Кіріспе

Сербиядағы ұлттық парк – Дьердап ұлттық паркі Дунай өзенінің оң жағалауымен Голубац бекінісінен Сербияның Нови Сип қаласына жақын бөгетке дейін созылады. Парк 1974 жылы құрылған және бас кеңсесі Дунай өзені бойындағы Доньи Милановац қаласында орналасқан. Өзеннің қарсы жағында Румыниядағы Портиле де Фьер табиғи паркі жатыр. 2020 жылдың шілдесінде ұлттық парктің кеңірек аймағы ЮНЕСКО-ның жаһандық геопаркі деп жарияланды, Сербиядан осы мәртебе алған алғашқы қорғалатын аумақ. Темір қақпа шатқалынан басқа, геопарк Мироч және Кучай тауларының бөліктерін де қамтиды, жалпы ауданы .

География

Дьердап ұлттық паркі табиғатының басты ерекшелігі мен тартымдылығы – Дьердап шатқалы, әйгілі Темір қақпасы, Карпат тауларының оңтүстік беткейлері арқылы өтетін ұлы қақпа, бұрынғы Югославиядағы ең ұзын және ең үлкен өзен жинақтамасы орналасқан жер. Дьердап шатқалы (Голобацтан Текияға дейін) шамамен ұзын, ол шын мәнінде төрт шатқалдан (Горня клисура, Господин вир, Велики және Мали казан, және Сипска клисура) құралған күрделі өзен аңғары, олар бір-бірінен шаттармен бөлінеді. Господин вирде әлемдегі ең терең өзендердің бірі өлшенген. Қазан каньонының тіктері шамамен биік, ал өзеннің осы бөлігіндегі арнасы тарылып, дейін жетеді. Жер бедері таулы (Мироч тауы), көптеген үңгірлер, шұңқырлар, шатқалдар, ойыстар, бұлақтар (Мирочтағы Бледерияның карстық қайнар көзі) және көлдерге толы. Мұнда керемет табиғи көрікті жерлер көп, мысалы, Велики штрбач және Мали штрбач, Мироч тауында, Казань шатқалынан жоғары орналасқан. Панорамалық көрініске Сербиядағы Дели-Жован және Велики-Крш таулары, сондай-ақ Румыниядағы Карпат таулары кіреді. Гребен нүктесін 1900 жылы Будапештте өткен геологиялық конгресте Йован Жугович «Балқандағы ең әдемі төбе» деп атады. Дунайдың үстіндегі тағы бір танымал нысан – Капетан Мишин брег төбесі. Дьердап – Еуропадағы ең ұзын жарылымды шатқал.

Бледерия

Бледжерия өзені Топла-Бара шыңының етегіндегі екі карстық бұлақтан басталады. Бұлақтар бір-бірінен шамамен [қашықтық] қашықтықта орналасқан, біреуінің су температурасы шамамен [температура] градусқа жетеді, ал екіншісінің температурасы тұрақты. Өзеннің орташа су ағыны қатты өзгереді, ал 2014 жылы Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы апатты су тасқыны кезінде өзен төменгі аңғарына күшті су келтіріп, зиян келтірді. Сарыдан бірнеше үңгірлер қалды, сондай-ақ бұрынғы ортағасырлық қала орналасқан жердегі көркіншік көрініс бар. Су тасқыны Река ауылынан [қашықтық] қашықтықта, Брза Паланкадан [қашықтық] қашықтықта және Кладово муниципалитетінен [қашықтық] қашықтықта орналасқан. Халық аңызында айтылуынша, су перілері осы шарлауықтың астында жуынады. Өзен аңғары жоғары сапалы бал өндіруімен мәшһүр. Айналасы жануарларға, әсіресе бұғы мен жабайы шошқаға бай, сонымен қатар жақын жерде Вратна және Плоче атты екі қорғалған аң аулау аймағы бар. Сербиядағы ең ірі көл – жасанды Жердап көлі, "Темір қақпа I" гидроэлектр станциясының ("Дердап") құрылысы арқасында пайда болды. Зауыт 1972 жылы салынып аяқталды, сол кезде әлемдегі төртінші ірі станция болған (электр стансасы қызметкерлерінің сөзіне сүйенсек). Бұл Югославия мен Румыния арасындағы ірі бірлескен жоба болды. Электр стансасында Кладово қаласының көптеген тұрғындары жұмыс істейді. "Đerdap" электр станциясының рекордтық қуаты 1980 жылы 7 тераватт-сағаттан (TW·h) асып түсті. "Темір қақпа II" гидроэлектр станциясы ("Đerdap" II, 1977–84) және оған іргелес Жердап II көлінің салынуымен,

