Кіріспе

Каталон жазушысы; Маутхаузен концентрациялық лагерінен аман қалған

Хоаким Амат Пиниелла (22 қараша 1913, Манреса – 3 тамыз 1974, Л’Оспиталет де Ллобрегат) – каталон жазушысы. Ол екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Маутхаузен концентрациялық лагеріндегі тұтқындық тәжірибесіне негізделген «К. Л. Рейх» жартылай автобиографиялық романымен ең белгілі.

Манреса

Амат Пиниелла 1913 жылы Манреса қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, Хоаким Амат и Пала, кондитер, ал анасы Консепсио Пиниелла и Бланке музыка мұғалімі және суретші болды. Ол ата-анасының үйінде білім алған, кейін Манресада орта мектепте оқыды, содан кейін заң факультетіне түсті. Амат Пиниелла жас кезінде мақалалар мен эсселер жазуды бастады және жиырма жасында өзінің алғашқы романын жариялады. Испанияның Екінші республикасы орнағаннан кейін ол туған қаласының саяси және мәдени өміріне белсенді түрде қатысты. Ол Каталония Республикалық Солшыл Партиясының (Каталония: Esquerra Republicana de Catalunya) мүшесі болды және 1932 жылдың желтоқсанында Манреса қаласы әкімінің хатшысы болып тағайындалды. 6 қазан оқиғасынан (Каталония: Els fets del 6 d’Octubre) кейін ол әкім мен кеңесшілермен бірге Барселонадағы Үлгі түрмесіне (Каталония: Presó Model de Barcelona) қамалды. 1936 жылдың ақпан айында Испаниядағы жалпы сайлауда солшыл Frente Popular (Халық фронты) коалициясының (Каталония мен Валенсияда: Front d'Esquerres) жеңісінен кейін ол қала әкімшілігіндегі лауазымына қайта оралды.

Испаниядағы азаматтық соғыс

Испаниядағы азамат соғысы басталга́ннан кейін ол заңгерлік білімінен бас тартып, республикалық армияға ерікті болып қосылды. Барселонадағы артиллерия мектебінде оқып, екі айдан соң лейтенант шенімен бітірді. Ол Арагон, Андалусия және Валенсия провинцияларында соғысқа қатысты. Азамат соғысы осы жерде аяқталды. Көптеген республикалық әскерлерден өзгеше, ол азаматтық киіммен Каталонияға жасырын оралып қайтуға мүкіндік алды. Осы жерде ол Мария Ллавериес I Виладомиу, мұғаліммен үйленді. Бірақ, Esquerra Republicana мүшесі және бұрынғы республикалық әскер ретінде қауіп-қатерге тап болатынын сезіне отырып, үйленгеннен кейін көп ұзамай Франция шекарасын кесіп өтті. Француз билігі оны Баркарес, Аргельерс және Сант-Себриа лагерьлерінде ондаған мың испандық республикалық босқындармен бірге ұстады. Лагерьдегі өте жаман жағдайларға байланысты Амат Пиниелла Франко-неміс шекарасындағы француз Мажино линиясын нығайтуға жауапты шетелдік жұмысшылар ротасына (французша: Compagnie de travailleurs étrangers) қосылды. 1940 жылдың мамыр айында Германия Францияға шабуыл жасағаннан кейін Амат Пиниелла және оның серіктері шығысқа қарай қашып, Швейцарияға екі рет кіруге тырысты. Бірақ олар елден қуылды және неміс әскеріне тұтқынға түсті. Бастапқыда Амат Пиниелла Бугенель (Белфорт) казармасында, содан кейін әскери тұтқындар лагері Форт-Хатриде түрмеге жабылды.

