Кіріспе

1902 жылы британиялық армияның алты сарбазы Екінші буер соғысы кезінде жасалған қылмыстар бойынша сотталды.

1902 жылғы Брейкер Моранттың әскери трибуналы – бұл соғыс қылмыстары бойынша сотқа тартылған алты офицер, яғни лейтенанттар Гарри "Брейкер" Морант, Питер Хэндкок, Джордж Уитон, Генри Пиктон, капитан Альфред Тейлор және майор Роберт Ленехан. Айыптаулардың бір бөлігі BVC әскерінің қызметкері Роберт Митчелл Кокрейн жазған және Джеймс Кристи мен BVC-нің тағы 14 мүшесі қол қойған "шағым хатқа" негізделген. Айыптау бойынша, лейтенант Морант 20 шақты адамды өлтіруге ұйытқы болған, олардың ішінде жараланған әскери тұтқын Флорис Виссер, төрт буерлік әскери тұтқын, төрт голландиялық мектеп мұғалімі, буерлік ересек азаматтар мен балалар, сондай-ақ лютерандық миссионер, пастор Дэниел Хиз болған. Морант пен Хэндкок Хизді өлтіргенінен ақталды, бірақ қалған екі айыптау бойынша өлім жазасына кесілді және үкім шығарылғаннан кейін 18 сағаттың ішінде атқыланды. Олардың өлім жазасын қол қою құқығы лорд Китченерге берілді. Тек 1907 жылы Уиттонның "Империяның күнәлі қозылары" атты кітабы жарық көргеннен кейін ғана сот және атқылау туралы жаңалық Австралияда жарияланды. Содан кейін Австралия үкіметі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде өз әскерлерінің британдық әскери соттарда сотталмауын қамтамасыз етті.

Флорис Виссердің шабуылы, тұтқындалуы және өлімі

Флорис Ж. Виссер (шамамен 1881 – 1901 жылдың 11 тамызы) – африканер, Екінші Англо-бур соғысында Трансваал Республикасы үшін күрескен Летаба командосының мүшесі. Виссердің жаралы тұтқын ретінде өлімге кесілуі Брейкер Моранттың әскери-сотында қарастырылған соғыс қылмыстарының бірі болды. Ол қайтыс болған кезде Виссердің шамамен жиырма жасы болған.

Ұстау

1901 жылғы 6 тамызда Флорис Виссер, капитан Перси Фредерик Хант басқарған британ армиясының жалдамалы бөлімшесі – Бушвельдт карбинерлерінің шабуылы кезінде білезігіне жараланды. Шабуыл Дьюивелсклуфтағы Вильюен үйінің маңында болды. Осы шабуылда коммандостар Баренд Вильюен, оның інісі Ж.Ж. Вильюен және Ф.Ж. Шеллді жоғалтты. Бушвельдт карбинерлері капитан Хант пен сержант Франк Эландты жоғалтты. Шабуылдан кейін Летаба коммандосының қалдықтарын лейтенант Гарри Морант басқарған BVC тобы қуып жетеді, ол досы капитан Ханттың қазасына қатты ашуланды. Морант капитан Хантты жерлегеннен кейін ғана Форт-Эдвардтан келгенімен, Ханттың денесі қиратылған деген қауесеттерді естіген. 1901 жылғы 9 тамыз таңында Морант Бушвельдт карбинерлері мен жергілікті Лобеду тайпасының жауынгерлерінен құралған топты басқарды. Сол күні кешке, Летаба коммандосының лагеріне тап келген соң, топ шабуылға дайындалды. Моранттың африканер адъютанты, офицер Теунис Бота кейіннен: «Моранттың өзінің қорқақтығы салдарынан топтың бәрі қолға түсер еді, себебі патрульдегі әрбір адам оны куәлік етеді. Ол оңай жақындасып, қоршауды жаба алатын болса да, 2000 метрден атып, жақындамай қалды» деп еске алды. Оқтарды естіген Летаба коммандосы шашырап кетті. Жолдастары қашқанда, жүре де, атқа мінуге де шамасы келмейтін Виссер қалып қойды. Бушвельдт карбинерлері оны вагондардың бірінің астында жатқан күйі тапты. Патруль Вильюен коммандосын қуып жете бергенде, Виссерді де алып кетті. Бота былай деді: «Таңертең лейтенант Морант оған тағы да сол сұрақтарды қойды және ол шындықты айтса, өмірін сақтап қалуға уәде берді. Виссер барлық сұрақтарға шындықты айтты, кейінгі оқиғалар оны дәлелдеді».

