Кіріспе

Американдық суретші Джозеф Стелла (туған Джузеппе Микеле Стелла, 13 маусым 1877 – 5 қараша 1946) – Италияда туған американдық футурист суретші, ең көп танымал туындылары – индустриалдық Американы бейнелеуі, әсіресе Бруклин көпірінің суреттері. Ол сонымен қатар 1910-1940 жылдардағы американдық прецизионизм қозғалысымен де байланысты.

Ерте өмір және білім

Стелла Италияның Мюро-Лукано қаласында, Потенца провинциясындағы ауылда орташа табысты отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Антонио мен әкесі Микеле адвокаттар болған, бірақ ол 1896 жылы Нью-Йоркке медицина оқуға келді, үлкен ағасы, доктор Антонио Стелланың жолын қуды. Сол кезде Джузеппе өзінің есімін Жозефке өзгертті. Дегенмен, ол медициналық білімін көп ұзамай тастап, сурет салуға көшті, Уильям Меррит Чейз басшылығымен «Өнер студенттері лигасы» мен Нью-Йорк сурет өнері мектебінде оқыды.

Америка Құрама Штаттары

Стелланың алғашқы суреттері қаладағы кедейшілікте өмір сүретін адамдарды Рембрандт стилінде бейнелеген. Ол керемет суретші болғандықтан, мансабының әртүрлі кезеңдерінде суреттер салды, бастапқыда иммигранттар мен этникалық топтардың өміріне ерекше қызығушылық танытқан академиялық реалист ретінде жұмыс істеді. 1905 жылдан 1909 жылға дейін ол иллюстратор болып жұмыс істеді және реалистік суреттерін журналдарда жариялады. "Ол көшеде кескіндеме және қарындашпен, сәтсіздіктің әрбір қозғалысын, киімнің ерекшелігін немесе адамның өмірін айтатын мінез-құлқын ұстап алуға тырысты." 1908 жылы оған өнеркәсіптік Питтсбургқа арналған серияға тапсырыс берілді, ол кейіннен The Pittsburgh Survey еңбегінде жарияланды.

Еуропа

Стелла 1909 жылы Италияға оралды. Ол АҚШ-та бақытсыздыққа ұшырап, "жаулардың арасында, қара жерлеу жерде, аяусыз климаттың қарғысымен басылған" туған жеріне қайта оралуды аңсағанын жазды. Еуропаға оралуы оның модернизммен кеңінен танысуына әкелді, бұл оның ерекше жеке стилін қалыптастырды, ол жарқын түстерімен және кең, динамикалық сызықтарымен ерекшеленді. 1911 жылға қарай ол Италиядан кетіп, Парижге көшіп барды. Ол келгенде "фовизм, кубизм және футуризм гүлденіп тұрды", - деп жазды ол, және "[әуеде] шайқастың жарқылы бар еді". Стелланың құштарлығы, жаңа бағыттарға ашықтығы және амбициясы бар адам үшін бұл орын дәл уақытында табылған еді. Парижде Стелла Гертруда Штайнның салонына қатысып, көптеген суретшілермен танысты. "[Штайн] ірі және шулы суретшіні [өзінің досы, ақын] Аполлинерге ұқсас деп тапты; екеуінің де өткір сатиралық юморы бар еді, ол көбінесе үй иелеріне қарсы қолданылды". Стелланың үй иесі туралы пікірі шынымен де саркастик болды: ол "бөлменің ортасындағы диванда таққа отырғандай", - деп жазды ол, Цезанн мен Пикассоның картиналарымен қоршалған, "биік және алыс пітон немесе сибильдің күшті салтанатымен". Еуропада Умберто Боччионимен кездесіп, Джино Северинимен достық қарым-қатынас орнатқаннан кейін, ол итальяндық футуристермен байланысып, өз өнеріне футуристік принциптерді енгізе бастады, бірақ сонымен қатар кубистердің құрылымдық тәжірибелері мен фавистердің динамикалық түсіне де қызығушылық танытты.

