Кіріспе
Римдік жылнамалар әкімдердің есімдері мен маңызды оқиғаларды тізімдейді. Ежелгі Римде фасти (латынша көпше түрі) – хронологиялық немесе күнтізбеге негізделген тізімдер, немесе ресми және діни мақұлдау алған оқиғалардың басқа да диахроникалық жазбалары немесе жоспарлары болатын. Римнің құлдырауынан кейін, фасти сөзі христиандық Еуропада және кейіннен Батыс мәдениетінде де осы сияқты жазбаларды атау үшін қолданыла берді. Римдік мемлекеттің ресми істері, соның ішінде қоғамдық істер, "рұқсат етілген күндер" деп аталатын діс фасти күндері ғана жүзеге асырылуы керек еді. Фастилер осы істердің тізімдері болды. Сөздің жалпы мағынасынан өзге, нақты оқиғаларды тіркеген фастилер де болды, мысалы, римдік генералдардың жеңістерін тізімдеген фасти триумфалес. Фастиде қолданылған уақыт бөліністері римдік күнтізбеге негізделген. Фастилердің жылдық жазбалары тарихты хронологиялық жылнамалар түрінде жазуға ықпал етті, ал бұл римдік тарихнаманың дамуына әсер етті.
In ancient Rome, the fasti (Latin plural) were chronological or calendar based lists, or other diachronic records or plans of official and religiously sanctioned events. After Rome's decline, the word fasti continued to be used for similar records in Christian Europe and later Western culture. Public business, including the official business of the Roman state, had to be transacted on dies fasti, "allowed days". The fasti were the records of this business. In addition to the word's general sense, there were fasti that recorded specific kinds of events, such as the fasti triumphales, lists of triumphs celebrated by Roman generals. The divisions of time used in the fasti were based on the Roman calendar. The yearly records of the fasti encouraged the writing of history in the form of chronological annales, "annals", which in turn influenced the development of Roman historiography.
Этимология
Fasti – латын тіліндегі fastus сөзінің көпше түрі, көбінесе зат есім ретінде қолданылады. Бұл сөз "fas" сөзінен туындаған, яғни "рұхсат етілген нәрсе", сол арқылы "құдайлар алдында заңды". Fasti dies – бұл күндері ешқандай күнәға бой алдырмай шаруа айналысуға болатын күндер, dies nefasti күндерінен өзгеше, сол күндері жиналыстар мен соттар шақырыла алмайтын. Фасти сөзінің өзі уақыт бойынша реттелген тізімдерді білдіретін болды. Микеланджело бұл төбедегі үш сарайдың кешенін жобалаған, сондай-ақ фасти кестелерін қалпына келтірді. Бүгінде Палаццо – музейлер мен қалалық басқару ғимаратының қызметін бірдей атқаратын Капитолий мұражайларының бірі. Фастилер Sala della Lupa-да, қола қасқырмен бірге орналасқан. Ренессанстан кейін табылған тағы да көптеген заттар осылармен бірге қойылды.
Ашылу
Фасти консулалары форумда 30 мәрмәр сынық ретінде табылды. Олармен бірге «Акта триумфарум» кітабының 26 үзіндісі де табылды. Екі тізім де жеке жазба ретінде қалпына келтірілді. Реставрация негізінен Онофрио Панвинио мен Пирро Лигорионың байқауларына сүйенді, олар үңгірдің үстінде тұрып, қабырғаның бір бөлігін көрді. Бұл қабырғада пилястрлар арасында жазулары бар еді. Олар Микеланджеломен ақылдасты. Папа Павел III 1540 жылы Әулие Петр шіркеуі үшін тас қазуға рұқсат берді, ал Микеланджело оның жобасын жасауға наразылық білдіріп жұмыс істеді. Папа Ренессанс дәуірінде кең таралған әдетке сәйкес, бұрынғы құрылыстарды бұзып, оларды одан да сәнді деп санайтын жаңа құрылыстарда пайдалануға рұқсат берді. Ғалымдар қолдарынан келгенін сақтап қалуға тырысты. Бірақ тас қазып шығарушылар тоқталмай, ғимараттарды бұзып жатты. Форумның сол бөлігіндегі құрылыстардың барлық іздері 15 тамыз бен 14 қыркүйек аралығында жоғалып кетті. Тастар қайта пайдалану үшін кесушілерге немесе әк жасау үшін әк жағушыларға сатылды. Бұл процестердің