Өлім

BVC әскерінің қызметкері Эдвард Пауэллдің айтуынша, "Оны тұтқынға алғаннан кейін шамамен 15 шақырымдай қашықтыққа плащпен жабылған арбамен жеткізді. Біз тоқтағанда лейтенанттар Морант, Хэндкок және Пиктон әскери сот откізеді, ал Виссерді, әдетте, атып тастайды деп естідім. Менің ойымша, Виссер сол арбада болды және әскери сотта қатыспады". Ату отрядына тұру алдында әскер Бота әскер Кристиге Виссер туралы: "Мен оны жақсы білемін. Бірге оқыдық. Мен бұлай істегім келмейді, бірақ мен істемесем, олар мені атып өлтіреді".

Хат

1901 жылғы 4 қазанда Форт-Эдвардтағы Бушвельдт карбинерлері (BVC) гарнизонының 15 мүшесі қол қойған хат Питерсбургтегі британдық армия офицері полковник Ф. Х. Холлға құпия түрде жіберілді. Батыс Австралиядағы Калгурлиден келген бұрынғы бейбіт судья Роберт Митчелл Кокрейн жазған хатта Форт-Эдвард гарнизонының мүшелері алты "ар-намысқа тиетін оқиға" жасады деп айыпталды: 1901 жылғы 2 шілдеде Вальдезияда алты африканер ер адам мен жігітті атып өлтіріп, ақшалары мен малдары ұрланды. Бұйрықты капитан Альфред Тейлор мен капитан Джеймс Хантли Робертсон берді, ал майор-сержант К. К. Б. Моррисон сержант Д. С. Олдхэмге жеткізді. Өлтіруді сержант Олдхэм және BVC әскерлері Эден, Арнольд, Браун, Хит және Дейл жасады деп күдіктелді. 1901 жылғы 4 шілдеде BVC әскері Б. Ж. ван Бюренды BVC лейтенанты Питер Хэндкок атып өлтірді. Африканер ван Бюрен Вальдезиядағы өлтірулерге қарсы болды және құрбандардың әйелдері мен балаларына, олар Форт-Эдвардқа қамалған және концентрациялық лагерлерге жөнелтілуді күтіп, туыстарының тағдыры туралы хабарлады. 1901 жылғы 11 тамызда Кюдус өзенінің жанында жарақат алған әскери тұтқын Флорис Виссерді өш алу үшін өлтірді. Виссерді өлімінен екі күн бұрын лейтенант Гарри Морант басқарған BVC патрулі тұтқындаған. Виссерді жан-жақты сұраққа алып, патрульмен 15 мильге жеткізгеннен кейін лейтенант Морант оны ату отряды құрып атуға бұйрық берді. Ату отрядының құрамына BVC әскерлері А. Дж. Петри, Дж. Дж. Гилл, Уайлд және Т. Дж. Бота кірді. BVC лейтенанты Гарри Пиктон аяқтау соққысын жасады. Флорис Виссерді өлтіру, 1901 жылғы 6 тамызда Дьюивелсклуфте қайтыс болған BVC капитаны Перси Фредерик Ханттың жақын досы Моранттың өліміне жауап ретінде жасалды. 1901 жылғы 23 тамыз таңында Вальдезиядағы Элим ауруханасында тұтқындалған төрт африканер мен төрт голланд мұғалімін капитан Тейлор мен лейтенант Моранттың бұйрығымен ату. Ату отрядының құрамына BVC лейтенанты Джордж Уитон, сержант Д. С. Олдхэм және әскерлер Дж. Т. Арнольд, Эдвард Браун, Т. Дейл және А. Хит кірді. Кокрейннің хатында бұл туралы айтылмаса да, үш отандық оңтүстік африкалық куәгер де атып өлтірілді. 