Кіріспе

Қырым ханы (1551–1577 жылдары билеген)

Ерте өмір және таққа отырғызу

Девлет Мұбарек ұлы және Меңлі I Герай немересі (1478–1515) болды. Меңлі қайтыс болғаннан кейін, Девлет билікке келгенге дейін Мұбарек ағалары мен олардың ұлдары тақты биледі. Осылайша, Девлет басқа тармаққа жатты. Мұбарек Сұлтан Селім I-ге қызмет етіп, 1516–17 жылдары Мысырда шайқаста қаза тапты. 1530 жылы Девлет өзінің інісі Саадет I Герайдың (1524–1532) қалғасы болды. 1532 жылы Саадет тақтан бас тарғаннан кейін, Девлет түрмеге қамалып, інісімен бірге Ыстанбұлға кетті. Түрік әскеріндегі Герайлар Қырым хандары болу мүмкіндігіне ие болды. 1551 жылы Сәхиб I Герай парсылықтармен соғысу туралы түрік бұйрығын орындаудан бас тартты, соның салдарынан оның орнына Девлет келді. Қырым армиясы Девлетке адалдық серт берді, ал Сәхиб тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Девлеттің бұйрығымен Сәхибтің балалары мен немерелері де өлтірілді.

Қазанды жоғалту

Қазанның крымдық Ғырай әулетінен шыққан билеушілері Ресейге қарсы және тәуелсіздік жақтастары болды, атап айтқанда Сахиб I Ғырай, Сафа Ғырай және Өтеміш Ғырай. 1551 жылы оларды Ресейдің қолдауымен Ресейге жақтас Шаһгөли алмастырды. Бірақ қазандықтар Шаһгөлиді тез құлатты. Шаһгөлидің Қазаннан қуылғанын естіген Иван 1552 жылдың наурыз айында хандыққа қарсы ірі жорық бастады. Мәскеу әскерінің болмағанын білген Девлет шабуыл жасау туралы стратегиялық шешім қабылдады, соның арқасында Қазанды алу кезінде оңай жеңіске жетті. Девлет Рязаньға жақындағанда Иванның оны Коломнада күтіп отырғанын білді. Девлет шегінуге шешім берсе де, оның әскері бос қолмен қайтуға келіспеді, сондықтан ол 21 маусымда Тула қаласын қоршауға мәжбүр болды. Бірақ екі күннен кейін алға жылжыған орыс әскері мен қоршауға алынған гарнизонның шабуылы татарларды шегінуге мәжбүр етті. Шабуылдың нәтижесінде барлық түрік артиллериясы мен керуендері орыстардың олжасына айналды. Соңында сол жылдың қазан айында Қазан хандығы Ресеймен басып алынды.

Астраханды жоғалту

Қазан түскеннен кейін, Астрахан Ямғұрчиі Ресеймен байланысын үзді және Қырыммен одақ құрды. Девлет 13 зеңбірек жіберді, бірақ әскер жібермеді. 1554 жылдың көктемінде Иван 33 000 әскерін Волга бойымен жіберіп, Ямғұрчиді қуды да, оның орнына Дервиш Әли Астраханиді тағайындады. Дервиш кейін Ресеймен одағын үзді және Қырыммен одақтасты. Девлет бірнеше зеңбірек, кеңесшілер, 300 янычар және 700 қырымдық берді. 1556 жылы Ресей Дервишті қуды және Астраханды бағындырды. Осы уақытта далада Ысмайыл ағасы Жүсіп беймен қақтығысты, ол бақытсыз Қазандық Сөйембикеңнің әкесі еді. Ысмайыл түріктерден қолдау сұрады, бірақ сұлтан бұл мәселені далалық істерге жауапты Қырымдықтарға жүктеді. Девлет бас тартқандықтан, Ысмайыл Мәскеуге үн қойып, өзінің қолдауындағы Дервиш Әлиді таққа отырғызу үшін Астраханға бірлесіп шабуыл жасауды ұсынды. Ысмайылдың атты әскері Волгада Ресей кемелерімен кездесуге тиіс еді, бірақ ол ағасы Жүсіппен болған шайқас салдарынан келмеді. Оның болмауынан Ресейліктер Астраханды бағындырды. Ысмайыл Жүсіпті жоқ қылып, Ноғайлардың басшылығын өз қолына алды. Қази Мірза Ресейге жақын отбасылық шиеленіске қарсы шыққандарды біріктіріп, Қырыммен тығыз одақтас – Кіші Ноғай Ордасын Құбан аймағында құрды.