АҚШ-қа қайта оралу

1913 жылы Нью-Йоркке оралған Стелла АҚШ-қа тағы бір рет мүмкіндік беруді қалады. Бұл шешіміне ол өкінген жоқ, бірақ өнер тарихшысы Ванда Корн атап өткендей, "оның мәдени шокы ешқашан басылмады". Ол Манхэттенде Альфред Стиглиц пен Уолтер Аренсберг айналымының бір бөлігі болды және эмигранттар Альберт Глейз бен Нью-Йорк Дада қозғалысының жетекшісі Марсель Дюшанмен жақын қарым-қатынаста болды. Осы байланыстардың нәтижесінде ол Еуропадағыдай көптеген мүмкіндіктерге ие болды. 1913–14 жылдары ол "Жарлар шайқасы, Кони аралы" атты американдық футуризмнің алғашқы және ең ұлы туындыларының бірін жасайды. 1913 жылы өткен легендарлы Армори шоу көрмесі оған модернистік стильдермен тәжірибе жасауға қосымша серпін берді. "Розенкавальер" (1914) және "Жаз" (1914–16) – күшті түсті абстракциялар. Армори шоудан кейін Стелла Нью-Йорк өнер әлемінде көп талқыланған тұлғаға айналды, консервативті сыншылардың қатал шабуылдарына ұшырады, олар модернизмді қорқынышты және түсіндіруге болмайтын деп санады, сонымен қатар жас және авантюралық суретшілердің қызығушылығын тудырды. Өнер тарихшысы Сэм Хантердің пікірінше, "Армори шоудағы қазіргі заманғы суреттердің арасында Дюшанның баспалдақтан түсіп келе жатқан жалаңаш бейнесі, Пикабияның Севильядағы шеруі және Стелланың футуристік "Жарлар шайқасы, Кони аралы" американдық суретшілерге ең маңызды әсер етті". Бір досы бұл сурет "көрермендердің қызығушылығын оятты, авангардтық айналымдардағыдай күтпеген және жаңарушылыққа толы суретшілік төңкеріс болды" деп атап өтті. Коллекционер және өнер педагогы Кэтрин Драйер Стелланың шығармаларын 1920 жылы есігін ашқан, тек қана заманауи өнерге арналған Нью-Йорктің алғашқы мұражайы – Societe Anonyme ұйымының аясында насихаттауға тырысқан суретшілердің қатарына қосты. 1920 жылдары Нью-Йоркте Стелла төменгі Манхэттен сәулетінің геометриялық ерекшеліктеріне қызығушылық танытты. Осы туындыларында ол кубизм мен футуризм элементтерін одан әрі сіңіріп алды. "Бруклин көпірі" (1919–20) суретінде ол Роблингтердің көпірінің кең сызықтарына деген құштарлығын көрсетеді, бұл мотивті ақын Харт Крэйн осы құрылысты заманауилықтың символы ретінде бейнелегенге дейін бірнеше жыл бұрын қолданған. Стелланың көпірді бейнелеуінде төмен қарай күшпен созылатын диагональды кабельдер бағытты энергия береді. Бұл динамикалық бейнелер қазіргі заманғы өмірдің қызығушылығы мен қозғалысын көрсетеді, бірақ Стелланың қолында көпірдің бейнесі тұрақтылық пен ынтымақтың күшті символына айналады. Оның басқа да танымал суреттерінің бірі – "Нью-Йорк түсіндірілген (Қаланың дауысы)" (1922), діни құрбандық үстелінің үлгісі бойынша жасалған бес панельді туынды (ұзындығы жиырма үш футқа жуық және биіктігі сегіз футтан астам), бірақ қасиеттілердің орнына көпірлер мен көкжиектер бейнеленген. Бұл туынды сол кездегі кең тараған пікірді көрсетеді, яғни индустрия заманауи өмірдің орталығы ретінде діннің орнын басып алды. Сурет Ньюарк штатының Ньюарк мұражайының коллекциясында сақталады. "Дерлік барлық модернистер қаланы бейнелеуге тырысқан кезде, Ванда Корн: "Стелланың суреті – бұл summa" деп жазды. 