1901 жылғы 23 тамызда Бандольеркоп маңында Берлин миссионерлік қоғамының пасторы Карл Август Даниэль Хизенің тұтқынға алынып, өлтірілуі. Ол сол күні таңертең голланд және африканер құрбандарына рухани кеңес берді және олардың өлімі туралы білгеннен кейін Форт-Эдвардтағы Морантқа ашуланып наразылық білдірді. Кокрейн Хизені BVC лейтенанты Питер Хэндкок өлтіргенін мәлімдеді. Кокрейн бұл туралы ештеңе айтпаса да, Хиздің жүргізушісі, Оңтүстік Ндебеле халқының мүшесі де қаза тапты. 1901 жылғы 5 қыркүйекте Форт-Эдвардқа берілуге келген африканер әйелдері мен балаларын тасымалдаған вагонға атуға BVC лейтенанты Чарльз Х. Г. Ханнамның берген бұйрығы. Нәтижесінде 5 және 13 жастағы екі бала қаза тауып, 9 жастағы қыз жараланды. 1901 жылғы 7 қыркүйекте Форт-Эдвард маңында Рольф ван Стаденді және оның ұлдары Рольфты (16 жас) және Кристиаанды (12 жас) ату. Барлығы жасөспірім Кристианға емдеу алу үшін берілуге келді, ол қызбадан жиі зардап шекті. Оның орнына оларды Форт-Эдвард маңындағы Свитвотерс фермасында лейтенанттар Морант пен Хэндкок, сондай-ақ BVC сержанты Хаммет, капрал МакМахон және әскерлер Ходдс, Бота және Томпсон күтіп алды. Рольф ван Стаден мен оның екі ұлы өз қабірлерін қазғаннан кейін атып өлтірілді. Хатта BVC-нің далалық қолбасшысы майор Роберт Ленахан осы құқық бұзушылықтар туралы білгені де айтылды. Осы себепті біз осы хабарламаны тікелей сізге жолдауға рұқсат сұраймыз. Көптеген азаматтық куәгерлерді тізімдегеннен кейін, олардың айыптауларын растай алатындарын айтқаннан кейін, Кокрейн мырза былай деп қорытындылады: "Мырза, біздің көпшілігіміз австралиялықтар, соғыстың басынан соңына дейін шайқасқан, ал қалғандары африкалықтар, Колензодан бүгінге дейін шайқасқан. Біз осы қылмыстардың айыбымен елге қайта оралмаймыз. Сондықтан, шындықты анықтау және әділдік орнату үшін императорлық офицерлер толыққанды және жан-жақты тергеу жүргізуін сұраймыз. Сондай-ақ, барлық куәгерлерді тергеу аяқталғанға дейін Питерсбургтегі лагерьде ұстауға рұқсат етіңіздер. Осы қылмыстармен байланысты ұятты қатты өкінеміз, сондықтан мерзімі біткеннен кейін, осы корпуста қайтадан қызмет етуге көндіруге болатын адамдардың саны азайып барады. Сіздің ой-санаңыздың арқасында біздің сұранысымыз қабылданды деп үміттенеміз."

