Кіріспе

Франсуа Луамбо Луанзо Макиади (6 шілде 1938 – 12 қазан 1989) – конголық музыкант. Ол 20 ғасырдың конголық және жалпы африкалық музыкасындағы маңызды тұлға болды, әсіресе 30 жылдан астам уақыт бойы TPOK Jazz тобының жетекшісі ретінде, сол дәуірдегі ең танымал және маңызды африкалық топтың басшысы ретінде көзге түсті. Оны Франко Луамбо немесе жай ғана Франко деп атайды. Африкалық румбаны меңгергенімен танымал, жанкүйерлер мен музыка сыншылары оны "Гитараның әулиесі" және "Заир музыкасының ұлы шебері" деп атады, ал әйел жанкүйерлер "Франко де Ми Амор" деп лақап берді. Оның ең танымал хиті "Марио" 200 мыңнан астам дана сатылып, алтын сертификат алды.

Ерте өмір

1938 жылы 6 шілдеде анасының туған жерінде, сол кездегі Бельгия Конгосында дүниеге келген ол астанасы Леопольдвильде (қазіргі Киншаса) өсті. 1949 жылы теміржолшы әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол 10-11 жасында формальды білімін аяқтап, Леопольдвильдің Нгири Нгири ауданындағы анасының базардағы сатуын жандандыру үшін үйде жасалған гитара, гармоника және басқа да аспаптарда ойнап, оған көмектесті. Ол гитарада ойнау шеберлігін Пол "Дэвайон" Эбенгомен бірге жұмыс істеу арқылы жетілдірді, ол нағыз гитарасы бар, сәл үлкен досы еді. 1950 жылы Франко (сонда 12 жаста), Деваон (16 жаста) және басқалар Watam тобын құрды. Олар үш жыл бойы бірге үйлену тойлары мен жерлеу рәсімдерінде ойнады. Франконың ұстазы, белгілі музыкант Альберт Луампасидің көмегімен Нгома жазбалар компаниясында бірнеше ән жазды. 1953 жылы Франко Loningisa лейблінде "Bolingo Na Ngai Na Beatrice" ("Менің Беатриске деген махаббатым") атты алғашқы жеке әнін шығарды, бұл оны Киншасадағы жергілікті жұлдызға айналдырды. 1957 жылы O. K. Jazz өзінің жетекшісі Эссусты және бастапқы вокалисі Филипп "Россиноль" Ландоны жоғалтты, оларды Боуэн өзінің жаңа Esengo жазбалар компаниясына жұмысқа алған кезде (Боуэн O. K. Jazz-дың өркендеуінен кейін Loningisa-ны тастап кеткен еді). Ол Нью-Йорктегі Манхэттен орталығында екі рет өнер көрсетті. Бельгиядағы Намур қаласында қайтыс болды. (Ол СПИД-ке шалдырғанын жұртқа жарияламады, көптеген дереккөздер оны өлім себебі деп көрсетеді, бірақ басқалары бұл расталмағандығын айтады, мысалы, The New Yorker "СПИД деп саналатын аурудан" деген сөздерді қолданады). Оның қазасына байланысты президент Мобуту Заирде төрт күндік аза тұруды жариялады.

