Кіріспе

Жалпы қолданыста техноғылым – технологияның ұзақ жылдар бойы қалыптасқан және жаһандық адам қызметі, сонымен қатар 17 және 18 ғасырларда Еуропада пайда болған салыстырмалы түрде жаңа ғылыми әдіс. Техноғылым – адамның технологиямен өзара әрекеттесуін ғылыми әдіспен зерттейтін сала. Осылайша, техноғылым технологияны және қазіргі заманғы ғылыми әдістерді қолдану тарихын қамтиды, ол аңшылық, егіншілік немесе мал шаруашылығы үшін негізгі технологиялардың ерте дамуынан (мысалы, құдық, садақ, аңдар, жекпе-жек) бастап, атомдық қолданыстар, биотехнология, робототехника және компьютерлік ғылымдарға дейін жетеді. Техноғылым терминінің осы кең таралған және жан-жақты қолданылуын ғылым тарихына арналған жалпы оқулықтар мен дәрістерде кездестіруге болады. Осы тақырыпта ғылым тарихымен байланыс маңызды және сонымен қатар, мысалы, ғылымның қазіргі заманғы социологтары бағалай бермейді. Керісінше, ғылым мен технология тарихы туралы кітаптар мен әлеуметтік даму аясында ғылым мен технология арасындағы қарым-қатынасты зерттеу арасындағы байланыстарды атап өту қажет. Біз әрқашан тарихи кезеңдер мен ғылыми жаңалықтар, машина жасау, құралдарды құру арасындағы ұрпақтардың секірісін, технологиялық өзгерістердің өте нақты жағдайларда болатынымен байланыстыра қарастыруымыз керек. Кейбір философиялық ғылым және технология зерттеулерінде баламалы, тар мағынада қолданыс бар. Бұл жағдайда техноғылым ғылымның технологиялық және әлеуметтік контекстін білдіреді. Техноғылым ғылыми білімнің тек әлеуметтік кодталған және тарихи тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар материалдық (адам емес) желілер арқылы сақталатынын және тұрақты болатынын мойындайды. Техноғылым ғылым мен технология салалары өзара байланысты және бірге дамиды, ал ғылыми білім тұрақты болуы немесе алға жылжуы үшін технологияның инфрақұрылымын қажет етеді. Техноғылым терминінің философиялық тұрғыдан соңғы қолданылуын француз философы Гастон Башеляр 1953 жылы танымал етті. Оны француз тілінде сөйлейтін әлемде 1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында бельгиялық философ Гилберт Хотуа таныстырды, ал 1987 жылы Бруно Латурдың «Science in Action» кітабымен ағылшын академиялық қолданысына енді. Бұл тұжырымдаманы ағылшын тіліне аудару кезінде Латур бұрын ғылым мен технология зерттеулерінде (ҒТЗ) жеке-жеке таралған техноғылымға қатысты бірнеше аргументтерді жан-жақты негізде біріктірді: ғылыми және технологиялық дамудың өзара байланысы, мысалы, зертханалық зерттеулер көрсеткендей; зертханалардың (және инженерлік шеберханалардың) біз білетін және сезінетін әлемді өзгерту күші; ғалымдар, инженерлер және қоғамдық тұлғаларды нақты тәжірибеде байланыстыратын үздіксіз желілер (мысалы, Джон Лоудың гетерогендік инженерия тұжырымы); техноғылыми әлемнің жаңа табиғат-мәдениет гибридтерін құруға бейімділігі, сондықтан табиғат пен мәдениет арасындағы шекараны күрделендіру. Инноваторлар мен тұтынушылар арасындағы жиі ажырауларға қарамастан, Сизмондо технологияларды дамыту, техноғылыми тақырыптармен ынталандырылса да, әлеуметтік процесс екенін айтады. Техноғылым адамдардың күнделікті өміріне осылайша терең сіңгендіктен, оның дамуы сын ойлау мен бағалау мүмкіндігінен тыс жерде жүзеге асады, деп мәлімдейді Дэниел Ли Клейнман (2005). Алдағы тек қана технологияның өсуі деген түсінікті сұраққа салуға тырысатындар көбінесе технологиялық тоқыраудың жақтастары ретінде қарастырылады. Бұл көзқарастан ерекшеленетін жағдай – даму адам немесе қоршаған ортаның әл-ауқатына қауіп төндіретін болып саналған кезде. Бұл ГМО дақылдарына қарсы халықтық қарсылықпен байланысты, онда монополияланған егіншілік пен патенттелген генетиканың жарамдылығына күмән келтіру, түсініктілікті ояту үшін жеткіліксіз болды.

Саяси

Ғылым мен технология – әлеуметтік құрылымдар мен мінез-құлықты үнемі өзгертіп отыратын құралдар. Техноғылымның әсеріне байланысты, оны үкімет нысаны немесе үкіметтік билік ретінде қарастыруға болады. Оның ықпалы халық денсаулығы, қауіпсіздігі, қоршаған орта және одан да көп салаға жетеді. Жаңалықтар негізгі өзгерістер жасап, адамдардың өмір салтын күрт өзгертеді. Мысалы, C-SPAN және әлеуметтік желілер американдық сайлаушыларға Конгресс жұмысын дерлік нақты уақыт режимінде көрсетеді. Бұл журналистер мен халыққа сайланған өкілдерін жаңа тәсілдермен жауапқа тартуға мүмкіндік берді.

Қоршаған орта

Хлор химияшылары және олардың ғылыми білімі көптеген қоршаған орта мәселелерінің күн тәртібін белгілеуге көмектесті: Гудзон өзеніндегі ХПБ – полихлорирленген бифенолдар; ДДТ, диэльдрин және алдрин – хлорирленген пестицидтер; Озон қабатын жұқартатын ХФҚ – хлорфторкөмірсутектер. Өнеркәсіп бұл химиялық заттарды өндірді, ал тұтынушылар оларды сатып алды. Сондықтан, химияшылар осы мәселелердің жалғыз себебі емес екенін анықтауға болады, бірақ олардың кінәсі де жоқ емес.