Ресейге қарсы одан әрі соғыстар

Осы кезеңде Ресей қысқа мерзімге Солтүстік Кавказ ісіне араласты. 1555 жылдың көктемінде Девлет әскерін Солтүстік Кавказға жіберіп, орыстарға өткен черкестермен күресті. Иван бұл туралы білген соң, Шереметьев пен Салтыков басқаруымен 13 мың сарбазды Перекопқа аттандырды. Бірақ жол жүріп, Девлет бағытын өзгертіп, Рязаньға солтүстіктен шабуыл жасау ниеттенгенін анықтады. Иван Ока өзенінің жағалауын нығайтты, ал Девлет кері шегініп, Туладан оңтүстікке қарай 150 шақырым жердегі Судбищиде Шереметьевпен кездесті. Шереметьев оның әскер жабдықтарын тартып алды, содан кейін Девлет шабуылға өтіп, салдарынан ұлдары Калга Ахмет Герай мен Хаджи Герай қаза тапты. Осыдан кейін Девлеттің тағы бір ұлы Мехмед солтүстікке жорық салып, Шереметьевті жеңді. Нәтижесінде крымдықтар өздерінің жеріне қайтып келді. 1556 жылдың көктемінде Девлеттің Мәскеуге жасаған үшінші шабуылы сәтсіз аяқталды. 1558 жылдың қаңтарында ол үлкен ұлы Калга Мехмед Герайды 100 мың сарбазымен бірге Тула, Рязань және Кашира қалаларын шабуылдауға жіберді. Олар Ока өзенінде орыс әскерінің жиналғанын көрген соң, кері шегінді. Орыс әскері Оскол өзеніне дейін оларды қуғанмен, тұтқындалудан құтыла алды. 1562 жылдың мамыр-маусым айларында Девлет 15 мың сарбазды Мценск, Одоев, Новосиль, Болхов, Черный және Беляев қалалары арқылы шабуылға жіберді. 1563 жылдың көктемінде Девлеттің ұлдары Мехмед пен Адил Дедилов, Пронск және Рязань қалаларына шабуыл жасады. 1564 жылдың қазан айында Девлет және оның екі ұлы алты күн бойы Рязаньға шабуылдады. 1565 жылдың күзінде Девлет шағын әскермен Болховқа шабуыл жасады, бірақ олар қайтарылды. 1569 жылғы Астрахань жорығынан кейін, 1570 жылдың көктемінде Девлеттің ұлдары Мехмед пен Адил Герай Рязань және Кашира аймақтарын қиратты. Сәтсіз әрекеттерінен кейін Девлет Мәскеумен бейбітшілік орнатуға тырысты, бірақ оның ақсүйектері оған келіспеді.

