Огун штаты: географиясы, халқы және тарихы

Кіріспе

Нигерия штаты

Огун штаты – Нигерияның оңтүстік-батысында орналасқан штат. Нигерия штаты ретінде, Огун металл өңдеуге басымдық беретін Лагос штатынан кейін екінші ең өнеркәсіптік дамыған штат. Лагос және Лекки порттарымен жақсы автомобильдік және теміржол байланысы бар. 1986 жылғы Әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Воле Сойинка Огун штатында тұрады. Абеокута – Огун штатының астанасы және ең халқы көп қаласы; штаттың басқа да маңызды қалаларына Иджебу Корольдігінің астанасы Иджебу-Оде және Нигериядағы кола жаңғағының ең ірі өсірушісі Сагаму кіреді. Огун штатының аумағы көбінесе жаңбырлы орманмен жабылған, солтүстік-батысында ағаш саванналары орналасқан. 2006 жылғы мәліметтер бойынша Огун штатының халқы 3,751,140 адамды құрады, бұл оны Нигериядағы ең халқы көп 16-шы штатқа айналдырды. Жер ауданы бойынша Огун штаты 16,762 шаршы километрді алып, Нигериядағы ең үлкен 24-ші штат болып табылады. Огун штатының басым бөлігін йоруба халқы құрайды, ал йоруба тілі штаттың қауымдық тілі болып табылады. Огун штатында ислам және христиан діндері басым, бірақ дәстүрлі нанымдар да белгілі бір деңгейде сақталған. Огун штаты Офада күрішін өндірудің негізгі орны ретінде белгілі. Огун сонымен қатар Нигерия және жалпы Африка үшін маңызды тұлғалардың туған жері.

Әкім

Қазіргі әкімі – All Progressives Congress мүшесі, Огун штатының атқарушы кеңесін басқаратын принц Дапо Абиодун. 2019 жылдың 29 мамырында Абиодун Абеокута қаласындағы Кутодағы МКО Абиола стадионында Огун штатының бесінші әкімі ретінде қызметке кірісті. Ол 2023 жылдың наурызында екінші мерзімге қайта сайланды.

Саясат

Мемлекеттік үкіметті демократиялық жолмен сайланған губернатор басқарады, ол штаттың заң шығарушы жиналысының мүшелерімен тығыз байланыста жұмыс істейді. Штаттың астанасы – Абеокута қаласы.

География

Огун штаты батыста Бенин Республикасымен шамамен 185 км, солтүстікте Ойо және Осун штаттарымен (84 км), шығыста Онда штатымен, оңтүстікте Лагос штатымен шамамен 283 км шекаралас. Одан әрі, оңтүстікте Бенин шығанағында 16 км жағалау жолы бар, ол Онда штатының Арароми жағажайы анклавымен бөлінеді.

Климат

Огун тропикалық ылғалды және құрғақ немесе саванналық климатқа ие. Қаланың жылдық температурасы 29,34 °C (84,81 °F) және ол Нигерияның орташа температурасынан 0,12%-ға төмен. Огунға әдетте жылына шамамен 141,58 миллиметр (5,57 дюйм) жауын-шашын жауады және 224,18 күн жаңбырлы болады (жылына 61,42% уақыт).

