Сарышаған: Қазақстандағы зымыранға қарсы қорғаныс сынақ алаңы

Кіріспе

Сары Шаған (қазақша: Сары Шаған) – Қазақстанда орналасқан зениттік-ракеталық қорғанысқа қарсы зымыранды сынақ полигоны. 1956 жылғы 17 тамызда КСРО Министрлер Кеңесі Балқаш көлінің батыс жағалауындағы Сары Шағанда зымыраннан қорғану жүйесін сынау үшін тәжірибелік орталық құру жоспарларын бекітті. Алғашқы зымыран 1958 жылғы 16 қазанда V 1000 зымыраны болып табылады, бірақ толыққанды сынақтарды жүргізуге қажетті жағдайлар 1961 жылға дейін дайын болған жоқ. Сары Шаған қазірге дейін пайдаланылуда, соңғы рет 2022 жылғы 2 желтоқсанда ұшырылды. Сары Шаған қаласы 2005 жылға дейін жабық қала мәртебесінде болды. Әкімшілік орталығы – Приозерск жабық қала болып қала берді. Полигонның ұзындығы 480 км. Сары Шаған полигоны Ресейдің "Фобос-Грунт" миссиясының сынамаларды қайтару капсуласы үшін арналған қону алаңы ретінде қарастырылған.

Тарих

Бұл – Еуразиядағы алғашқы және жалғыз зымыранға қарсы қаруды әзірлеу және сынау полигоны. КСРО-да сынақ алаңының ресми атауы 10-шы Мемлекеттік ғылыми-зерттеу және сынақ алаңы, КСРО Қорғаныс министрлігі болды. Сынақ алаңы 81 200 км² (оның ішінде 49 200 км² Қарағанды облысы, Қазақ КСР-і аумағында) алып жатты. Сынақ полигоны мен қаланың құрылысы 1956 жылы «А» жүйесі деп аталатын зымыранға қарсы қорғаныс жүйесін әзірлеуге байланысты басталды. Сынақ алаңы үшін жерді таңдаудың негізгі критерийлері – Капустин Яр және НИИП 5 зымыран полигондарын (Байқоңыр) құру кезіндегідей, сирек қоныстанған жазық далалы орманды жерлердің болуы, көптеген бұлтсыз күндер және құнды егістік жерлердің жоқтығы болды. Маршал Неделин еске алды: «Бұл өте қатал шөлді аймақ, адам тұрмайтын, мал жаюға жарамсыз. Тасты, құнарсыз және сусыз шөл. Бірақ зымыранға қарсы қорғаныс базасының негізгі орналасуы Балқаш көлімен байланысты болуы мүмкін. Онда таза, болғанымен қатал су бар, ал қала, егер осы сөзді шөлге қолдануға болатын болса, бақытты болады». *Дереккөз: Кисунько Г.В. «Құпия аймақ: Бас конструктордың мойындауы». – М.: «Современник», 1996 ж.* 1960 жылдың 9 маусымында сынақ алаңында бас конструктор ОКБ 301 С.А. Лавочкин жүрек талмасынан қайтыс болды («Дал» әуе қорғаныс жүйесін сынау кезінде). 1961 жылдың 4 наурызында әлемде алғаш рет баллистикалық зымыранның оқ-дәрісі сынақ алаңында тәжірибелік зымыранға қарсы қорғаныс жүйесі «А» арқылы жойылды. 1961 жылдың қазан айында және 1962 жылдың қазан айында Кеңес Одағының «К» жобасы бойынша ядролық сынақтар кезінде сынақ алаңында 80 км-ден 300 км-ге дейінгі биіктікте бес ядролық жарылыс жасалды. 1966 жылдың 15 шілдесінде КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен сынақ полигоны жаңа әскери техниканы әзірлеу және меңгеру міндеттерін сәтті орындағаны үшін Ленин орденімен марапатталды. 1981 жылдың 20 сәуірінде сынақ полигоны (10 ГНИИП Әуе қорғаныс күштері) Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталды. Барлық советтік және ресейлік зымыранға қарсы қорғаныс және ұзақ қашықтықтағы әуе қорғаныс кешендері, көптеген перспективалы радарлар, жауынгерлік лазерлік жоғары қуаттылықтағы тәжірибелік кешендер (оның ішінде «Terra» және «Омега» бағдарламалары) сынақтан өтті. Барлығы сынақ алаңында 6 зымыранға қарсы жүйе, 12 әуе шабуылына қарсы зымыран жүйесі, 7 зымыранға қарсы кешен, 12 әуе шабуылына қарсы басқарылатын зымыран түрі, 14 өлшеу құралының түрі, 18 радар жүйесі және жаңа физикалық принциптерге негіделген бірнеше жүйе сынақтан өтті. 15 стратегиялық зымыран жүйесі мен олардың модификацияларын сынау жоспарланған. 1998 жылы Сары Шаған сынақ полигоны әскерлердің құрамынан шығарылып, 4-ші Мемлекеттік Орталық Көп түрлі сынақ полигонына (стратегиялық ракеталық күштер басқарады) қайта бағытталды.

