Кіріспе

1914-15 ж. Бірінші дүниежүзілік соғыстың шығыс майданындағы шайқас

Пржемышль қоршауы – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропадағы ең ұзақ қоршау болды. Бұл қоршау Ресей армиясының Австро-Мажар армиясын күйретуіне әкеп соқты. Пржемышль – қазіргі Польшаның оңтүстік-шығысындағы Сан өзені бойында орналасқан бекініс қаласы және маңызды нығайтылған орын болды. Пржемышльді қоршау 1914 жылдың 16 қыркүйегінде басталды, ал 11 қазанда Австро-Мажар әскерлерінің шабуылына байланысты уақытша тоқтатылды. Қоршау 9 қарашада қайта жаңғырылды және Австро-Мажар гарнизоны 133 күнге созылған қорғаныстан кейін 1915 жылдың 22 наурызында капитуляциялады. Бұл қоршау «Австро-Мажарстанның Сталинграды» деп аталады.

Өмірбаян

1914 жылдың тамызында Ресей әскерлері Германияның Шығыс Пруссиясына және Австрия-Мажарстанның ең ірі провинцияларының бірі – Галицияға қарсы жорыққа шықты. Галиция қазіргі Польша мен Украина шекарасында орналасқан. Германияға жасаған шабуылы тез тоқтатылды, бірақ Галициядағы әскери операциясы сәтті аяқталды. Генерал Николай Иванов Галиция шайқасында Конрад фон Гётцендорф басқарған австрия-мажар әскерлерін жеңіп, бүкіл австриялық майдан 100 мильге (161 км) дейін Карпат тауларына шегінді. Пжемысль бекінісі – австриялықтардың ұстап тұрған жалғыз нысаны болды және 28 қыркүйекте толығымен Ресей әскерлерінің артында қалды. Ресейліктер енді Германияның өнеркәсіптік Силезия аймағына қауіп төндіретін жағдайда болды, сондықтан Пжемысльді қорғау немістер мен австрия-мажарлар үшін де маңызды болды. 30 мильге (48 км) дейін жаңа окоптар қазылып, 650 миль (1046 км) тікенді сым қолданылып, қала периметрі бойынша жеті жаңа қорғаныс шебі құрылды. Бекіністің ішінде 127 000 әскери гарнизон мен 18 000 азамат алты ресейлік дивизиямен қоршалып қалды. Пжемысль Австрия-Мажарстан империясының мәнін көрсетті – күн тәртібіндегі бұйрықтар он бес тілде шығарылуы керек болды. Австриялықтар, поляктар, еврейлер және русиндер (украиндер) қоршаудағы қалада бірге болды, қала үнемі артиллериялық оқтарға ұшырады, қаза тапқандар, аурулар мен жараланғандар саны артып, аштық қаупі туған кезде өзара сенімсіздік пен этникалық шиеленіс те күшейді.

Бірінші қоршау

24 қыркүйекте Ресейдің Үшінші армиясының қолбасшысы генерал Радко Димитриев алты дивизиямен қамалға шабуыл жасап, қоршауын бастады. Димитриев қысқа артиллериялық оққа тұтқаннан кейін, қамалға толыққанды шабуылға көшуге бұйрық берді. Қамалдың қорғауын Герман Кусманек фон Бургнеустадтен басқарды, оның құрамында 120 000 сарбаз болды. Орыстар үш күн бойы шабуылдап, 40 мың адамды жоғалтып, ешқандай нәтижеге қол жеткізе алмады. Висла өзені шайқасында Светозар Бороевич фон Бойнаның Үшінші армиясы Пржемысль қаласына қарай жылжыды. 5 қазанда генерал Шербаковтың басшылығымен орыс шабуылдары жалғасты, соның ішінде 7 қазанда ірі шабуыл жасалды. Бірақ, австро-венгр әскерлерінің қарқынды жылжуына байланысты, орыс шабуылдары тоқтатылды. 9 қазанда Үшінші армияның жеке атты әскер бөлімі қоршаудағы қамалға енді, ал 12 қазанда негізгі күштер және венгр соғыс ақыны Геза Гёни кірді.