Жазылған шығыс

Франконың шығарған жазбаларының зор көлемін (олардың барлығы дерлік TPOK Jazz тобымен) қортындылау қиын, және осы салада әлі жұмыс істеу қажет. Бағалаулардың кең ауқымы оның шығармашылығының мөлшері мен оның туралы белгісіздіктерді көрсетеді. Көптеп айтылатын сан – Грэм Эвенс Франконың 1994 жылғы өмірбаянындағы мұқият зерттелген дискографиясында (Ронни Грэмның еңбегіне негізделген) сексен төрт альбомды тізімдеген; бұл тізімге Франконың қайтысынан кейін шығарылған басқа орындаушылардың жинақ альбомдары немесе О.К. Джазз құрметіне арналған альбомдар мен жинақтар кірмейді (Эвенс бұл сан туралы: «Бұл Франконың 1980-жылдардың ортасында талап еткен 150 альбомнан кем, бірақ олардың кейбіреуі Африка нарығы үшін синглдер жинағы болған шығар» деп атап өткен). Тізімде 1983 жылы ғана он альбом жарық көрген. Басқа мәлімдемелер: «Ол шамамен 150 альбом және үш мың ән шығарды, оның ішінде Франконың өзі мыңға жуық ән жазды»; «Франконың өнімділігі T.P.O.K тобына 40 жылға жуық мансабында аптасына екі ән шығаруға мүмкіндік берді, нәтижесінде 1000-ға жуық әннен тұратын каталог құрылды»; «OK Jazz тобымен ол кем дегенде 400 сингл шығарды (олардың жартысынан астамы кейін LP немесе CD-ге жинақталды). Эвенс 36 CD-ні тізімдейді; Asahi Net – 83»; және «1956 жылдың маусымынан 1961 жылдың тамызына дейін топ Loningisa 78 айналымдық музыка лейбліне 320 трек жазды». Оның мәнін түсіндіру үшін, 1950-1960 жылдары Франко мен TPOK Jazz 78 айн/мин (1950-жылдары) немесе 45 айн/мин (1960-жылдары) синглдерін шығарды, сондай-ақ кейбір альбомдар синглдердің жинағы болды, ал 1970-1980 жылдары олар ұзақ альбомдар шығарды. Мұның бәрін Африка мен Еуропаның әртүрлі елдерінде, сондай-ақ АҚШ-та көптеген жазба компаниялары жасады. 1990-жылдары көптеген альбомдар әртүрлі жазба компанияларымен CD түрінде қайта шығарылды, бірақ жинақталған тәртіпсіздіктермен, көбінесе бірнеше альбомның бөліктерін бір CD-ге біріктірді. 2000 жылдан бері Франконың шығармашылығының әртүрлі аспектілерін жинаған бірнеше жинақтар шығарылды, ең бастысы – Stern компаниясының 2007 және 2009 жылдары шығарған екі CD жинағы «Francophonic», ол Франконың бүкіл мансабын қамтиды. 2020 жылға дейін Planet Ilunga лейблі әлі де (винил және цифрлық форматта) жинақтарды шығара алады, олардың ішінде алғашқы шығарылымынан бері қайта шығарылмаған тректер де бар.

Музыкалық стиль, сын бағалары және маңызы

Франконың гитарада ойнауы Мэдди Уотерс сияқты блюз орындаушыларынан немесе Чак Берри сияқты рок-н-ролл орындаушыларынан мүлдем өзгеше болды. Шикі, жеке ноталардың тізбегінен гөрі, Франко өзінің тобының стилін ашық, тартымды аккордтарға негіздеді, көбінесе тек екі нотадан тұратын, "ырғақтың айналасында домалап" тұратын аккордтарды қолданды. Франконың стиліндегі мажорлық үштіктер, алтылықтар және басқа да үйлесімді интервалдар, рок-н-роллдағы блюз ноталарының атқаратын рөлімен теңестіріледі. Франко 1956 жылы құрылған TPOK Jazz тобының мүшесі болды және 1989 жылы қайтыс болғанға дейін 33 жыл бойы осы топта өнер көрсетті. Бұл топ "20 ғасырдың екінші жартысындағы ең ықпалды африкалық топ" деп есептеледі, ал Франко оның көп бөлігінде бірлескен немесе жалғыз жетекшісі болды. Франко көбінесе 20 ғасырдың ең көрнекті африкалық музыкалық тұлғасы ретінде танылады. Мысалы, әлемдік музыка сарапшысы Алистер Джонстон оны "20 ғасырдың африкалық музыкасының алып есімдісі" деп атады. "The Guardian" газетінің бір рецензенты Франконың "Али Фарка Туре мен Тумани Диабатеге дейінгі жылдары континенттің ең ұлы музыканты ретінде кеңінен танылғанын" жазды. Ронни Грэм 1988 жылғы энциклопедиялық "Da Capo қазіргі африкалық музыкаға нұсқаулық" кітабында "Франко Африканың ең танымал және ықпалды музыканты екеніне күмән жоқ" деп мәлімдеді. Бұған қоса, ол кітабында Конго мен Заир туралы бөлімде Франконы бірінші орынға қойды және кітаптың мұқабасына Африка музыкасын бейнелеу үшін гитарада ойнап тұрған Франконың кеудеден жоғары суретін орналастырды.

Жеке өмір

Франко екі рет үйленген. Оның он төрт әйелден он сегіз баласы болған, олардың он жетісі қыз.