Тарих

Колониялық кезеңге дейін бүгінгі Огун Ойо патшалығына қарасты, ол 1800 жыл шамасында азаматтық соғысқа ұшырады. Огунның оңтүстігінде, Лагос аралында британдық теңіз базасы орналасқан, оның жанында сол аттас қала тез өркендеді. 1885 жылғы Берлин Конго конференциясына дейін Ұлыбритания өзінің сауда флоты мен теңіз күштері үшін стратегиялық маңызға ие бірнеше базаларға, мысалы Лагос пен Калабарға баса назар аударды және онда дамып келе жатқан қоғамдарға қызығушылық танытпады. Еуропалық отаршылдық державалар 1885 жылы Берлинде өздерінің ықпал аймақтарын белгілегеннен кейін (егер басқа күш бұл аймақты бұрын бақылауына алмаса ғана олар күшінде болды), Ұлыбритания Нигер аймағында белгіленген аумағын жылдам кеңейтті. 1891 жылы Ойо патшалығына жасалған британдық шабуыл – бірінші қадам, ал 1896 жылғы Бенинге қарсы жазалау экспедициясы – екінші қадам болды. Бүгінгі Огун 1893 жылы «Лагос протекторатының» (Лагос колониясынан өзгеше; олардың арасындағы шекара қазіргі Лагос штаты мен Огун штаты арасындағы шекарамен сәйкес келеді. Колония тұрғындары британдық тәждің толық құқықты поддандылары ретінде қарастырылды, ал протектораттардағылар – емес) құрамына кірді, кейін 1906 жылы «Йоруба жері протекторатының», 1914 жылы бүкіл Нигерияның құрамына енді. 1899 жылы Лагосқа теміржол қатынасы орнатылды, «Кеме экспресі» Огун арқылы Апапаға қатынайтын, осылайша аймақты сыртқы әлеммен байланыстырды. 1899 жылы бұл Батыс және Орталық Африканың жағалаумен байланысы жоқ басқа аймақтарына қарағанда бірнеше жыл бұрын болды. 1930 жылдары Огун Нигериядағы әйелдер қозғалысының орталығы болды, оны Фунмилайо Рансом Кути (Фела Кутидің анасы) басқарды. 1922 жылдан кейін Нигериядағы демократия тек Лагос пен Калабарда ғана болды; нигериялықтар басқа жерлерде саяси қатыса алмады (қараңыз). 1940 жылдары Нигерияда азық-түлік қатаң түрде рациондалды. Аграрлық Огуннан аштыққа ұшыраған Лагосқа азық-түлік тасымалдау қатаң жазаланды (Пуллен схемасы, қараңыз). 1954 жылы Огундағы алғашқы сайлауда Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ басшылығындағы жартылай социалистік «Іс-қимыл тобы» (AG) Батыс аймағындағы ең күшті партияға айналды, Огун да оған кірді. 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін йоруба аймағы, әсіресе Огун, АГ партиясының Обафэми Аволоворы мен Сэмюэл Ладоке Акинтола фракциялары арасындағы қақтығысқа ұшырады («Wetie операциясы», қараңыз). 1966 жылдың шілдесінде Нигерияның сол кездегі билеушісі Джонсон Агули Иронси осы жылғы екінші төңкеріс кезінде Абеокутада қаза табады, бұл Биафра соғысының алғышарты болды. Мемлекет 1976 жылдың 3 ақпанында бұрынғы «Батыс» штатының бір бөлігінен құрылды.

In pre colonial times, today's Ogun belonged to the kingdom of Oyo, which sank into civil war around 1800. South of Ogun, on the tiny island of Lagos, the British had a naval base near which the town of the same name grew rapidly. Until the Berlin Congo Conference in 1885, Great Britain had focussed on a few strategically placed bases for its merchant fleet and navy, such as Lagos and Calabar, and was not interested in the communities developing there. After the European colonial powers had staked out their spheres of interest 1885 in Berlin (these were only valid if another power had not previously brought the area in question under its control) the United Kingdom quickly expanded thusly its territory in the assigned Niger region. The British attack on the Kingdom of Oyo in 1891 was the first step, the punitive expedition against Benin 1896 the second. Today's Ogun became part of the "Protectorate of Lagos" (as opposed to the Colony of Lagos; the border between these two is identical to the modern border between Lagos State and Ogun State inhabitants of a colony were treated as fully entitled subjects of the British crown, those in protectorates not) in 1893 and later of the "Protectorate of Yorubaland", in 1906 of the "Protectorate of Southern Nigeria" and in 1914 of the whole of Nigeria. In 1899, it received a railway connection to Lagos, the "Boat Express" ran through Ogun to Apapa and thus connected the region with the wider world. In 1899, it was several years earlier in this than other regions in West and Central Africa that were not connected to the coast. In the 1930s, Ogun was a centre of the Nigerian women's movement under the leadership of Funmilayo Ransome Kuti (Fela Kuti's mother). Democracy in colonial Nigeria after 1922 only existed in Lagos and Calabar; Nigerians could not participate politically elsewhere (see here). During the 1940s, food was strictly rationed in Nigeria. The transport of food from the more agrarian Ogun to the hungry metropolis of Lagos was severely penalised (Pullen Scheme, see here). In the first elections in Ogun, 1954, the semi socialist "Action Group" (AG) under Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ became the strongest party in the Western Region, to which Ogun also belonged. After independence in 1960, the Yoruba region, and Ogun in particular, was engulfed in conflict between the Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ and Samuel Ládòkè Akíntọ́lá fractions of the AG party ("Operation Wetie", see here). In July 1966, the then ruler of Nigeria, Johnson Agulyi Ironsi, was assassinated in Abeokuta in the second coup of the year, which was the prelude to the Biafra War. The state was formed on 3 February 1976 from part of the former "Western" state.