Маутхаузен

Алайда, республикалық тұтқындар азаматтығы жоқ деп есептелді және Франконың министрі, сонымен қатар күйеу інісі Рамон Серрано Суньер нацистермен келісім жасады, осыған сәйкес барлық республикалық әскери тұтқындар мәжбүрлі еңбек лагерлеріне жіберілді. Амат Пиниелла мен оның бірге тұтқынға алынғандары 1941 жылдың қаңтар айында Маутхаузен концлагеріне ауыстырылды. 1973 жылғы сұхбатында Амат Пиниелла лагерде бірнеше айдан бері болған испан тұтқындарымен алғашқы кездесуін былай сипаттады: «Олар шынымен де сүйек қана еді. Көрінісі қиын еді. Бізге: «Көп ұзамай сендер де осылай болады» деді. Олардың денесінде жаралар мен көгалдар, аштықтан болған іздер анық көрінді. Барлығының да ақсап жүруіне қарап түсінікті болды. Олар жалаңаш, киімдері тым жыртық еді, әрі ауа райы да суық болатын». Амат Пиниелла бастапқыда атышулы карьерде жұмыс істеуге жіберілді, онда тұтқындар тікелей өлімге дейін шаршатылды. «Еңбек арқылы жою» (Vernichtung durch Arbeit) – ауыр тас блоктарын көтеріп, «Өлім сатылары» деп аталатын 186 сатырға шығуды білдірді. Оны досы Жозеп Кабреро Арнал құтқарып қалды, ол лагерьдегі нацистік офицерге порнографиялық суреттер салғандығы үшін белгілі бір дәрежеде жеңілдік алып, Амат Пиниеллаға лагерьдегі киім қоймасы – Эффектенкаммерде жұмыс табуға көмектесті. Бірақ ол тағы да карьерге жіберілді, онда бірнеше ай бойы өте қиын жағдайда жұмыс істеді. Әлгісінше, белгілі байланыстарының көмегімен ол австриялық компаниялар үшін жұмыс істейтін сыртқы командаларға ауыстырылды, оларды валенсиялық анархист Сесар Оркин Серра ұйымдастырды. Ол СС-ті испан тұтқындарына қатыгездік танытпаса, олардың еңбек өнімділігі артатынына көндірді. Амат Пиниелла 1945 жылдың 6 мамырында Маутхаузеннің серіктес лагері – Эбензеде АҚШ әскерлері тарапынан босатылды, бұл бас лагерь босатылғаннан кейінгі күні болды.

Андорра

Париж арқылы өтіп кеткеннен кейін, Амат Пиниелла уақытша Сант-Жулиа-де-Лорияда (Андорра) қоныстанды, онда ол Маутхаузенде бастаған және цемент қаптарының қағазына жазылған «Алыстар» (Llunyanies) өлеңдер жинағын аяқтады. Ол сондай-ақ, концлагердегі өмірінен алынған жартылай автобиографиялық роман, өзінің маңызды еңбегі «К. Л. Рейхтің» алғашқы нұсқасын да аяқтады. Франко режиміндегі цензура салдарынан бұл туынды 1963 жылға дейін жарияланбады.

Каталонияға қайта оралу

1948 жылы ол жер аударылуын аяқтауға және Барселонада әйелімен қайта қосылуға шешім қабылдады. Өкінішке орай, ол 1949 жылы 37 жасында қайтыс болды, үш жасар ұлы Марсельді жалғыз қалдырды. Бірнеше сәтсіз кәсіптік әрекеттерден кейін Амат Пиниелла бухгалтер болып жұмысқа орналасты. Толық жұмыс күнімен жұмыс істегенімен қатар, ол 1950-1960 жылдары тағы төрт роман жазуға үлкерді. Дегенмен, автордың өзі 1966 жылғы сұхбатында: «Менің ешбір романым К. Л. Райхтың романдарының күші мен шынайылығына жете алмады» деп мойындады. Ол сондай-ақ 1962 жылы Барселонада басқа депортацияланғандармен бірге Amical de Mauthausen қауымдастығын құрды. Amical 1978 жылы Франко диктатурасының аяқталуымен заңдастырылғанға дейін құпия сақталды. Хоаким Амат Пиниелла 1974 жылдың 3 тамызында Барселонаның жанындағы Льобрегаттағы Беллвиц ауруханасында қайтыс болды.

Жазба

Ретуэль күлгіш түсте. Алзира: Бромера, 2012 жыл.

Романдар

Сеньорлардың казиносы. Барселона: Альберти редакторы, 1956 / Муро: Энсиола, 2013. Жалғыздық шеңбері. Барселона: Альберти редакторы, 1957 / Муро: Энсиола, 2010. Үйдегі тыныштық. Барселона: Альберти редакторы, 1959 / Муро: Энсиола, 2013. К. Л. Райх. Барселона: Клуб редакторы, 1963; 2006; 2013 / Барселона: Edicions 62, 2001; 2005; 2010. Шөл дала жағасы. Барселона: Альфагуара, 1966 / Муро: Энсиола, 2013. Киіз бағана. Барселона: Клуб редакторы, 2013.

Прозалық шығарма

Омбрас ал калидоскопи. Манреса: Импремта Боикседа Эдисионс Ара, 1933 жыл.

Өлеңдер

"Қиырдақтар", эмиграция поэзиясы (1940-1946). Барселона: Колума Л'Альби, 1999 жыл.

Аудармалар

Ағылшынша: К. Л. Райх. Онтарио: Уилфрид Лориер университеті, 2014. (Роберт Финли мен Марта Марин Домин аударған)
Неміс: К. Л. Райх. Вена: Czernin Verlag, 2016 жыл. (Қирстен Брандт аударған)
Испан: К. Л. Райх, Мыңдаған испандықтар Гитлердің лагерьлерінде. Барселона: Сейс-Баррал, 1963 жыл. (Балтасар Порсел аударған)

К. Л. Райх. Барселона: Эль-Алеф, 2002; 2009 (электрондық кітап). (1946 жылғы қолжазба. Антонио Падилья аударған)