Кіріспе

Mondex – сақталған құндылық картасы ретінде іске асырылған және Mastercard компаниясына тиесілі болған смарт-карталық электрондық ақша жүйесі. 1990 жылы NatWest банкінің екі қызметкері бастама көтерген бұл жүйе кейін жеке консорциумға бөлініп, одан кейін Mastercard компаниясына сатылды. Mondex пайдаланушыларға электрондық картаны қолма-қол ақша сияқты пайдалануға мүмкіндік берді, бұл Mondex банкоматтары, компьютерлік карта оқу құралдары, жеке «әмиандары» және арнайы телефондар арқылы карталар арасында авторизациясыз оффлайн аударымдар жасауға мүмкіндік берді. Жүйенің оффлайн режимінде жұмыс ілеуі және басқа да ерекшеліктері Mondex-ті сол кездегі Visa Cash сияқты бәсекелестерден ерекшелендірді. Visa Cash – жабық жүйе болғандықтан, дәстүрлі төлем карталарының операцияларына ұқсас болды. Mondex картаны толық құлыптау механизмімен, бір картада бірнеше валютамен жұмыс істеуге, сондай-ақ пайдаланушының анонимділігін қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Mondex карталары көптеген университеттерде сынақтан өткізілгендіктен, белгілі бір кезеңде кеңінен таралды және комбо-кредиттік карталар, жеке куәліктер мен адалдық карталары сияқты екі мақсатта қолданылатын карта ретінде шығарылды. Жүйе оннан астам елде әртүрлі нұсқаларда енгізілді. Mastercard компаниясының үнемі инвестициялауына қарамастан, Mondex жүйесі әлемдік деңгейде танымал бола алмады. 2008 жылдың 31 мамырында Тайваньдағы карталар тоқтатылды, ол жұмыс істеген соңғы ел болды. Оның орнына Mastercard Cash жүйесі келді, ол байланыссыз технологияны қолданды және TaiwanMoney Card-қа дейін жеткізілді. Mondex жүйесі – қазіргі мобильді төлемдер, цифрлық әмиандар мен байланыссыз төлемдер арқылы қолма-қол ақшасыз қоғамның алға басушысы болды және өз уақытынан озып кеткен.

Тарих

Мондекс схемасын 1990 жылы Ұлыбританиядағы NatWest компаниясының Тим Джонс және Грэм Хиггинс ойлап тапты. 1992 жылдың наурыз айында сол кездегі "Байт" деп аталатын жүйенің ішкі сынақтары NatWest компаниясының ірі компьютерлік орталықтарының бірінде, Лондондағы Гудман Филдс қаласында жүргізіле бастады. 1993 жылдың желтоқсанына дейін бұл жүйе жасырын түрде дамыды, кейін ол жарияланды, онда Midland Bank (жақында HSBC сатып алған) 50/50 инвестициялық серіктес ретінде схемаға қосылғаны туралы хабарланды. Төлем жүйесінің алғашқы қоғамдық сынақтары 1995 жылдың шілдесінен бастап Уилтширдің Суиндон қаласында жүргізілді. Қоғамдық кезең көптеген сауда құрылғылары мен смарт-карталарды әзірлеуді және өндіруді талап етті, BT, NatWest және Midland Bank автокөлік тұрақтарында, қоғамдық телефондарда, автобустарда және қаладағы саудагерлерде бөлшек сауда терминалдарын демеушілік етіп, орнатуды және тұрғындарға Mondex карталарын беруді қамтамасыз етті. Сынақтың алғашқы бес аптасында 1900 терминал 620 сауда орындарында орнатылды, ал 6000 карта иесі тіркелді, бір жылдық сынақ барысында 40 000 карта иесі мен 1000 сатушы көзделді. 1995 жылдың қыркүйегіне қарай барлық автобустар, автокөлік тұрақтары мен телефон қоңыраулары Mondex-ті қабылдауға арналған, ал 20 касса және 300 телефон қоңыраулары осы жүйені пайдалана отырып, ақша аударуды қолдауға арналған. 1996 жылдың шілдесінде NatWest және Midland Bank Mondex тұжырымдамасын, технологиясын және брендін дамыту үшін интеллектуалдық меншік құқықтарын Mondex International деп аталатын жаңа топқа сатты, 17 ірі банк топқа акционер ретінде қосылды. Осы уақыттан бастап Mondex International Mondex брендін басқарды, оның франчайзилерін бақылады және бүкіл әлем бойынша жаңалармен келісімшарттар жасады. Сондай-ақ, ол Mondex технологиясын басқарып, оның бағдарламалық жасақтамасын жасады. Сол жылдың қарашасында Mastercard Mondex International компаниясының 51% меншігін сатып алды және Mondex схемасын толықтай қолдады, сол кезге дейін дамытылып келген өзінің электрондық ақша жүйесінен дереу бас тартты. Кейін Mastercard компанияның толық меншігін 2001 жылдың маусым айында сатып алды. 1996 жылы Visa және Mastercard Upper West Side сынағы деп аталатын іске келісті. Visa Visa Cash-ты, олардың жеке электрондық ақшалай қаражатын іске қосты, ал Mastercard Mondex-ті Манхэттен аралындағы адамдар осы тұжырымдама мен технологияны қолма-қол ақшаны алмастыру құралы ретінде қабылдай ма деп тексерді. Mondex 1990-шы жылдары бірқатар нарықтарда іске қосылды, бұл Swindon-дағы бастапқы сынақтан Гонконг, Нью-Йорк және Гвельф, Канадаға дейін кеңейтілді. Ол сондай-ақ 1990-шы жылдардың аяғында бірнеше британдық университет кампустарында сынақтан өтті, соның ішінде Эдинбург университеті, Эксетер университеті (1997 және 2001 жылдар аралығында), Йорк университеті, Ноттингем университеті, Астон университеті және Шеффилд Халлам университеті. 90-шы жылдардың аяғы мен 2000-шы жылдардың басында бүкіл әлемде сынақтар жүргізіле берді, әртүрлі деңгейдегі тұтынушылар қабылдады және танымал болды. Ақырында, тіпті осы сынақтардың ең сәттілері де өз мақсаттарына жетпеді, өйткені Mondex пилоттарын өткізген елдердің көпшілігі жүйенің ұлттық іске асырылуын ешқашан көрмеді. Көптеген жерлерде жергілікті Mondex франшизасы есігін жапқанға дейін бұл бағдарлама тәжірибелік кезеңде қалды.