Білім беру нысандары

Огун штатында үш федералдық орта мектеп бар: Сагамудағы Федералдық қыздар колледжі, Одогболудағы Федералдық колледж және Иджебу Имушиндегі Федералдық ғылым және техникалық колледж. Огун штатында бір федералды университет бар: Абиокутадағы Федералдық ауыл шаруашылығы университеті (FUNAAB) және бір федералды білім беру колледжі, FCE Osiele (екеуі де Оdeda жергілікті басқару аймағында). Сондай-ақ, 1994 жылы халықаралық деңгейде танымал Нигерияның білім берушісі Аугуст Тайво Солариннің құрметіне аталған Тай Соларин білім беру колледжі (TASCE) бар (бұрын Огун штатының білім беру колледжі, Ижагун, Иджебу-Оде), және Иларо қаласындағы Федералдық политехникалық колледж. Тағы біреуі – 1993 жылғы 12 маусым сайлауының жеңімпазы, Нигерияның белгілі бизнес-магнаты Басурун Мосхуд Касимаво Олавалэ Абиоланың есімімен аталған Мосхуд Абиола политехникалық институты (MAPOLY), бұрын Огун штатының политехникалық институты, Оджере, Абеокута. Сонымен қатар, Саападедегі (Ремо) Gateway политехникалық институты (GAPOSA) және Иджебу-Одедегі Абрахам Адесанья политехникалық институты бар. Бұл қатарда Крисленд университеті, Иджебу-Ителедегі Холлмарк университеті, Отадағы Абеокута Беллс технология университеті, Ковент университеті және Илисан-Ремодағы Бабкок университеті де бар, ол елдегі алғашқы жеке университет болды.

Экономика

Дүниежүзілік банктың 2018 жылғы деректеріне сәйкес, штат Нигериядағы ең бай және дамыған аймақтардың бірі болып табылады және ең төменгі деңгейдегі кедейліктің таралуына ие (халықтың шамамен 5%-ы, ұлттық орташа көрсеткіш 31%-ды құрайды). "Нигерияға апаратын қақпа" деп аталған штат, өнеркәсіптік аймақтардың жоғары концентрациясына және Нигериядағы маңызды өндіріс орталығы болуымен ерекшеленеді. Огун штатындағы ірі зауыттардың қатарында Ибеседегі Dangote цемент зауыты, Nestle, Эвекородағы Lafarge цемент зауыты, Оримерунмудағы Memmcol, Сагаму және Ареподағы Coleman Cables, Агбарадағы Procter & Gamble және тағы да басқалары бар.

Бастапқы сектор

Огун штатының ең маңызды экономикалық секторларының қатарында тау-кен өндірісі және ауыл шаруашылығы бар. Мұнда әк тас, бор, фосфат және құм-қиыршық өндіріледі, ал астық, күріш, жүгері, маниок, ямс, банан, какао, кола жаңғағы, каучук, пальма майы және пальма дәндері егіледі және жиналады. Штат Нигерияда кола жаңғағының ең ірі өндірушісі болып табылады.

