Кіріспе

1975 жылы түсірілген Дэвид Мейслз бен Альберт Мейслздің деректі фильмі.

«Грей Гарднз» – Альберт және Дэвид Мейслздің 1975 жылы түсірілген американдық деректі фильмі. Фильмде екі усақ-айдар, жоғарғы топқа жататын әйелдің – Эдит Бил есімді ана мен қыздың күнделікті өмірі бейнеленеді. Олар Нью-Йорк штатының Шығыс Хэмптон қаласындағы Georgica Pond маңындағы 3 West End Road мекенжайындағы құлай жөнелген, Grey Gardens аталған сарайда кедейлікте өмір сүрді. Фильм 1976 жылы Канн кинофестивалінде көрсетілді, бірақ басты бәйгеге ілікпеді. Эллен Ховде мен Мюффи Мейер де режиссерлік жұмысын атқарды, ал Сьюзан Фрумке – атқарушы продюсер болды. Фильмді Ховде, Мейер және Фрумке монтаждады. 2010 жылы Конгресс кітапханасы осы фильмді «мәдени, тарихи және эстетикалық маңызы бар» деп танып, АҚШ Ұлттық кино тізіміне енгізді. 2014 жылы Sight and Sound журналының сауалнамасында киносыншылар «Грей Гарднз» фильмін барлық уақыттағы ең үздік деректі фильмдердің он біріншісі деп дауыс берді. 2012 жылдың қараша айында PBS телеарнасы жүргізген халықтың дауыс беруі нәтижесінде бұл фильм барлық уақыттағы 100 ең ұлы деректі фильмдер тізімінде көш бастады.

Өмірбаян

Эдит Юинг Бувье Биль (1895–1977), "Үлкен Эди" деп белгілі, және оның қызы Эдит Бувье Биль (1917–2002), "Кішкентай Эди" деп белгілі, АҚШ-тың бұрынғы бірінші ханымы Жаклин Кеннеди Онассистің тәтесі және бірінші туысы болды. Екі әйел ондаған жылдар бойы "Грей Гарденс" иелігінде шектеулі қаржымен, нашар жағдайларда және оқшауланған күйде бірге өмір сүрді. Үй 1897 жылы Жозеф Гринлиф Торппен жобаланып, 1923 жылы "Үлкен Эди" және оның күйеуі Фелан Биль сатып алған. Фелан әйелінен айырылғаннан кейін, "Үлкен Эди" мен "Кішкентай Эди" 50 жылдан астам уақыт бойы онда тұрды. Үйдің атына "Грей Гарденс" атауы құм төбелердің түсіне, бетон қабырғаларға және теңізден соққан тұманға байланысты қойылған. 1971 жылдың күзінен бастап 1972 жылға дейін олардың тұру жағдайлары – үйдің ішінде көптеген мысықтар мен егершелер мекендегені, су құбыры болмауы, қоқыс пен шірікке толуы – "National Enquirer" газетіндегі мақала және "New York Magazine" журналының мұқабасында жарияланды. Бұл Суффолк округінің денсаулық сақтау департаментінің бірнеше тексерулерінен (Биллер бұл тексерулерді "шабуылдар" деп атады) кейін болды. Бил әйелдері үйлерінен шығарылып, үйдің бұзылу қаупіне тап болғандықтан, 1972 жылдың жазында Жаклин Онассис және оның қарындасы Ли Радзивилл үйді тұрақтандыру және жөндеу үшін қажетті қаражатты ұсынды, соның арқасында ол ауылдық кодекс талаптарына сай келді. Альберт пен Дэвид Мейслз олардың тарихына қызығушылық танытып, әйелдер туралы деректі фильм түсіруге рұқсат алды, ол 1976 жылы кеңінен мақтауға ие болды. Олардың тікелей түсіру әдісі әйелдерге өздерінің оқиғаларын айтуға мүмкіндік берді.

