауресте қарсылықты жалғастыруға тырысты, бірақ олар да көп ұзамай жеңіліп, қаза тапты.
Abu Yazid fled once more to the Hodna Mountains. The Fatimid troops pursued the rebel leader relentlessly, over narrow mountain paths. Abu Yazid's camp was captured and torched, but he managed to find refuge in the fortress of Kiyana (close to the later Beni Hammad Fort). Al Mansur did not immediately attack him there, but instead methodically subdued the surrounding mountains to deprive him of any support. The Fatimid ruler demonstratively ordered the construction of a wooden cage for Abu Yazid. On 26 April, al Mansur began his siege of the fortress, with siege engines shipped from Ifriqiya over sea and carried over the mountains. The besieged tried repeatedly to break the siege with sallies, but were pushed back. In early June, the neighbouring fortresses of Shakir and Aqqar, also held by rebels, surrendered, and on 14 August 947, the final attack on Kiyana was launched. After bitter fighting, around noon the defence was broken, and the besieged withdrew to a keep. Al Mansur offered a pardon if they would hand over Abu Yazid, but they refused. At dawn on the next day, the besieged tried to break through to safety, but were defeated. Abu Ammar was killed, but Abu Yazid managed to escape, only to fall in a ravine and be captured. Heavily wounded, he was interrogated by the caliph, before dying of his injuries after four days, on 19 August. Abu Yazid's skin was salted and stuffed, to be paraded in public in every town the victorious caliph passed on his way back, sat on a camel and dressed in a tall heretic's cap, with specially trained monkeys pulling at his beard and giving blows to his head. Abu Yazid's son Fadl resisted for a while in the Aurès and the area of Qafsa, but he was killed in battle in May/June 948. His severed head was dispatched to the caliph, who sent it together with the stuffed skin of his father to Sicily as a warning. The ship sank, but Abu Yazid's corpse was washed ashore at al Mahdiya, where it was crucified and publicly displayed. Two of Abu Yazid's sons, Yazid and Ayyub, tried to continue the resistance in the Aurès, but they too were soon after defeated and killed.
Мұра
Әбу Язидтің жеңілісі Фатимид әулеті үшін шешуші сәт болды. Тарихшы Майкл Бретттің айтуынша, "тірі күнінде Әбу Язид [Фатимид] әулетін құлдыраудың алдына жеткізді; ал қайтыс болғаннан кейін ол құдайдан келген нығмет болды", себебі ол әл-Каимнің билігінің сәтсіздіктерінен кейін әулетке жаңадан бастау мүмкіндігін берді. Фатимид тарихында Даджжал ретінде бейнеленген бұл көтеріліс, әл-Махдидің болжаған апокалиптикалық оқиғасы ретінде қарастырылды, сол мақсатпен ол әл-Махдияны "ұлы жаудан әулетті қорғауға арналған пана және содан кейін бүкіл әлемді жаулап алуға болатын бекініс" ретінде салған, ал оған жеңіс әулеттің қайта жандануы болды. Әбу Язидтің қайтыс болған күнінің өзінде әл-Мансур өзін имам және халифа деп жариялады және "Алланың көмегімен жеңімпаз" мағынасындағы әл-Мансур би Наср Алла патшалық атағын қабылдады. Сонымен қатар, Әбу Язидтің көтерілісі Солтүстік Африкадағы радикалды хариджизмнің соңғы демі болды. Жеңіліске ұшырағаннан кейін хариджизм көбінесе діни істермен айналысатын, елді мекендердің шетіндегі маргиналды топтармен – Гардая мен Варгла оазистері, Джерба аралы және Нафуса тауларымен – шектелді. Бір ғалым Хауса мәдениетінің батыры Баяджидданың Әбу Язидтің жеңілісінен кейін Солтүстік Африкадан қашқан жақтастарының халықтық бейнесі екенін айтады.
Abu Yazid's defeat was a watershed moment for the Fatimid dynasty. As the historian Michael Brett comments, "in life, Abu Yazid had brought the [Fatimid] dynasty to the brink of destruction; in death he was a godsend", as it allowed the dynasty to relaunch itself following the failures of al Qa'im's reign. Immortalized in Fatimid historiography as the Dajjāl, the rebellion was conceived as an apocalyptic event foreseen by al Mahdi, for which purpose he had constructed al Mahdiyya, "as a refuge for the dynasty from the great enemy, and a citadel from which the whole world would then be conquered", and the victory over it as a resurrection of the dynasty. On the very day of Abu Yazid's death, al Mansur declared himself as the imam and caliph, and publicly assumed his regnal title of al Manṣūr bi Naṣr Allāh, "The Conqueror with the Help of God". At the same time, Abu Yazid's rebellion marks the swansong of militant Kharijism in the Maghreb. Following his defeat, Kharijism was confined to marginalized groups in the fringes of the settled areas—the oases of Ghardaya and Wargla, Djerba Island, and the Nafusa Mountains—mostly engaging in theological activity. One scholar argues that the Hausa culture hero Bayajidda represents a folk personification of the supporters of Abu Yazid who fled North Africa after his defeat.