Қазақтарға қарсы

Бұл кезде Дмитрий Вышневецкий Запорожье казактарын тиімді әскери күшке айналдырды. 1556 жылы Девлет әскерін Черкасияға бастап барды, бірақ орыс жақтастары Днепр мен Дон өзендерімен төмен қарай келе жатқанын білгенде дереу кері қайтты. Қазақтар Ислям Керман/Каховкaны қиратты, оның артиллериясын Хортицаға әкеп кетті. Содан кейін олар Ақ Чум/Очаков пен Керчке шабуыл жасады, бірақ Девлет әскерінің жақындауынан кейін шегінді. 1557 жылдың көктемінде Девлет Вишневецкий мен Запорожье казактарын Хортицада қоршады. 24 күннен кейін ол кері шегінуге мәжбүр болды. 1558 жылы Вишневецкий, Запорожье казактары және 5000 орыс сарбазы төменгі Донға кемелермен барып, Қырым жеріне терең шабуыл жасады, Азак/Азовты қоршады және Қырым әскерін жеңді. Сонымен қатар, Адашев басқаратын 8000 орыс сарбазы Днепрден төменге қарай өтіп, Қырымның батыс жағалауына шабуыл жасады, ауылдарды тонады және Ресей мен Литвадан көптеген тұтқындарды босатты. Тұтқындалған түріктерді сұлтанмен қақтығысы болмағандықтан босатты. Черкестер Керчь бұғазы арқылы Қырымға басып кірді, бірақ Девлет оларды жеңіп, көшбасшыларын тұтқынға алды. Осы кезеңде Исмаил Перекопты бұзып өтуге бірнеше рет тырысты. Көптеген ноғайлар материктен Қырымға қашып кетті немесе Исмаилге қосылды. Бұл кезде құрғақшылық болды, ол ашаршылық пен обаның таралуына әкелді. Вишневецкий Иваннан бас тартып, Иван Ливон соғысына (1558–1563) назар аударғанда, жағдай жеңілдеді.

Османдық түрік әскері Астраханды басып алмады

1563 жылы Осман империясы Астраханды қайтадан басып алу, Каспий теңізінің солтүстігіндегі сауда және қажылық жолын қайта ашу, Қара теңізден Каспий теңізіне кемелерді тасымалдау және Парсыға шабуыл жасау үшін Дон мен Волга өзендері арасында канал салу туралы амбициялық жоспар жасады. Девлет, түрік билігіндегі аймақтармен қоршалу қаупіне қысылып, сұлтанның ниетін басып тастау үшін түрлі шаралар қолданды. Кейбір ғалымдар оның өзі қатысқан болса да, жорыққа саботаж жасаған болуы мүмкін деп санайды. 1569 жылдың 31 мамырында Қасым-паша 15 000 янышәрі, мыңдаған басқа түрік әскері және 30 000 жұмысшымен канал қазу үшін Астраханға келді. Онымен бірге 40-50 мың сарбазбен Девлет те болды. Олар Дон өзенімен ең жақын нүктеге дейін жол тартты да қазба жұмыстарын бастады. Бірақ көп ұзамай каналды салу мүмкін емес екені, ал дала арқылы кемелер мен артиллерияны тасымалдаудың жолы жоқ екені анық болды. Сондықтан артиллерия өзен бойымен төменге жіберілді. Қасым бастапқыда қайтуды жоспарлаған, бірақ Волгада кемелер бар екені туралы хабар естіген соң, даланы кесіп өтіп Астраханға баруға бел буды. Қалаға жету оңай болғанымен, артиллериясыз қамалды алу мүмкін емес еді. Жазда көмек келеді деп күтуге болатын еді, бірақ әскерде 40 күнге ғана жететін азық болды және олар қысты даладағы шатырларда өткізуге қарсылық көрсетті. 26 қыркүйекте Қасым қоршаудан шығып, батысқа қарай жылжыды. Бірақ олар черкес тайпаларының және оңтүстікте орналасқан орыс әскерінің қарсылығына тап болды. Қырым мен Ноғай атты әскерлері белгілі бір табысқа жетті, бірақ жаяу әскерлер шөл далада ауыр қиындықтарға ұшырады. Сонымен қатар, Азов портында болған дауылдан теңіз күштерінің көп бөлігі жойылды. (1568–1570) жылдардағы Ресей-Түрік соғысын қараңыз.