Өсімдіктер

Паркте шамамен 1100 өсімдік түрі мекендейді. Олардың ішінде түрік жаңғағы, жаңғақ ағашы, еуропалық пихта, үлкен жапырақты липа, жұмсақ емен және еуропалық жиде сияқты үшінші дәуірге тән реликтілер бар. Дьердаптың лаласы (Tulipa hungarica Borbás) су қоймасы құрылғаннан кейін жойылып кетті. Құстардың ұялау кезеңінде үнемі көрінуіне байланысты, 2021 жылдың маусым айында бір ғасырдан астам уақыттан кейін аймақта пеликандар ұялап жатыр дегенді растау үшін зерттеу жүргізілді. Сонымен қатар, кеңірек саябақ аумағында басқа да сирек кездесетін немесе бұрын жойылып кеткен түрлердің мекендегені анықталды. Сербияның орталық бөлігінде жойылып кеткен ақ қанатты шағалалардың ұялайтын жұптары парктің оңтүстігінде байқалды, ал Сербиядағы сары аяқты шаяндардың екінші ұялайтын жері солтүстікте табылды. Осы шаяндардың ұялары Сербияда шамамен 1900 жылдан бері көрінбеген. Басқа да байқалған құстарға еуропалық көк шоқыр, ағаш шрик, қанатты бүркіт, қарапайым шағала және сұр қаз жатады. 2020 жылдарға қарай, бүкіл Сербияда 40-тан 60-қа дейін болжамдалатын 10-12 еуразиялық рысьтің тұрақты популяциясы болды.

Адамзат тарихы

Ұлттық парк ерекше қорғау бағдарламасына енгізілген көптеген табиғи және мәдени құндылықтармен толық. Лепенски Вир – 11,5 мың жылдық археологиялық орын, онда мезолит және кейінгі неолит дәуіріндегі ескі қоныстар мен адамдардың өмір салтының өте маңызды іздері сақталған. Лепенски Вирді 1967 жылы Драгослав Срейович ашқан, бірақ 1965 жылдан 1971 жылға дейін мезолиттен бастап соңғы орта ғасырға дейінгі 30-дан астам орын табылды. Шамамен 800 жылға дейін ол Трибалли, Дак және Аутариаттардың транзиттік жолының бөлігі болды, ал римдіктер б.з.б. I ғасырында келді. Джердап империяның шекаралық аймағының бір бөлігі болды және Via Militaris жолының батысқа қарай созылған бөлігінде орналасты. Жолдың кейбір қалдықтары бүгінге дейін сақталған. Рим императоры Траян 105 жылы танымал Траян көпірін салды, оның бірнеше тіректері және Табула Траяна қазірге дейін жеткен. Кладвода Диана атты римдік бекінісі де болған. Барлығы 4 мәдени ескерткіш және 19 археологиялық табылған орын бар. Ең маңызды орта ғасырлық ескерткіш – Голубак бекінісі, онда көптеген артефакттар табылды: керамикалық ыдыстар, темір құралдар, шапандар, кетпендер, найзалар, бұрандалар және т.б. Бекіністің жанында түрік ваннасының қалдықтары және 1428 жылғы Голубак қоршауы кезінде бекіністі қорғау кезінде қаза тапқан поляк рыцары Завиша Қараға арналған естелік су көзі орналасқан.

Туризм

Đerdap ұлттық паркі, әсіресе бөгет салынғаннан және үлкен көл пайда болғаннан кейін, Сербиядағы ең танымал туристік аймақтардың біріне айналды. Қазан және гидроэлектр стансасын Белградтан және одан төмен ағыстағы басқа қалалардан аралауға болады. Паркте туристерге демалыс, жүзу, сондай-ақ мәдени-тарихи ескерткіштер мен табиғи құндылықтарға саяхат жасау мүмкіндігін ұсынатын қонақүйлер мен басқа да инфрақұрылымдар бар көптеген туристік орындар орналасқан. Дунай өзені халықаралық стандарттар бойынша лас болғанына қарамастан, балық аулау әлі де кең таралған. Кейбір ірі шабақтардың салмағы 100 келіден асып кеткен.