Тұтқындалу

Кокрейннің хатына жауап ретінде полковник Холл 1901 жылғы 21 қазанда Форт-Эдвардтың барлық офицерлерін және сержанттарын Питерсбургке шақырды. 1901 жылғы 23 қазанда таңертең олардың барлығы Питерсбургтен бес шақырымдай жерде атты жаяу әскер тобымен күтіп алынып, "қылмыскерлердей қалаға жеткізілді". Морант Преториядағы демалыстан оралғаннан кейін тұтқындалды, ол қайтыс болған досы Ханттың істерін реттеу үшін сол жаққа барған еді.

Қылмыстық іс

1850-1914 жылдар аралығындағы басқа да іс-қағаздары сияқты сот хаттамалары кейіннен мемлекеттік қызмет тарапынан жойылған болса да, 1901 жылдың 16 қазанында Ұлыбритания әскери төрелігіне теңестірілген тергеу соты шақырылғаны белгілі. Соттың төрағасы полковник Х.М. Картер болды, оған капитан Э. Эванс және Питерсбургтің провист маршалы майор Уилфред Н. Болтон көмектесті. Соттың алғашқы отырысы 1901 жылдың 6 қарашасында болып, төрт аптаға созылды. Қарау-зерттеу екі апта бойы жалғасты, бұл кезде айыптамалар келесідей болатыны белгілі болды: «Алты буар ісі» деп белгілі болған оқиғада капитан Робертсон мен Тейлор, сондай-ақ сержант-майор Моррисон әрекетті қызметте адам өлтіргені үшін айыпталды. «Ван Бьюрен оқиғасы» деп аталған оқиғаға байланысты лейтенант Хэндкок кісі өлтірумен, ал майор Ленахан «әрекетті қызметте болған кезде кінәлілікпен есеп беруден бас тартқаны үшін» айыпталды. «Висер оқиғасына» байланысты лейтенанттар Морант, Хэндкок, Уиттон және Пиктон «әрекетті қызметте кісі өлтіру қылмысын жасады» деп айыпталды. «Сегіз буар ісі» деп қате аталып кеткен оқиғаға байланысты Морант, Хэндкок және Уиттон «әрекетті қызметте кісі өлтіру қылмысын жасады» деп айыпталды. Хизиді өлтіруге қатысты Морант пен Хэндкок «әрекетті қызметте кісі өлтіру қылмысын жасады» деп айыпталды. Форт-Эдвард маңында Бушвельдт карбинерлері атқан үш балаға қатысты ешқандай айыптама қойылған жоқ. «Үш буар ісі» деп белгілі болған оқиғаға байланысты Морант пен Хэндкок «әрекетті қызметте кісі өлтіру қылмысын жасады» деп айыпталды. Ленаханды қорғау үшін адвокат жалданып, бірақ ол алдын ала келісім бойынша барлық алты айыпталушыны да қорғауға келісті. Прокуратура сержант С. Робинсонды шақырды, ол Вилжуен шаруашылығына Дуйвелсклуфтағы шабуыл туралы куәлік берді, оның барысында капитан Перси Фредерик Хант пен сержант Франк Эланд қаза тапты. Сержант Робинсон кейін майданға қайтып келгенде капитан Ханттың денесі жоғарыдан төменге тоналғанын айтты. Содан кейін Робинсон мәйіттерді Мендинген миссиялық станциясына алып барды, онда оның тобы кейін лейтенанттармен нығайтылды: Морант, Хэндкок, Пиктон және Уиттон. Майор Томас жүргізген қарсы сауалда сержант Робинсон «капитан Ханттың денесінде зорлық-зомбылық белгілері бар екенін айтты». Сонымен қатар, Виссер тұтқындалған кезде «қаки түсті күртеше киген» екен. Сержант Робинсон марқұм капитан Ханттан «бірде-бір тұтқынды алуға тыйым салынғаны туралы тікелей бұйрық бар екенін» естігенін айтты. Бірде сержант Робинсонды капитан Хант «өкімге қарсы үш тұтқынды әкелгені үшін» «сөгіс берді». Сержант Робинсон одан әрі капитан Ханттың Дьюивлсклуфтағы өліміне дейін «Морант бұрын тұтқындарға мейірімді болғанын», бірақ кейін «ол Виссерді атып өлтірген атыс тобының басшысы болды» деп мәлімдеді. Соттың келесі куәсі Моранттың бұрынғы тәртіпшісі және аудармашысы, африканер «шебер» атанған Тьюнис Дж. Бота болды. Ол бұрынғы куәгердің айғақтарын растады және Виссерге үкім орындаған атыс тобының бірі екенін айтты, оны өзенге алып барып, атып тастады. Полицей Бота «бұрын Виссермен бір фермада тұрғанын» және «ату тобының бірі болуға қарсылық білдіргенін» айтты. «Таймс» газетінде бұл туралы ештеңе айтылмаған, лейтенант Витон сот төрағасынан лейтенант Моранттың «әскери соты» Моранттың өзінің әскери соты сияқты құрылған ба және төрт «судья» Корольдің ережелерін сақтаған ба деп сұрағанын айтты. Витонның айтуынша, Моранттың жауабы: «Солай болды ма? Жоқ, ол соншалықты әдемі емес еді. Ал ережелерге келсек, бізде Қызыл кітап жоқ еді, олар туралы ештеңе білмейміз. Біз боерлермен күресіп жүрдік, тікенді сымның артында ыңғайлы отырмадық; біз оларды ұстап, 303-бап бойынша атып өлтірдік!» Майор Томас жүргізген қарсы сауалда лейтенант Морант «капитан Ханттың бұйрығы - Спелонкенді тазалау және тұтқынға алмау» деп мәлімдеді. Алайда Морант «ол бұл бұйрықтарды ешқашан жазбаша түрде көрмегенін» мойындады, бірақ «капитан Хант Китченер мен Стратконаның жылқысының әрекеттерін прецедент ретінде келтірді». Лейтенант Морант капитан Хантқа мойынсұнбауының себебін «тұтқындалғандардың 'жақсы топ болғанымен' түсіндірді. Лейтенант Морант «Виссерден бұрын тұтқынды өлтірмегенін» мойындады. Виссердің «әскери соты» туралы сұрағанда лейтенант Морант «күдіктілер шақырылмағанын» мойындады, өйткені барлық қатысушылар куәгерлер болды. Сот процесінде лейтенант Пиктон «Виссерді атуға қарсылық білдірді, себебі оны өткен түні ату керек еді». Мұның себебін сұрағанда, Морант капитан Ханттың оған тұтқынға алмауды қайталап бұйырғанын және «ол осы бұйрықтардың дұрыстығын сұрамағанын» мәлімдеді. Морант кісі өлтіруде кінәлі деп танылды. Хэндкок, Уиттон және Пиктон жеңілірек айып – қасақана емес кісі өлтіруде кінәлі деп танылды. Сотты бақылаған полковник А.Р. Пембертон Әскери министрлікке хат жазып, «Мен лейтенант Моранттың дұрыс сотталғанын санаймын. Аталған сот сот емес еді; оны төрт офицердің кеңесі деп атау дұрыс болар, ол төменгі шенділерге кісі өлтіруге бұйрық берумен аяқталды. Ең қатыгез ниеттің мықты мысалы сирек кездеседі. Басқа үш тұтқынның қасақана емес кісі өлтіруде кінәлі деп табылғанына мен түсіне алмаймын. Мен осы шешіммен келіспеймін: ұсынылған дәлелдер бойынша мен төрт офицердің Виссердің өліміне бірлесіп және жеке-жеке жауапты екенін және кісі өлтіруде кінәлі екенін санаймын. Виссердің британдық форма кигені дәлелденбегенін де санаймын». Болтон «заң туралы білімім осылай күрделі мәселе үшін жеткіліксіз» деп жазып, өтінішін қабылдаудан бас тартты. Осы арада капитан Мэтчам мен Браун Оуслі мен Маршаллдың орнына келді. Бұрынғы BVC сержанты Альберт ван дер Вестерхуйзеннің жазбасы, Джордж Уиттонның естеліктері және Трансвааль соғыс мұражайының архиві көрсеткендей, тұтқындар алынғаннан кейін олар жақын жердегі төбеге қарай жетеледі және өздері үшін жаппай қабір қазуға мәжбүр болды. Содан кейін, бұрын жоспарланғандай, капитан Тейлордың штабына бекітілген жергілікті африканерлер Генри Лебеоер мен мырза Шварц, Зоутпансберг командасының шабуыл жасап тұрғанын көрсету үшін үш оқ атты. Барлық сегіз тұтқын атып, қазған жаппай қабірге жерленді. Оңтүстік Африка тарихшысы Чарльз Личтің сөзіне сүйенсек, сегіз құрбанның бес ғана Зоутпансберг командасының мүшелері болған. Витон өз есебінде ол өзіне шабуыл жасап, мылтығын ұрлауға тырысқан буарды атқанын айтты. Басқа көздер осы адамның голландтық реформаттық шіркеунің диаконы және Зоутпансберг командасының мүшесі болған С.Дж. Смит екенін айтады. «Сегіз буардың» тыңдауы аяқталғаннан кейін тұтқындар тізбекке байланып, ауыр күзетпен Преторияға пойызбен жеткізіліп, үшінші негізгі айыптама бойынша сотталды.

Осы іс

Бұл айып Вальдезиядағы сегіз африканер және голландиялық құрбанға рухани кеңес берген лютерандық миссионер, пастор Дэниел Хиздің өлтірілуіне қатысты. Сот отырысы 17 ақпанда басталды, онда майор Болтон Хиздің Моранттың бұйрығымен Хэндкок тарапынан шабуылға ұшырап, атылғанын мәлімдеді. Хэндкокқа кісі өлтіру, ал Морантқа оны қоздыру айыбы тағылды.