Екінші сектор, металл өңдеу

Огун – жергілікті йоруба табиғи дініндегі металл өңдеу құдайының (Ориша) аты, грек Гефестіне немесе рим құдайы Вульканға ұқсас (көне заманның қазіргі Нигериямен сауда байланыстары болғандықтан, бұл толыққанды жай ғана оқиға болмауы мүмкін). Аймақ осы атын металл өңдеу саласындағы Нигерияның орталығы ретінде дәлелдейді. Мына екі мысал келтіруге болады:

Proforce Ode Remo қаласында (Лагостан 25 км қашықтықта) бронетранспортты құралдарды шығарады, олар Еуропаға да сатылады. 2008 жылдан бері компания өнімдер тізімін кеңейтіп, қауіпсіздік секторы үшін дрондарды да өндіруде. Кажоладағы вагон құрастыру зауыты – Батыс Африкадағы теміржол көліктерін өндіретін, күтіп-жөндеумен айналысатын жалғыз зауыт. Огун ағаш, керамикалық өнімдер, велосипедтік шиналар, кілемдер, желімдер және басқа да тауарларды да өндіреді.

Көлік

Огунның Лагос мегаполисіне, жаңа терең теңіз портына және Леккидегі жаңа Dangote мұнай өңдеу зауытына жақын орналасуы арқасында тиімділіктері бар (2024 жылғы мәлімет бойынша). Жоспарланған Лагос-Эпе әуежайы Огун штатының шекарасының жанында саланады.

Нигерия теміржол компаниясы

Огун штаты 2021 жылдан бері Лагос-Абеокута-Ибадан стандартты теміржол желісінен пайдаланып келеді. Жоспарланған Апапа-Кажола экспресс-желісі штаттың орталық бөлігін Лагос портымен байланыстырады. Абеокута қаласы 77 шақырымдық Батыс теміржолы арқылы Лагосқа қосылған (1899 жылы салынған), ол әлі де жүк пойыздарын тасымалдау үшін пайдаланылуда.

Лагос (Ламата) қаласындағы қоғамдық көлік

Лагос қала маңындағы темір жолдың "Қызыл желісінің" соңғы стансасы Агбадода орналасқан, ол Лагос агломерациясының құрамына кіргенімен, әкімшілік жағынан Огун штатына қарасты. Осы себепті Лагос штатының пойыздары мен вагондары Огун штатында тоқтатылып, жуылып, күтіледі.

Дін

Негізінен ислам және христиан діні, сондай-ақ кейбір дәстүрлі йоруба анимизмі. Нигерия шіркеуінің Лагос Англикан провинциясына Авори епархиясы (2009), епископ Джонсон Акин Атере басқарады, Эгба (1976), епископ Эммануэль Адекунле (2009) басқарады, Эгба Батыс (2007), епископ Самуэль Олуделе Огундежи (2010) басқарады, Ифо (2007), епископ Натаниэль Оладежо Огундипе (2012) басқарады, Иджебу, епископ Питер Ротими Олудипе (2020) басқарады, Иджебу Солтүстік, епископ Соломон Купону (2005) басқарады, Ремо, епископ Майкл Фэпе (2004, Лагос архиепископы 2016-21) басқарады, Егеу, бұрынғы Егбадо, епископ Майкл Адебайо Олуорохунби (2014) басқарады, және Оңтүстік-Батыс Иджебу, епископ Бабатунде Огунбануо (2009) басқарады. 179,014 католик (2020) Абеокута епархиясында (1997), 60 приходты епископ Питер Каёде Одетоинбо (2014) басқарады, және Иджебу Оде (1969), 40 приходты епископ Франциск Обафеми Адесина (2019) басқарады, екеуі де Лагос архиепархиясының суфрагандықтары.