Қол өлшемі: ежелгі дәуірден бергі қашықтық бірлігі
Span (unit)
Қол өлшемі: Ежелгі Грецияда қол аралығы ("спан") қашықтықты өлшеу үшін қолданылған. Спитами – бағай шамасы, кубиттың жартысы. Тарихы 8 ғ. б.ж.с дейін жетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қолмен өлшеу
Hand based measurement
Ауысым – адам қолымен өлшенетін, бас бармақтың ұшынан кішкентай саусақтың ұшына дейінгі қашықтық. Ежелгі заманда аусым жарты шынтаққа тең деп есептелген. Кейде үлкен аусым (бас бармақтан кішкентай саусаққа дейін) және кішкентай аусым (бас бармақтан меңзең саусаққа дейін, немесе меңзең саусақтан кішкентай саусаққа дейін) арасында айырма жасалады.
A span is the distance measured by a human hand, from the tip of the thumb to the tip of the little finger. In ancient times, a span was considered to be half a cubit. Sometimes the distinction is made between the great span or full span (thumb to little finger) and little span or short span (thumb to index finger, or index finger to little finger).
Тарих
Көне грек мәтіндері б.з.д. архаикалық кезеңнен бастап көне Грекияда аралық белгілі бір өлшем ретінде қолданылғанын көрсетеді. "Спитам" (грекше "σπιθαμή") сөзі, "қол аралығы", Геродоттың б.з.д. 5 ғасырындағы еңбектерінде кездеседі; алайда, Грекияда бұл өлшем одан бұрын, б.з.д. 8 ғасырында Гесиодтың шығармаларында "триспифамос" (грекше "τρισπίθαμος") – "үш қол аралығынан тұратын" сөзі қолданылған.
Ancient Greek texts show that the span was used as a fixed measure in ancient Greece since at least archaic period. The word spithame (Greek: "σπιθαμή"), "span", is attested in the work of Herodotus in the 5th century BC; however, the span was used in Greece long before that, since the word trispithamos (Greek: "τρισπίθαμος"), "three spans long", occurs as early as the 8th century BC in Hesiod.
Қытай тілінде қолданылуы
Қытай мен қытай мәдениетіне жақын елдерде, бір еңбек (一拃) – бас бармақтың ұшы мен созылған көрсету саусағының (кейде орта саусақтың) ұшы арасындағы қашықтыққа сипаттама береді және әдетте 15-20 сантиметрге тең болады.
In China and Chinese cultured countries, a span (一拃) refers to the distance between the tip of the thumb and the tip of the outstretched index finger (sometimes middle finger), and typically measures 15 20 centimetres.
Араб тілінде қолданылуы
Араб тілінде үлкен қадамның (немесе аралықтың) аналогы – шабр (شبر). Ол қазіргі стандартты араб тілінде, классикалық араб тілінде және қазіргі заманғы диалектілерде қолданылады.
In Arabic, the analogue of the great span is the šibr (شبر). It is used in Modern Standard Arabic and classical Arabic, as well as in modern day dialects.
Славян тілінде қолданылуы
Славян тілдерінде span-ға балама – протославян тілінен *pędь (болгар педя, поляк piędź, орыс пядь, словен ped және т.б.) шыққан әр түрлі сөздер. Әртүрлі славян тілдерінде бұл бас бармақтың ұшынан кішкентай немесе көрсету бармағының ұшына дейінгі қашықтық. Мысалы, словен тілінде velika ped – үлкен арақашықтық (23 см), mala ped – кішкентай арақашықтық (9,5 см); орыс тілінде piad – 4 vershok – 17,8 см. Ескі орыс өлшемдері мен салмақтарын қараңыз.
In Slavic languages, the analogue of the span is various words derived from Proto Slavic *pędь (Bulgarian педя, Polish piędź, Russian пядь, Slovenian ped, etc.). In various Slavic languages it is the distance from the tip of the thumb to the tip of the little finger or index finger. For example, Slovenian velika ped = great span (23 cm), mala ped = little span (9.5 cm); Russian piad = 4 vershoks = 17.8 cm. See Obsolete Russian weights and measures.
Африкалық қолданыс
Суахили тілінде үлкен қарыспа (бас бармақтан кіші бармаққа дейін) shubiri немесе shibiri, ал кіші қарыспа (бас бармақтан сұйек бармаққа дейін) morita немесе futuri деп аталады.
In Swahili, the equivalent of the great span (thumb to little finger) is the shubiri or shibiri while the little span (thumb to forefinger) is the morita or futuri.
Венгрия тілінде қолданылуы
Венгр тілінде аралық немесе араш кейде бейресми өлшем ретінде қолданылады және екі түрі бар: созылған бас бармақ пен көрсету саусағының ұштары арасында өлшенгені – kis arasz («кіші араш»), ал бас бармақ пен шығыршық саусағының ұштары арасында өлшенгені – nagy arasz («үлкен араш»). «Араш» термині, ешқандай анықтауышсыз қолданылса, әдетте «үлкен араш», яғни «аралық» деген мағынада түсініледі.
In Hungarian, the span, or arasz, is occasionally used as an informal measure and occurs in two varieties: measured between the tips of the extended thumb and index finger, it is kis arasz (the "small arasz"); between the tips of the thumb and little finger, it is nagy arasz (the "large arasz"). The term "arasz," used by itself without a modifier, is usually understood as referring to the "large arasz," i. e., to the "span."
Оңтүстік Азияда қолданылуы
Хинди, урду және Солтүстік Үндістан мен Пәкістанның басқа тілдерінде аралық жиі бейресми өлшем ретінде қолданылады және bālisht (урду: بالشت, хинди: बालिश्त) деп аталады. Бенгал тілінде ол бигат (বিঘত немесе বিঘৎ) деп аталады. Маратхи тілінде ол вет (वीत) деп аталады. Непалда, мұндай өлшеу әдісі әлі де бейресми жағдайда қолданылатын жерде, аралық бхитта деп аталады. Тамил тілінде ол saaN деп аталады.
In Hindi Urdu and other languages of Northern India and Pakistan, the span is commonly used as an informal measure and called bālisht (Urdu: بالشت, Hindi: बालिश्त). In Bengali, it is called bighāt (বিঘত or বিঘৎ). In Marathi, it is called weet (वीत). In Nepal, where this method of measurement is still used in informal context, a span is called bhitta. In Tamil, it is called saaN.
Оңтүстік-шығыс Азияда қолданылуы
Оңтүстік-Шығыс Азияда қолдың кеңдігі бейресми өлшем ретінде қолданылады. Малай және индонезия тілдерінде ол дженгкал деп аталады. Тай тілінде ол хуеп деп аталады. Филиппин тілінде ол дангкал деп аталады.
In Southeast Asia, the span is used as an informal measure. In Malay and Indonesian, it is called jengkal. In Thai, it is called khuep. In Filipino, it is called dangkal.
Моңғол тілінде қолданылуы
Шпанды Моңғолияда дәстүрлі және бейресми өлшем ретінде жиі қолданады, онда оны туу (төө) деп атайды. Бас бармақтың орналасуына және көрсету немесе ортаңғы саусақтың қолданылуына қарай, шпанның атауы өзгеріп, туу (төө) және мухар туу (мухар төө) сияқты түрлері болады.
The span is commonly used as a traditional and informal measure in Mongolia, where it is called tuu (төө). Depending on the use of index or middle finger and the placement of the thumb, the span is named differently as tuu (төө) and mukhar tuu (мухар төө) etc.