1930 жылдары Стелла Федералды өнер жобасында жұмыс істеді, кейін Еуропа, Солтүстік Африка және Батыс Үндістанға саяхат жасады, бұл жерлер оны әр түрлі стильдерде жұмыс істеуге шабыттандырды. Ол реализмнен абстракцияға, сюрреализмге бейқам түрде көшті. Ол қалалық пейзаждарды, діни бейнелерді, ботаникалық және табиғатты зерттеулерді, Кариб теңізінің эротикалық және қызу пейзаждарын, көкөністердің, жемістердің және гүлдердің түрлі-түсті натюрморттарын суреттеді. Дегенмен, Армори шоудан кейінгі Стелланың туындылары тұрақты мансапты дамыту үшін қиындықтар тудырды. Ол футуристік немесе квазикубистік стильде сурет салуды тоқтатып, дәлдіктік фабрикалық бейнелер кезеңін аяқтағаннан кейін (1920 жылдары) ол ешқандай нақты қозғалысқа жатпады. Оның алаңдаулары, сондай-ақ сурет салуға деген көзқарасы уақытқа сай емес, жеке және ерекше болды. "Өмір ағашы" (1919) суреті, көптеген кейінгі Стелланың туындылары сияқты, "барокколық және опералық", Бош сарайынан шыққан бақша көрінісі, ал оның фигуралық зерттеулері (әдетте әйел, көбінесе Мадонна сияқты) декоративті, экстравагантты түрде әшекейленген. Оның көптеген гүлдік туындылары сюрреализммен шектеседі, бірақ олардың молшылығы мен артықшылығынан сюрреалистік қозғалыстың бөлігі ретінде сипаттауға болмайды. Сыншы Льюис Мамфорд оны сол кезде "жауапсыз суретші" деп атады, ол: "Мен оның реализмі мен фантазиясы арасындағы жарылыстың кеңейгенін көрдім". Стелланың күшті графикалық шеберлігі оның өмірі бойы жасаған әртүрлі бейнелерде көрінеді. Ол бүгінде күміспен салынған портреттері үшін ерекше құрметке ие, олардың көпшілігі 1920 жылдарға жатады. Оның Уолт Уитмен, Марсель Дюшан, суретші Луи Эйлшемиус және оның досы, композитор Эдгар Варездің бейнелеулері – сызыққа, бет-пішіндік ерекшеліктерге және модельдің интеллектуалдық аурасына ерекше сезімталдықпен жасалған туындылар. Стелланың жұмысының аз белгілі бір бөлігі – 1920 жылдары жасаған коллаждар, олардың құрамына тасталған қағаздың қиын-қыстықтары, қаптамалар (кейбіреулерінде саудалық логотипі немесе таңбасы сақталған) және басқа да қалалық қоқыстар кіреді, көбінесе бояудың щетка соққан іздерімен кесілген. Стелла "қаланың ұлы, механикалық аспектілеріне қызығушылық танытса да, оның анонимді, байқалмайтын қалдықтарына да тартылды – адамзат өмірінің қалдықтарына". Бұл туындылар неміс коллаж суретшісі Курт Швиттерс және Дада қозғалысының "жоғары өнерге" қарсы идеологиясының рухында жасалған, ол Стеллаға әрдайым қызығушылық тудырды. 1930 жылдардың соңына қарай Стелланың жұмысына бұрынғыдан гөрі аз назар аударылды. Оның қатал мінезі көптеген ескі достарын алжытты, ал оның стилі енді заманға сай болмады. "Стелланың денсаулығы мен сыншылардың бағасы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары төмендеді. Нью-Йорк өнер әлемінен эмоционалды түрде оқшауланған, тіпті 1939 жылы Ньюарк мұражайында өткен ретроспективтік көрмесі де оны қайтадан танымал етуге жеткіліксіз болды. Көрме сәтті өткенімен, Стелла күткендей ынталы түрде бағаланбады, кейіннен ол Нью-Йорк қаласында тұратын ешкімді оны көруге шақыра алмағанын айтты".

Өлім

1940-жылдардың басында Стеллаға жүрек-қан тамырлары ауруы диагнозы қойылды және ол күшейіп бара жатқан үлкен уайым мен мазасыздыққа ұшырады. 1946 жылдың 5 қарашасында 69 жасында жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Ол Нью-Йорк қаласының Бронкс ауданындағы Вудлон зиратындағы мавзолейге жерленген.

Өнер нарығы

2018 жылдың 13 қарашасында Нью-Йорктегі Кристис аукционында Стелланың "Өмірімнің ағашы" (1919) атты картинасы 5,937,500 АҚШ долларына сатылды; бұл Стелланың ашық аукционда сатылған туындысы үшін жаңа әлемдік рекорд.