Өндіріс

Альберт пен Дэвид Мейслз 1972 жылы Ли Радзивиллдің Ист-Хэмптондағы балалық шағы туралы деректі фильм түсіруді ұсынғаннан кейін Билздермен танысты және оларды Грей Гарднсқа саяхатқа алып кетті. Алғашқы фильмді Радзивилл қаржыландырды, бірақ кейін ол тоқтатылып, түсірілген материалдар жоғалып кетті. Мейслз ағайындылары 1974 жылы Радзивиллтің қолдауысыз "Грей Гарднс" фильмін түсіру үшін қайта оралды. Олар үйді қалпына келтіруге уәде берді (сату шарты бойынша үйді бұзуға рұқсат берілмеді). Ерлі-зайыптылар үйді және аумақты жаңартты. "Кішкентай Эди" 2002 жылы Флоридада 84 жасында дүние салды. Деректі фильмде көрсетілген жасөспірім жөндеуші Джерри Торре ("Кішкентай Эди" оны "Мәрмәр фавн" деп атаған), фильм жасаушылар тарапынан көп жылдар бойы іздестірілді және 2005 жылы Нью-Йорк таксиін жүргізіп бара жатқанда кездейсоқ табылған еді. 2011 жылы Джейсон Хей мен Стив Пелизаның "Грей Гарднстың Мәрмәр фавны" атты деректі фильмінде ол Нью-Йорктегі Суретшілер лигасының мүсіншісі болып жұмыс істегені көрсетілді. Фильмдегі туған күн тойына шақырылған екі қонақтың бірі Лоис Райт 1980 жылдардың басынан 2018 жылдың желтоқсанына дейін Шығыс Хэмптон қаласында 30 жыл бойы қоғамдық телеарнада бағдарлама жүргізді. Ол Бейлдерлермен бірге өткізген уақыты туралы кітап жазды. 2006 жылы Мейслс Criterion Collection үшін жаңа екі дискілік жинақтың құрамына бұрын жарияланбаған түсірілген материалдарды қосты. Онда "Грей Гарднстың Бейлдерлері" атты жаңа фильм де бар, ол шектеулі көрсетілімде де көрсетілді. 1972 жылы 16 мм пленкаға түсірілген, Ли Радзивиллдің Бейлдерлерді барып көруі туралы жоғалған түсірілген материалдар 2017 жылы "Сол жаз" деген атпен шығарылды. Квинн мен Брэдли 2014 жылы Брэдли қайтыс болғанға дейін 35 жыл бойы жаңартылған Грей Гарднсте тұрды, содан кейін Квинн үйді жалғыз өмір сүру үшін "өте қайғылы" деп тапты. Келесі бірнеше жыл бойы мүлік жалға берілді, содан кейін Квинн оны 2017 жылы сатты. Сату алдында Квинн Бейлдерлерге тиесілі қалған жиһаздарды орын жетіспеуіне байланысты сатуға мәжбүр болды. 2017 жылдан бері сәнді дизайнер Лиз Лэнг Грей Гарднстың иесі болып табылады. Лэнг және оның күйеуі үйді кең ауқымда жаңартып, оны тікұшақтарға көтеріп, ескі жертөле орнына жаңа жертөле жасады. Үйді қоршаған бақтар да жаңартылды.

Дау

"Сұр бақтар" фильмі жарық көргеннен бері этикалық сұрақтар туындады. 1976 жылы Уолтер Гудман "The New York Times" газетінде "[Бильдер] екі ерекше тұлға ретінде бейнеленген" деп жазды және "неліктен олар осылай көрмеге қойылды?" деп сұрады. 2014 жылы Алекс Саймонмен сұхбаттасуда, "Голливуд сұхбатында" Альберт Мейслзден пайдалану мәселесі туралы сұрақ қойылды: "Сұр бақтар" бастапқыда шыққанда көп дау тудырды, кейбір топтар сіз бен Дэвид осы екі әйелді, психикалық денсаулығы күңкірегендей көрінетін, пайдаланды деп ойлады". Мейслз: "Психология саласында білімі бар адам ретінде, [Бильдер] психикалық ауруға шалдыққан деп айтудан жақсы білемін. Олардың мінез-құлқы – өздерін көрсетудің бір жолы ғана. Ал өздерін көрсету үшін фильмнен артық не болуы мүмкін? Басқаша ештеңе де жоқ. Олар өздері. Олар әрқашан бақылауда болды". Дегенмен, бұл мәселе талқылауда, кейбір сыншылар оны пайдалану деп санайды, ал басқалары – жанашырлықпен қарау керек деп есептейді. Кем дегенде бір жағдайда фильмде пайдалану да, жанашырлық та бар деген қорытындыға келді. Гудман өз мақаласында Бильдерлердің Мейслзбен келіссөздерді олардың отбасылық адвокаты арқылы жүргізгенін және оларға "қызметі үшін ақы төленгенін және кез келген пайдадан үлес алуға құқылы екенін" атап көрсетті. Документалды фильмдер жасау кезінде түскендерге ақы төлеу, соңғы жұмыстың сапасына қалай әсер ететіні тұрғысынан, ұзақ жылдардан бері этикалық пікірталас тудырып келеді.