ешқайсысы археологиялық зерттеулерге жатпады. Кардинал Фарнезе ғалымдарға қазба жұмыстарын қадағалауды тапсырды. Олар команда құрып, мүмкіндігінше көп сынықтарды құтқару үшін шұңқырлар жасады. Кейіннен, сол кезде қолданыста болған ғимараттардың ішінде табылған көптеген сынықтар, бұл аймақ бұрын аз зерттелгенін көрсетті және сынықтардың бастапқы орнына күмән тудырды. Консулдық тізімдер бірнеше метр биіктіктегі төрт антаблерада сақталған деп есептеледі: I AUC 1–364; II, 365–461; III, 462–600; IV, 601–745, шетінде 766-ға дейін. Алайда, олар екі тізім ретінде жарияланбады. Оның орнына, Марлиани 1549 жылы (алғашқы басылым, Рим), Сигониус 1550 жылы (Модена), Робортелли 1555 жылы (Венеция) және басқалар ақпаратты біріктірілген тізімге біріктірді, ол fasti capitolini деп аталды. Редакторлар белгілі бір еркіндіктерге ие болды, мысалы, басқа жазбалардан жоғалған магистраттарды өздерінің пікірінше толтырды және AUC жылдарын толықтырып, жылдық хрониканың үздіксіз сипатын жасады, сонымен бірге мәселелерді жасырды. «Capitolini» деген атпен көрсетілген жазбалар көбінесе одан өзгеше. Шындығында, осы атпен сақталған екі түрлі түпнұсқа тізім болды, оларға 1816, 1818, 1872–1878 жылдары табылған сынықтар және 1888 жылы Тибр өзенінен табылған, қалпына келтірілмеген соңғы сынықтар қосылды. Барлық сынықтар CIL I-ге «Fragmenta Quae Dicuntur Capitolini» («Capitolini деп аталатын сынықтар») және «Cetera Quae Supersunt Fragmenta» («Басқа қалған сынықтар») деген атаумен енгізілді.
Мазмұны
Бірыңғай тізімде Августтың өліміне дейінгі алғашқы патшаның бірінші жылынан бастап әр АУК-тің магистраттары көрсетілген. Мармардан жасалған антаблетуралар Августтың бұйрығымен, сол кезде римдіктерге қолжетімді ақпарат негізінде орнатылды, бірақ бұл ақпараттың мәні мен дұрыстығы әлі де белгісіз. Деректердің толықтығы олардың бұрынғы республикалық жылнамаларға негізделгенін көрсетеді. Олардың ежелгі орналасқан жерін анықтау мәселесі даулы. Екі теория бар: олар Рим понтификтер алқасының сарайында немесе оның бір бөлігінде болған, немесе Август салған ескерткіш мүсінінде орналасқан. Фасти әр жылға патшалар тізімін, одан кейін республикалық консулдарды көрсетеді, ал сол жылдары консулдардың орнына есімдерін берген magistri equitum және tribuni militares магистраттарын көрсетеді; яғни, жылдарды мемлекет басшыларының атымен атау практикасы басталғаннан кейін, билікті қандай орган ұстаса да, мемлекет басшысы болуы керек еді – патша, диктатор, консул, префект немесе трибун. Тізімде бірнеше даталау схемалары бар. Оң жақта республиканың басталуынан бергі жылдар көрсетілген, алдынан «an.» немесе «ann.» (anno – «жыл») деп жазылған. Сол жақта әрбір он жыл сайын АУК жылы CCXC санымен басталады (редакторлар әдетте осы схемаларды толықтырады; тізім сирек цитаталанады). Патшалардың билік мерзімі көрсетілген (қосындысы бірінші республикалық АУК-қа сәйкес келмейді). Сонымен қатар, 5 жылдық тазарту рәсімдері («қаланың күнәсінен тазалау») және оларды өткізген цензорлар көрсетілген, бұл тізімді қазіргі заманда fasti censorii деп атайды және үшінші fasti capitolini деп есептейді. Фини мырзаның пікірінше, бірнеше схемалар фастилердің республикалық емес, августтық кезеңде жасалғанының дәлелі. Патшалардың тізімі жоғарыда, ал АУК сол жақта көрсетілген, бұрынғы республикалық фастиге қосылғандай. Сонымен қатар, 5 жылдық тазарту рәсімдері б.з.д. 28 жылға дейін, императорлық құдай Марс Ультордың («Марс Ақтаушы») ғибадатханасы салынған және Капитолийдегі Юпитер ғибадатханасынан басымдық алған кезде болған. Осы уақыттан бастап император цензорлардың бірі болуы керек, ол енді Юпитердің орнына Марс Ультордағы жылдық шеге қағу рәсіміне төрағалық етті (осы шеге орнатылуы жылдың ауысуын білдірді).