Операция

Mondex карталары сақталған құндылық жүйесі ретінде қолма-қол ақшаның электрондық баламасы ретінде әзірленді. Олар әрқашан белгілі бір сомада құндылықты сақтап, несие желісіне немесе несие компаниясымен байланысқа түспей, дәстүрлі кредит картасы сияқты оффлайн транзакцияларды жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Осы арқылы, дәстүрлі электрондық төлем түрлеріне қол жеткізе алмайтын клиенттерге осы жүйе ұсынылды. Mondex карталары арасында айналымға түскен барлық құндылықты "шығарушы" (originator) жүзеге асырды. Mondex құндылығын жасау үшін, шығарушы (жергілікті Mondex франшизасының бөлігі) Mondex-ке серіктес банктермен қолма-қол ақшаны алмастырып, оларға тең көлемде Mondex электрондық құндылығын ұсынды, оны карта иелері өз карталарымен байланысты банктік шоттары арқылы кейіннен алуға болатын.

Ауыстырылымдар, картаға қосымша ақша салу және төлемдер

Mondex – электрондық ақша жүйесінің ашық циклдік іске асырылуы болып табылады, транзакциялар тек бір бағытта ғана емес, Mondex қолданушыларының кез келгені арасында ақша аударылымын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Mondex картасы (әрі қарай – «электрондық әмиян») арқылы, Mondex қолдауы бар құрылғы арқылы ақша аударымы жасалады және принцип бойынша, екі карта арасында – екі клиент немесе клиент пен сатушы арасында жүзеге асырылды. Екеуі де карталарын ақша аудару процесін жеңілдететін құрылғыға салыстырып, транзакцияны картаға жазады. Карта жадында соңғы 10 транзакция сақталады. Карталарын толықтыру үшін қолданушылар банкоматтарды пайдалана алады, банк бөлімшелеріне бара алады немесе үйлесімді жабдықтары бар түрлі дүкендер мен мекемелерге баруға болады. Банктер шығарған Mondex карталары, карта иелеріне олардың жеке банктік шоттарынан және керісінше, тікелей карталарымен байланысты ақша аударуға мүмкіндік берді. Mondex карталарын, оны қолдайтын және қажетті жабдықтары бар кез келген дүкенде немесе автоматта пайдалануға болады. Жүйе енгізілген елге байланысты, Mondex карталары түрлі мекемелерде қабылданды – супермаркеттерде, универмагтарда, қоғамдық көлікте, таксиде, тұрақтарда, сауда автоматтарында, мейрамханаларда, кафелерде және тағы да көптеген орындарда. Кейбір елдерде тіпті лотерея ойындарында да карталарды пайдалануға рұқсат етілді.

Халықаралық пайдалану

Mondex карталарында бір-бірінен бөлек бес «электрондық қалта» болды, олардың әрқайсысында әртүрлі валютадағы ақша сақталды. Бұл картаға жүктелген 5 валютаның кез келгенін пайдаланып төлем жасауға мүмкіндік берді. «Қалталардағы» валюталарды кез келген уақытта шығарып алып, басқа валютамен ауыстыруға болатын.

Қауіпсіздік белгілері

Mondex карталары құлыптау механизмін қамтыды. Картаны құлыптау үшін PIN нөмірі таңдалып, енгізілетін. Картаны қайта пайдалану алдында (жаңа транзакцияларды көру немесе қаражат аудару үшін) карта иесі PIN нөмірін енгізіп, оны құлыптан босатуы тиіс еді. Z нотациясы Mondex картасының қауіпсіздік қасиеттерін растау үшін қолданылды, осының арқасында ол ITSEC деңгейінің ең жоғары санатталған қауіпсіздік деңгейі – E6 деңгейіне қол жеткізді.

Карта түрлері

Көптеген елдерде электрондық әмиян бір картада екі немесе одан көп функцияны біріктіретін екі қолданбалы картада шығарылды. Кейбір жағдайларда Mondex картасы әдеттегі несие картасымен бірге берілді, бұл Mondex әмиянындағы қаражатты немесе дәстүрлі несие картасы арқылы төлем жасауға мүмкіндік берді. Басқа екі қолданбалы түрлеріне жеке медициналық қызметте жеке денсаулық туралы ақпаратты және төтенше жағдайларға қажетті басқа да деректерді сақтайтын пайдаланушы картасы; сондай-ақ, арнайы жеңілдіктер мен мүмкіндіктер ұсынатын клуб мүшелік картасы кірді. Mondex сонымен қатар көптеген орындарда қызметкерлер мен студенттердің куәлігі ретінде, ал жаппай көлік жүйесінде электрондық билет ретінде (билет сатып алуға немесе бұрын сатып алынған билетті сақтауға) қолданылды.