Кіріспе

Филиппо Томасо Маринеттидің көркемдік философиясы. «Футуризм манифесі» (итальянша: Manifesto del Futurismo) – итальяндық ақын Филиппо Томасо Маринеттидің 1909 жылы жариялаған манифесі. Маринетти өткенді мойын бұрмау және жылдамдық, машиналар, зорлық-зомбылық, жастық және индустрияны құрметтеуді қағида еткен футуризм деп аталатын көркемдік философияны жариялайды. Сондай-ақ, ол Италияның жаңаруы мен мәдени жағынан қайта жаңғыруын қолдады.

Жарияланым

Маринетти манифестін 1908 жылдың күзінде жазды және ол алғаш рет 1909 жылдың қаңтар айында Миланда басылған өлеңдер жинағына алғысөз ретінде жарияланды. Ол 1909 жылдың 5 ақпанында Болоньядағы Gazzetta dell'Emilia итальян газетінде, ал содан кейін 1909 жылдың 20 ақпанында Le Figaro газетінде француз тілінде Manifeste du futurisme (Футуризм манифесі) деген атпен жарияланды. Маринеттидің "Поэзия" журналы 1909 жылдың сәуір айындағы санында манифестке тоқталды (итальян және француз нұсқалары 1912 жылдың наурыз айында ағылшын нұсқасымен бірге қайта басылды). 1909 жылдың сәуір айында Мадридте шығатын Prometeo журналы манифестің испан тіліне аудармасын жариялады, оны Рамон Гомес де ла Серна аударған.

Мазмұны

Итальян әдебиетінің шектері 19 ғасырдың соңында футуристер тарапынан күшті сынап бағытталды (1, 2 және 3-баптарды қараңыз). Олардың реакциясы итальяндық зиялы қауымның өміршеңдігін дәлелдеу үшін артық қимылдарды қолдануды қамтыды. Еуропа бойынша өнеркәсіп маңызға ие бола бастаған осы кезеңде, футуристер Италияның бар екенін, өнеркәсібінің дамығанын, жаңа тәжірибелерге қатысуға мүмкіндігі бар екенін және прогрестің мәнін автомобиль сияқты маңызды символдарында көретінін көрсетуге мұқтаж болды (4-бапты қараңыз). Ұлтшылдық ашық жарияланбады, бірақ оның бар екені анық байқалды. Футуристер әдебиеттің прогреске ұшырамайтынын, керісінше, оны табиғи эволюциясының бір бөлігі ретінде сіңіріп алып, осы прогресс осылай болуы керек екенін, себебі адам осы прогрестің көмегімен өзінің инстинкттерін толыққанды пайдалана алатынын көрсетуге талап етті. Адам прогрестің күшіне қарсы тұрып, өзінің маңыздылығын жариялады. Адам жылдамдықтан өзгеше мақсатта пайдалануы керек еді (5 және 6-баптарды қараңыз). Поэзия адамға жанын осылардың бәріне қабылдауға көмектеседі (6 және 7-баптарды қараңыз), бұл агрессияға бейімділіктің жаңа түсінігін білдіреді. Тарихтың маңызын ескермеуге болмайды, себебі бұл ерекше кезең болды, көптеген нәрсе жаңа формалар мен мазмұндарға айналатын еді, бірақ адам осы өзгерістерден өтіп, өркениеттің бастауынан келген мұраны сақтап қалады (8-бапты қараңыз). 9-бапта соғыс адам руының салауаты үшін қажеттілік ретінде, идеализмге жол ашатын және оны дамытатын тазарту ретінде сипатталады. Олардың соғыстың қадір-қасиетін жоғары қоюы және оның «гигиеналық» қасиеттері фашизм идеологиясына ықпал етті. Маринетти фашистік саясатқа белсенді қатысты, бірақ фашистік эстетикада басымдық алған «Римдік кемелдікке» наразылық білдіріп, одан бас тартты. 10-бапта: «Біз мұражайлар мен кітапханаларды қиратып, моральға, феминизмге және барлық мүмкіндікшіл және пайдасыз қорқынышқа қарсы күресуді қалаймыз». Дегенмен, футуризмді зерттеуші Гюнтер Бергаус Маринеттидің 10-баптағы «феминизмге» қарсы мәлімдемесінің мағынасы түсініксіз екенін айтады және оның «Poesia» әдеби журналында әйел футуристердің еңбектерін жариялауымен қарама-қайшы келеді.

Мағынасы

Бұл манифест 20-ғасырлық оқиғалардың бірінің осы мәтіннің болжамды мағынасы ретінде жиі ұсынылуынан көп бұрын жарияланды. Дегенмен, олардың артында тұрған саяси қозғалыстар бұрыннан қалыптасқан еді, және олардың оның ой-өрісіне әсер еткені және оның жарияланымдарының кейін оларға ықпал еткені сөзсіз. Ең айқын мысалы – итальяндық фашизмнің өрлеуі, осы кітап оның алдын-ала хабарлаушысы саналады, ал Муссолини жиі Маринеттиден цитата келтіретін. Бұл еңбек жарияланған кезде осы саяси қозғалыстардың кейбіреулерінің «болашағын көру» ретінде жиі сілтеме жасалды, зорлық-зомбылықты және қақтығысты мақұлдап, мұражайлар мен кітапханалар сияқты мәдени институттарды жоюға шақырды. Мысалы, 1917 жылғы Ресей революциясы 11-бапта сипатталған сияқты, сәтті жүзеге асырылған алғашқы революция болды. 1917 жылғы оқиғаларға дейін «Ресей революциясы» деп аталған шағын шаруалар көтерілістері манифест жарияланғаннан бірден бұрын болды және 1906 жылы Мемлекеттік думаның Ресей конституциясын құруына себеп болды. Манифесттің әсері итальяндық нұсқада одан да айқын. Қолданылған ешбір сөз жай ғана емес; егер нақты түрі болмаса, кем дегенде осы сөздердің түбірі орта ғасырларда, әсіресе Ренессанс кезеңінде жиі қолданылатын сөздерді еске түсіреді. Негізгі манифест оң көркемдік бағдарламаны қамтымады, оны футуристер кейінгі «Футуристік сурет салудың техникалық манифесінде» (1914) жасауға тырысты. Бұл оларды «әмбебап динамизмге» бағытталды, оны суретте тікелей бейнелеу қажет болды. Шындығында, заттар бір-бірінен немесе олардың айналасынан бөлек емес еді: «Қозғалыстағы автобустағы он алты адам кезекпен және бір уақытта бір, он, төрт, үш; олар қозғалмайды және олар орын ауыстырады. Автобус өтіп бара жатқан үйлерге шабуылдай кіреді, ал үйлер өз кезегінде автобусқа шабуыл жасайды және онымен бірігіп кетеді».

Футуризмдегі әйелдер

Бірнеше әйел футуристік қозғалыста белсенді болып, манифесттерді жазуға үлес қосты. Бенедетта Каппа аэросуреттеме тұжырымдамасын зерттеу үшін керамика, шыны, бояу және металлпен жұмыс істеді. Ол күйеуі Филиппо Томасо Маринеттимен бірге Татилизм манифестін жазуға қатысты. Манифестте өнерді қолмен ұстап, денемен сезіну үшін жасалғандығы айтылған.