Мәскеудегі өрт

1571 жылдың көктемінде Ока өзені бойындағы бұрынғы сәтсіз тырысқандардан кейін, Девлет 40 мың сарбазды солтүстікке Козельск пен Болховқа шабуыл жасау үшін жетеледі, бұл қалалар Оканың батыс жағалауынан оңтүстікке қарай орналасқан. Ол Мәскеуге жақындағанда, Иван Қорқыныштының өршілдігінен қашқан алты боярға кездесті. Олар татарларға Ока өзені бойындағы қоршалмаған жерді көрсетуге уәде берді және орыс әскерінің көп бөлігі Ливонияда екенін айтты. Сонымен қатар, ел егіншілік нашарлығы мен обадан әлсіреген еді. Девлет Оканы кешіп өткесімен, Иван Ростовқа қашты. 24 мамырға қарай Девлет Мәскеуге жақын болды және шабуыл жасаушы топтарға басшылық етті. Мәскеуде өрт шықты, күшті жел оны одан әрі қыздырып, бірнеше сағаттың ішінде Кремль қабырғаларын қоспағанда, ағаштан салынған қаланы толығымен қиратты. Өрттен қашқандар қолға түсті. Девлет содан кейін Қырымға қайтып, жол бойы тағы да тұтқындарды алып кетті. Көздер ондаған мың орыс өлтірілгенін және 150 мың адам құлдыққа түскенін көрсетеді.

Молоди шайқасы

Күтпеген жеңістен кейін дипломатиялық үстемдік туралы әңгімелер болды, бірақ Девлет шешуші шабуылға көшуге бел буды. 5 тамызға дейін Ока өзенінде 120 мың әскерге басшылық етті, оның ішінде 80 мың крымдық және ноғай, 33 мың түрік және 7 мың янычар болды. Ноғайлардың бір отряды өзеннен өтіп, әскердің қалған бөлігі олардың ізінен ерді. Иван Новгородқа қашып кетті, ал Окадағы әскерлер Девлетті қуды да, қашуына кедергі келтірді. Девлет әскерлеріне Иванды қолға түсіруге және басқа алаңдатушы жағдайларға мән бермеуге бұйрық берді. Бірақ оның ұлдары Мехмет пен Әділ бұйрыққа бағынбай, ресейліктерге шабуыл жасады, нәтижесінде жеңіліске ұшырады. Жауап ретінде Девлет 10 мың ноғай салдатын ресейліктерге қарсы жіберді, бірақ олар артиллерия отына төтеп бере алмады. Девлет жауды қууды тоқтатты, орнына үлкен әскерін алға жылжыған орыстарды тоқтатуға бағыттады. Орыс әскері топтарға бөлініп, әр топты гуляй-городтармен қоршады. Алғашқы шайқас тең болды, бірақ орыстар ноғайлардың басшысы Деве-бейді тұтқындағанға дейін. Девлет гуляй-городтарды аштықтан өлтіріп бағындыруды жоспарлады, бірақ көшбасшысы жоқ ноғайлар Девлеттің қолын мәжбүрлеп, дереу әрекет етуді талап етті. Соңғы қақтығыс 11 тамызда болды. Атты әскер бекіністерге шабуыл жасағанда қабырғалар құлап, артиллерия мен мушкеттер ашық қалды. Татарлар шегінді, бірақ орыс жасағы оларды қанатынан айнытып, шабуылдады. Көптеген адам шығынға ұшырады, Девлет ұлы мен немересінен айырылды. Осы уақытта татарлар Иванның үлкен күшпен жақындап келе жатқаны туралы хабарламаны ұстап алды. Бұл алдау еді, Девлеттің алдануына себеп болды. Оның салдарынан ол әскерін кері қайтарды және ауыр шығынға ұшырады. Көрсетілген мәліметтерге сәйкес, 5 мыңнан 20 мыңға дейін әскер аман қалған.

Өлім

Келесі жылдары Девлеттің ұлдары мен бірнеше Қырым және Ноғай мирзалары Мәскеуге шағын шабуылдар жасады. Ол есейген сайын, оның ұлдары Мехмед пен Адилдің арасында күрделі қарым-қатынастар туды. Девлет 1577 жылғы 29 маусымда обадан қайтыс болды және Бахчисарайда жерленді. Оның орнын үлкен ұлы Мехмед II Герай (1577–1584) иеленді.