Музыкалық театр

Құжаттық фильм және әйелдердің тарихы толық көлемді мюзикл, Grey Gardens ретінде бейімделді, кітабы Дуг Райт, музыкасы Скотт Франкель және ән сөздері Майкл Кори жазды. Кристин Эберсоль мен Мэри Луиза Уилсонның қатысуымен көрсетілім 2006 жылдың ақпан айында Нью-Йорктегі Playwrights Horizons театрында тұңғыш рет қойылды. Мюзикл 2006 жылдың қараша айында Бродвейдегі Уолтер Керр театрында қайта ашылды және газеттер мен журналдардың "2006 жылдың ең жақсылары" тізіміне 25-тен астам рет енді. Бұл қойылым ең үздік костюм дизайны үшін Тони сыйлығын жеңіп алды, ал Эберсоль мен Уилсон өз өнерлері үшін жеке-жеке Тони сыйлығына ие болды. Бродвейдегі қойылым 2007 жылдың 29 шілдесінде мәдени орталықтан алынып тасталды. Бұл деректі фильмнен бейімделген Бродвейдегі алғашқы мюзикл болды.

Теледидар фильмі

Грей Гарднс, HBO фильмі, Джессика Лэнг және Дрю Бэрримор Эдилер рөлінде ойнаса, Жанна Триплхорн Жаклин Кеннеди, ал Дэниел Болдуин Джулиус Круг рөлінде бейнеленген. Фильмді Майкл Сукси режиссерлік етіп, сценарийін (Патрисия Роземамен бірге) жазған. Фильмнің түсірілімі 2007 жылдың 22 қазанында Торонто қаласында басталды. Ол Кішкентай Эдидің жас кезіндегі өмірі мен 1975 жылғы деректі фильмнің түсірілімі/премьерасы арасындағы оқиғаларды көрсетеді. Фильм алғаш рет 2009 жылдың 18 сәуірінде HBO телеарнасында көрсетіліп, алты Primetime Emmy және екі Golden Globe сыйлығына ие болды.

Басқа еңбектердегі сілтемелер

Rugrats 2-ші маусымының 15-ші бөлімі "Жоғалған Rugrat ісінде" Томмиді әжесі жоғалтып, "Сұр бақтар" деп аталатын сарайда тұратын екі егде жастағы ерекше әпкелер "өсіреді". Руфус Уэйнрайттың 2001 жылғы Poses альбомындағы "Grey Gardens" әнінде фильмнен алынған диалог үлгісі және лирикадағы қосымша фильмге сілтемелер бар. 2003 жылғы Heart альбомындағы Stars әнінде фильмдегі диалогтар қолданылған. The Comedy Central Roast of Joan Rivers (2009) бағдарламасында комик-импровизатор Марио Кантоне Джоан мен оның қызы Мелиссаның "Сұр бақтар" атты телефильмде бірге түскені туралы әзіл айтты. NBC-дің "The New Normal" бағдарламасының 1-ші маусымы, 2-ші бөлімі: "Sofa's Choice" (2012) эпизодында бір кейіпкер Кішкентай Эдиге ұқсап келеді. NBC-дің "30 Rock" бағдарламасының 5-ші маусымындағы "Мисс Донаги" эпизодында Тина Фейдің кейіпкері Лиз Лемон Кішкентай Эди рөлін ойнайды. Кейін ол: "Бұл Дрю Бэрримордың сол ақылсыз әйелді бейнелеуін еліктеуім болды" деп түсіндіреді. RuPaul's Drag Race бағдарламасының 4-ші маусымындағы қатысушы Шарон Нидлс Кішкентай Эдиге ұқсап киінеді. 2015 жылы IFC арнасының "Документальді қазір!" сериалы "Сэнди Пассаж" атты Grey Gardens пародиасын көрсетті. Эпизодты Сет Майерс жазды, ал Билл Хадер мен Фред Армисен "Кішкентай Вивви" және "Үлкен Вивви" рөлдерін сомдады. "Гилмор қыздары" сериалының 3-ші маусымындағы "Қорықтап қуырылған корейлік алғыс айту" эпизодының басында Лорелай мен Рори осы деректі фильмді тамашалап отыр.