Пшемыслидегі қоршаудағы өмір

Қала тұрғындарының күнделіктері мен жазбалары сақталып қалған. Әскери қызметке жас дәрігер ретінде шақырылған австриялық Йозеф Томанның күнделігі гарнизондық офицерлердің қызметіне қатысты мынадай мәліметтерді береді: "Ауруханалар жасөспірім қыздарды медбике ретінде жұмысқа алуда. Олар айына 120 крона және тегін тамақ алады. Олар, көбінесе, мүлдем тиімсіз. Олардың басты міндеті – офицерлердің құмарлықтарын қанағаттандыру, тіпті өкінішке орай, кейбір дәрігерлердің де. Жаңа офицерлер күнделікті сифилис, гонорея және жұмсақ шанкр сияқты аурулармен келіп жатыр. Кедей қыздар мен әйелдер, олардың таза киімдерімен, жылтыраған етік және түймелерімен әдемі офицерлермен сөйлескенде, өте мақтан тұтады". Басқа да мәліметтерде аштық пен аурудың, оның ішінде холераның кең таралғаны айтылады, ал орта жастағы, өте бай поляк әйелі Хелена Яблонсканың күнделігі қаладағы таптық, антисемиттік және нәсілдік шиеленістерді көрсетеді; "Еврей әйелдері ең нашар ақша алады", ал 1915 жылдың 18 наурызында – "Еврейлер дүкендерінің таңбаларын асығыс алып жатыр, ешкім кімнің неге ие екенін білмеу үшін. Олар сол кедей солдаттардың есебінен байыды, енді бәрі қашып кеткісі келеді!" Март айында Ресей империясының әскері қаланы басып алғаннан кейін, патша әскерлері қаладағы еврей халқына қарсы зорлық-зомбылық жасады. Яблонска былай деп жазды: "Казактар еврейлер дұға ету үшін синагогқа барар алдында оларды қамшымен ұрып, күш қолданды. Зарлы шырықтар мен үмітсіздікке толы. Кейбір еврейлер жертөлелерде жасырынып жүр, бірақ олар да таба алады".

Пошта арқылы байланыс

Пжемысль қаласынан екі қоршау кезінде де әуе пошта рейстері жасалды, онда негізінен әскери пошта болған әуе пошта хаттары қоршалған қаладан жиырма жеті рейспен ұшырылды. Бір рейс мәжбүрлі түрде қонғаннан кейін, ресейліктер сол рейстің поштасын тәркілеп, Санкт-Петербургке пошталық цензурадан өткізу және одан әрі жіберу үшін жіберді. Сонымен қатар, қаладан қағаз баллондармен – көбінесе адамсыз, кейде адам басқаратын – пошта жіберілді. Хабарларды қаладан шығару үшін көгершін поштасы да қолданылды.

Нәтижелер

Пржемысльдің құлауы көптеген адамдарды Ресейдің енді Венгрияға қарсы ірі шабуылға шығады деген сенімге итерді. Күтілген бұл шабуыл ешқашан болған жоқ, бірақ Пржемысльдің жоғалуы австро-венгр армиясының моральдық жағдайына ауыр соққы болды. Австрия-Мажарстан үшін тағы бір соққы – Пржемысль бекінісінде 50 000 гарнизон болуы тиіс еді, бірақ 110 000-нан астам австро-венгр әскері бекініспен бірге тұтқынға түсті, бұл әлдеқайда ауыр шығын еді. Орыстар Пржемысльді 1915 жылдың жазына дейін басып ұстады, содан кейін Горлице-Тарнув шабуылы Галициядағы орыс майданын кері итерді. Пржемысль 1918 жылдың қазанына дейін Австрия-Мажарстанның қолында болды, одан кейін Шығыс Галиция Австрия-Мажарстан империясынан бөлініп, жаңадан құрылған тәуелсіз Польша мемлекетінің құрамына кірді. Австро-Венгрия армиясы 1914-1915 жылдардың қысындағы шығындарынан ешқашан қалпына келмеді, ал Габсбургтар енді Шығыс майданында және Балқанда неміс көмегіне сүйенуге мәжбүр болды. Темірқасықта, австро-венгрлердің бекіністі құтқаруға жасаған әрекеттері апатқа ұшырады, нашар жабдықталған және жеткіліксіз санды императорлық күштер Карпат таулары арқылы бірнеше шабуылға тырысты. Карпаттардағы 1915 жылдың қаңтар-сәуір айларындағы ресми хабарламаға сәйкес, қаза тапқандардың саны 800 000-ға жетті, оның көп бөлігі соғыс емес, ауа райы мен аурулардың салдарынан болды. Ресейлік әскерлердің шығыны да шамамен бірдей болды, бірақ оларды ауыстыру оңайырақ болды және қоршаудың соңында 117 000 австро-венгр әскерінің тұтқынға түсуімен теңестірілді. Есептегенде, қоршау және оны жеңілдетуге жасалған тырысқандар Австро-Мажар армиясына миллионнан астам адам шығынын келтірді және оған ешқашан қалпына келмейтін ауыр зиян тигізді.