The first and only one in Eurasia test site for the development and testing of anti missile weapons. In USSR, the official name of the test site was State Research and Testing Site No. 10 USSR Ministry of Defense. The test site occupied 81,200 km2 (including 49,200 km2 in the Karaganda region Kazakh SSR). The construction of the test site and the city began in 1956 in connection with the development of a missile defense system called System A. The main criteria for selecting a site for the test site, like when creating the Kapustin Yar and NIIP 5 rocket ranges (Baikonur), were the presence of sparsely populated lowland woodland, a large number of cloudless days, and the lack of valuable farmland. Marshal Nedelin recalled: This is a very harsh desert region, uninhabited, unsuitable for grazing flocks. Stony barren and waterless desert. But the main dwelling of the missile defense ground can be tied to Lake Balkhash. It has fresh, though harsh, water, and the town will be blissful if you can apply this word to the desert. | source = Kisunko GV Secret zone: Confession of the general designer. – M.: Sovremennik, 1996. On June 9, 1960, and at the test site General Designer OKB 301 S. A. Lavochkin died of a heart attack (during the test of the air defense system “lt=Dal”). On March 4, 1961, for the first time in the world a ballistic missile warhead was hit by an experimental complex missile defense Система «А» at the test site. In October 1961 and October 1962, five nuclear explosions at altitudes from 80 km to 300 km were carried out over the test site during Soviet Project K nuclear tests. July 15, 1966 and by the Decree of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR, the test site was awarded the Order of Lenin for successfully completing the tasks of developing and mastering new military equipment. On April 20, 1981, the test site (10 GNIIP Air Defense Forces) was awarded the Order of the Red Star. All Soviet and Russian complexes PRO and air defense long range, many promising radar, experimental complexes based on combat laser high power (including the program “ Terra”, “Omega”). In total, the following was tested at the test site: 6 antimissile systems; 12 anti aircraft missile systems; 7 types of anti missile; 12 types of anti aircraft guided missiles; 14 types of measuring equipment; 18 radar systems and several systems on new physical principles. Testing of 15 strategic missile systems and their modifications is provided. In 1998, the Sary Shagan test site was withdrawn from the troops AD and reassigned to 4th State Central Interspecific Test Site (administered by the Strategic Rocket Forces).

Ағымдағы жағдай

1990 жылдары сынақ полигонының көптеген нысандары қолданудан шығарылып, тасталды; кейінгі жылдары оларды қарақшылар тонады, ал жабдықтары бөлшектелді. Одан кейін Ресей полигон аумағының бір бөлігін жалға алды. Жалға алынбаған аудандар Қазақстан Республикасының пайдалануына берілді. Бірақ, ешқандай нақты шаралар қабылданбады және мүлік әлі де Қазақстанның тиісті ведомстволарының балансына қосылмады. Сынақ полигонының аумағы қорғалмаған. Де-факто, полигонға кіруді қалағандардың бәріне ашық. Сынақ полигонының шекаралары белгіленбеген, сондай-ақ полигонға рұқсатсыз кірудің қандай қауіпті екені және осы іс үшін жауапкершілік туралы түсіндіретін ақпараттық тақталар мен белгілер де жоқ. Барлық қажетті құжаттармен бірге ресми рұқсат алу бірнеше айға созылуы мүмкін. Рұқсатсыз, жергілікті тұрғындар полигон аумағында металл сынықтарын жинап, құрылыс материалдарын тауып күн көреді. БАҚ халықтың қару-жарақ қалдықтарын тауып алған бірнеше жағдайды жариялады, мысалы, 2005 жылы тасталған барабандардағы напалм (совет әскери атауы – “Огнемёт”) табылған. Бұл мәліметтер Қазақстан Қорғаныс министрлігінің әскери бөлімдеріне жеткізілді. 2005 жылдан бастап Приозерск қаласына кіру рұқсатсыз жүзеге асырылуда. 2009 жылға дейін Қазақстан жол полициясының қауіпсіздік бекетінде кіру уақыты, көліктің маркасы және мемлекеттік нөмірі тіркелді; 2009 жылдан бастап кіретін көліктердің көпшілігі туралы мәліметтер тіркелмейді. 2012 жылдың 24 қазанында, сынақ полигонындағы шартты нысанаға RS-26 мобильді зымыран комплексімен жаңа ресейлік баллистикалық зымыранның прототипі ұшырылды, ол Ресейдің Астрахан облысындағы Капустин Ярдан іске қосылған. 2014 жылдың 4 наурызында Ресейдің Астрахан облысындағы Капустин Яр сынақ алаңынан ұшырылған RS-12M Topol континентаралық баллистикалық зымыраны сынақ полигонындағы оқу нысанасына соқты. 2016 жылы Ресей-Қазақстан келісімі ратификацияланды, ол полигонның жаңа шекараларын белгіледі, кейбір учаскелерді алып тастады. 2017 жылдың басында полигонның тәжірибелік-сынақ базасын жаңғырту жұмыстары басталды. Жерде орналасқан "Берет М" оптикалық-электрондық жүйелері, "ОЭС ТИК" траекториялық өлшеу кешенінің оптикалық-электрондық станциялары, "Сажен ТМ" оптикалық-электрондық станциялары және қабылдау антенналық кешендері жеткізілді. 2022 жылдың 2 желтоқсанында Ресей армиясы Сары Шағанда жаңа зымыранға қарсы қорғаныс жүйесін сәтті сынақтан өткізгенін мәлімдеді.