Кездесу
Оң жақтағы республикалық даталар – Варрондық хронологияға сәйкес, яғни Маркус Теренций Варроның есептеулері бойынша. Оның республикасы қазіргі есеп бойынша б.з.д. 510/509 жылы басталады. Бұл императордың ресми күндері болды. Көптеген басқа да даталар мен хронологиялар болды, әсіресе Ливийдікі, императорға белгілі болған, бірақ ол оларды ресми емес жағдайларда қолдануға тыйым салған жоқ. AUC хронологиясы дәл сәйкес келмейді; ол Варрондықтан бір жылға кейінірек. Варроның есептеулерін қарастырған Цензорин, ол Ульпий мен Понтианның Олимпиада ойындарының қайта құрылуынан бастап 1014-ші жылда (б.з.д. 776 ж.) консул болғандарын; яғни 254.2 Олимпиада (254-ші Олимпиаданың екінші жылы) және осы жыл AUC 991 болған, қазіргі есептеулер бойынша 238 жылдың 1 қаңтарынан бастап екенін айтады. Сондықтан, Варроның AUC 1 – б.з.д. 754/753 жыл. Ульпий мен Понтианның кім екендігі құпия болып қала береді, өйткені оларды тек Цензорин атаған, бірақ бұл есімдер дәлелдеуге қатысы жоқ. Варро пікірінше, республика Солинда басталды. Солинда Гай Помпей Галл мен Квинт Верраний Олимпиада 207.1-де консул болған, ал бұл жыл 801 AUC болды, Римнің Олимпиада 7.1-де құрылуынан есептегенде. Қазіргі есептеулер бойынша бұл біздің заманымыздың 49 жылы. Ол ресми даталау жүйесіне сүйенген, ол fasti consulares болған тиіс. Варроның хронологиясында бұл AUC 802. Қарапайым есептеу көрсеткендей, Августтың fasti-індегі AUC 1 – б.з.д. 753/752 жыл. Fasti республиканың басталуына 1 жылды көрсетеді, бірақ кейбір редакторлар барлық AUC-ті Варрондыққа «түзетуге» тырысады. Сол сияқты, fasti 13 жылға дейін, Августтың өліміне дейін (Варрондық бойынша 14 жылға дейін) созылады. Бұл республиканың басталу күніне немесе Августтың қайтыс болған жылына қатысты емес, екі жағдайда да осы оқиғаларға қатысты жылдар бірдей болып қалады; керісінше, AUC 1 жылы әртүрлі.
Solinus observed that Gaius Pompeius Gallus and Quintus Verranius were consuls in Olympiad 207.1, and that this year was 801 AUC, counting from the foundation of Rome at Olympiad 7.1. By modern calculation this is 49 AD. He was relying on the official dating scheme, which must have been the fasti consulares. In Varro's chronology this is AUC 802. Simple subtraction shows that AUC 1 in Augustus' fasti is 753/752 BC. The fasti give to the start of the republic a date of , but some editors "correct" all the AUC to Varronian. Similarly the fasti run to the death of Augustus in 13 AD (14 in the Varronian). This is not a difference in the starting date of the republic or the year of Augustus' death, which remain in the same years relative to surrounding events in either case; instead, the year of AUC 1 differs.
Fasti triumphales (Триумфальді қарғалар)
"Fasti Triumphales" жеңіс күйбесін алған адамдардың тізімін, сондай-ақ бағындырылған халықтың атын хронологиялық тәртіппен қамтиды. Мұндай тізімнің фрагменттері "fasti capitolini" фрагменттерінің арасында табылды, оларды Микеланджело қалпына келтірді және Palazzo dei Conservatori-дегі сол бөлмеде сақталады. "Acta triumphorum" төрт панельден тұрды: I – AUC 1-452; II – 453-532; III – 533-625 және IV – 628-735, б.з.д. 19 жылымен аяқталады. Жеңістер Ромулдың жеңісімен басталады. Фрагментарлы "Fasti Triumphales" "Fasti Capitolini"мен бірге қазылып алынып, ішінара қалпына келтірілді. Ренессанс дәуірінің антиквары Онофрио Панвинионың "De fasti et triumphi Romanorum a Romulo usque ad Carolum V", Джакомо Страда, Венеция, 1557 ж. еңбегі ежелгі "Fasti" тоқтаған жерден жалғасты. Панвино жазған соңғы жеңіс, ол оны "сенімсіздерге қарсы" римдік жеңіс деп сипаттады, – бұл 1536 жылдың 5 сәуірінде Киелі Рим императоры Карл V-нің Римге жасаған патшалық сапары болды, ол Карлдың 1535 жылы Тунис жерін бағындырғаннан кейін солтүстікке қарай жорық жасаған кезде өтті.
Fasti Potentini (Ауылдық құмыра)
Fasti Potentini – Луканиядағы Потенция қаласынан шыққан консулдардың тізімі, және бұл тізімнің II ғасырдың басына жататындығы мүмкін. Потентиниде біздің заманымыздың 86-93 жылдары мен 112-116 жылдары аралығындағы консулдар туралы толық емес мәліметтер сақталған.