In the 1990s, most of the test site facilities were decommissioned and abandoned; in subsequent years, they were looted by marauders, and the equipment was dismantled. under which Russia leased part of the test site area. The areas to which the rent did not apply were transferred to the use of the Republic of Kazakhstan. However, no specific steps have been taken, the property has not yet been taken to the balance of the relevant departments of Kazakhstan. The territory of the test site is not protected. In practice, the site is open to all who wish to visit it. There are no designations of the boundaries of the test site, no information signs and shields on which it would be explained what the risk of unauthorized visitors to the site and the responsibility they may incur for it. To obtain the same official permission, subject to the availability of all the necessary documents, it takes many months. Without any permits at the site, the local population earns a living by collecting scrap and "mining" building materials. Media reported several cases of the discovery of remnants of weapons by the population, for example, those found in 2005 in abandoned barrels with napalm (the Soviet military name is “Огнемёт”). The military units of the Ministry of Defense of Kazakhstan. From 2005, entry into the city of Priozersk is carried out without a permit. Until 2009, the Kazakhstan Road police at security checkpoint KPP recorded the time of entry, the model of the car, and Госномер; since 2009, the data of the majority of cars entering are not recorded. 24 October 2012 and a conditional target at the test site destroyed a prototype of a new Russian ballistic missile with a mobile launcher RS 26, launched from Kapustin Yar in Astrakhan areas Russia. On 4 March 2014, the RS 12M Topol intercontinental ballistic missile launched from Kapustin Yar test site in Astrakhan Region Russia struck a training target at the test site. In 2016, the Russian Kazakh agreement was ratified, which established new boundaries of the landfill, excluding some sections. At the beginning of 2017, the modernization of the experimental test base of the test site began. The ground based optical electronic systems "Beret M", optical electronic stations of the trajectory measuring complex "OES TIK", optical electronic stations "Sazhen TM", receiving antenna complexes were delivered. On 2 December 2022 the Russian army announced that they had successfully tested a new missile defence system in Sary Shagan.

Сайттағы басқа да елеулі әскери кешендер

1970 жылдары «Вымпел» ғылыми-зерттеу өндірістік бірлестігі, «Геофизика», «Фазотрон», «МНИИРЕ Алтай» және басқа да ұйымдар Сары Шағанда Terra 3 лазерлік сынақ орталығын құрды.

Радарлық орын

Сары Шаған алаңында Дон 2НП сияқты бірнеше радар прототиптері сынақтан өтті. Сонымен қатар, бірнеше шақырым қашықтықта Балқаш-9 радиолокациялық станциясы орналасқан, ол 1960 жылдары құрылысын бастап, 2020 жылға дейін Ресейдің зымырандарды ескерту жүйесінің бір бөлігі ретінде жұмыс істеді.

Көркем әдебиеттердегі сілтемелер

Сары Шаған нысаны Том Клэнсидің «Кремльдің кардиналы» романында суреттелген КСРО-ның ғарызға қарсы қорғаныс/Стратегиялық қорғаныс инициативасы (ПРО/СИО) нысандарының бірі. Бұл нысан «Алита шайқас періштесі» мангасында «Сарышаған жолбарысы» деп аталатын, тарихи қару екендік туралы айтылатын «скалярлық өріс» құрылғысына сілтеме ретінде еске алынады.