Діни қызметкерлердің тұқымы
"Аннальс понтификум" немесе "Аннальс максими", "Құдай қызметкерлерінің жылнамалары" жыл сайын ақ үстелде жария етіліп, онда жылдың есімде қалған оқиғалары, әсіресе керемет құбылыстар қысқаша жазылатын. Басқа да қасиетті жылнамалар (fasti sacerdotales) бар, олардың ішінде агурлардың жылнамалары (fasti augurales) да кездеседі.
Fasti Diurni (Тұңғыш күндері)
Fasti Diurni, urbani және rustici деп бөлінеді, бұл ресми жылнаманың бір түрі, онда діни рәсімдер, сот күндері, базар күндері, айдың бөлімдері және тағы басқалар туралы мәліметтер мен нұсқаулар жазылған. Б.з.д. 304 жылға дейін күнтізбе жасау ғылымы діни қызметкерлердің эксклюзивті және табысты монополиясы болды; бірақ сол жылы понтификалық хатшы Гней Флавий форумда қажетті ақпаратты қамтитын кестелерді жариялау әдетін енгізді, сонымен қатар жеңістерге, триумфтарға, керемет оқиғаларға қысқаша сілтемелер жасады. Осы тізімнен күндері сегіз күндік апталарға бөлінген және A–H әріптерімен белгіленген, римдік күнтізбе пайда болды. Әрбір күнді оның мәнін көрсету үшін белгілі бір әріппен белгіленді; сондықтан F., N., N. P., F. P., Q. Rex C. F., C., EN. әріптері fastus, nefastus, түсініксіз мағынадағы nefastus, fastus priore, quando rex (sacrorum) comitiavit fastus, comitialis және intercisus дегенді білдірді. Dies intercisi күндері жартылай fastus, жартылай nefastus болып табылды. Овидийдің "Fasti" шығармасы – Юлий Цезарь рим жылдымын жаңартқаннан кейін жариялаған "Fasti" еңбегін түсіндіру мақсатымен жазылған, алғашқы алты айдағы римдік фестивальдардың поэтикалық сипаттамасы. Шаруаларға қала тұрғындарына қарағанда аз мейрамдар, құрбандықтар, рәсімдер мен мерекелер тағайындалса, ал рустикалық fasti-де календарь, нон (календарь) және ид (календарь), жәрмеңкелер, зодиак белгілері, күндердің ұзаруы мен қысқаруы, әр айдың қамқоршы құдайлары және әр айда орындалуға тиіс рустикалық еңбектерге қатысты белгілі бір нұсқаулар ғана болды.
Бұрынғы фаст
Көптеген фастилер табылған. 1770 жылы табылған, әйгілі грамматик Верриус Флак құрастырған Пранестин күнтізбесі (Fasti praenestini) қаңтар, наурыз, сәуір және желтоқсан айларын, сондай-ақ ақпан айының бір бөлігін қамтиды. Тақташаларда мерекелер мен Август пен Тиберийдің жеңістері туралы мәліметтер келтірілген. Бүгінгі таңға дейін екі толық күнтізбе сақталған: Филокалдың (354) ресми тізімі және Полемий Сильвийдің (448) ресми күнтізбесінің христиандық нұсқасы.
Қазіргі заманғы фасти
Қазіргі заманда "фасти" сөзі және оның қазіргі тілдердегі туындылары диахрондық сипаттағы жартылай ресми жазбаларды белгілеу үшін ресми түрде қолданылып келеді. Мысалдардың бірі – әскери бөлімнің ресми тарихы мен дәстүрлері, ал Шотландияда – "Fasti Ecclesiae Scoticanae": Шотландия шіркеуіндегі рухани қызметкерлердің реформациядан бергі кезектестігі. Оның бірінші томы 1915 жылы жарық көрді және әлі күнге дейін белгілі бір уақыт аралығында жаңартылып тұрады. 1946-1987 жылдар аралығында Халықаралық классикалық археология қауымдастығы (AIAC) "Fasti Archaeologici" басылымын шығарды. Онда Рим империясы аумағындағы қазба жұмыстары туралы қысқаша мәліметтер келтірілген. 2000 жылы "Fasti" онлайн форматқа көшірілді және қағаз түрінде жарық көруі тоқтатылды: қазіргі "Fasti Online" 2000 жылдан бергі 13 елдегі, әсіресе Италия, Болгария, Румыния, Македония, Мальта және Албаниядағы қазба жұмыстары туралы есептерді қамтиды. Оған "Fasti Online Documents & Research" онлайн журналы да қоса берілген, ол Италиядағы археологиялық ескерткіштер туралы толық және аралық есептерді жариялайды. Қосымша ақпарат үшін төмендегі "Сыртқы сілтемелер" бөлімін қараңыз.
Танымал мәдениетте
HBO телехикаясы "Рим" сериалының әр басында Рим папасы Форумда фастилерді жариялайды.