Кіріспе

Махаяна буддизмінде танымал састра, Махаянадағы сенім оянуы (АФ, , Санскрит тілінде қайта құрылған атауы: *Махаяна śraddhotpāda śāstra) – Шығыс Азия буддизміне арналған маңызды Махаяна буддистік трактат. Дәстүрлі түрде 2-ші ғасырда өмір сүрген үнділік шебер Ашвагошаға жатқызылса да, санскрит нұсқасы жоқ және көптеген қазіргі ғалымдар оны Қытайда жазылған деп санайды. Қазіргі ғалымдар арасында «Сенім оянуы» кітабының авторлығы туралы басты теориялар 6-ғасырғы үнділік монахтар Парамарта мен Бодхиручидің аудармашылығына немесе олардың қытай студенттерінің біріне сілтеме жасайды. Алекс Гарднердің айтуынша, бұл еңбек санскритте үнділікпен жазылған ба, әлде қытай тілінде жазылған ба деген мәселе әлі де ғалымдар арасында талқыланып жүр. Басқа жалған аудармалармен салыстырғанда, «Циксиньлунь» белгілі аудармалардан үзінділер келтірмейді және тао немесе конфуцийшіл мәтіндерге сілтеме жасамайды. Сонымен қатар, мәтін әдеби безендірусіз, өте қысқаша жазылған, алтыншы ғасырда кең таралған сәнді пианли стиліне қайшы келеді. Бұл дәлел көптеген ғалымдарды мәтіннің бір түрі Үндістанда немесе Орталық Азияда жасалған, ал автор немесе авторлар, тіпті Парамартаның өзі, оны алтыншы ғасырғы қытай зиялыларының ойларына сәйкес қайта жазған деген болжамға жетеді. Д.Т. Судзуки «Сенім оянуының» үнділік тегін қабылдады (бірақ Ашвагоша авторы емес деп ойлады). Ол мәтінді Ланкаватара, Аватамсака және Махаянамахапаранирвана Сутралары сияқты «бір рухта туған» деп қарастырды және оны қытай мәтіні деп тануды «негізсіз» деп санады. Парамарта (; 499–569) – Қытайда аудармашы болған үнділік монах, дәстүрлі түрде 553 жылы осы мәтінді аударған деп есептеледі. Бұл тезисті Хиро Кашиваги, Салли Б. Кинг сияқты жапон ғалымдары қолдады. Кинг сондай-ақ Парамарта Будда табиғаты туралы трактатты, сондай-ақ «Сенім оянуы» кітабын жазған болуы мүмкін деп жазады. Басқа сарапшылар оның Парамартамен байланысы жоқ деп күмәнданады. Кенг Чинг «Сенім оянуы» Парамартаның басқа еңбектерімен ұқсастықтарды көрсетпейді дейді және Парамартаның Дилун мектебінің еңбектері мен «Сенім оянуы» арасындағы доктриналық айырмашылықтарды атап көрсетеді. Кенг Цинг сондай-ақ АФ-ты Парамартаға жатқызу негізінен Шеллун ғалымы Танцянның (曇遷; 542–607) күш-жігеріне байланысты болды деп санайды. AF-тің соңғы аудармасының авторлары (Джон Йоргенсен, Дэн Лустаус, Джон Макехам және Марк Стрэндж) «Қазіргі уақытта трактаттың авторы Бодхиручидің терминологиясы мен тіліне күшті ықпал еткендігі туралы кең пікір қалыптасқан» деп жазады (d. ca. 535). Бұл авторлардың пікірінше, «Сенім оянуының» авторы ретінде Бодхиручидің көшірмешісі және Татагаттагарбха материалдарының ғалымы болған Танлин (曇林) қарастырылуда. Фазанг өзі Шікшаннанның аударма тобымен Ланкаватара сияқты басқа сутралар бойынша жұмыс істеген. Оны 20 ғасырдың басында 1907 жылы батыстықтар ашқанда, Уэльс миссионері Тимоти Ричард «Махаяна іліміндегі сенім оянуы» кітабын жасырын христиандық мәтін және буддизмнің жаңа түрі деп түсіндірді.

Мазмұны

Мәтін бес бөлімге бөлінген және көбінесе "Бір Ақыл, Екі Аспект, Үш Ұлылық, Төрт Сенім және Бес Практика" деп қорытындыланады. Пол Уильямс Сенім оянуының негізгі тұжырымын былай түсіндіреді: "Сенім оянуының өзі татагатагарбханы самсара мен нирвананың негізі ретінде қарастырады. Бұл Ақылдың екі аспектісі бар: Ақылдың өзінің мәні – Абсолютті Шындық, және Ақыл құбылыстар ретінде. Бұл екі аспект арасында барлық нәрсе қамтылған. Ақылдың мәні туылмаған, жойылмайтын, сөзбен сипатталмайтын. Айырмашылық (құбылыстар) иллюзия арқылы, өз табиғатының нағыз мәнін түсінбеуден туындайды. Абсолютті Шындық бос, себебі ол бастапқыда ешқандай лас жағдаймен байланысты болған емес, барлық ерекшелік белгілерінен таза және алданып қалған сананың ойларынан тыс. Дегенмен, қате түсініктерді болдырмау үшін, нағыз Ақыл мәңгілік, тұрақты, өзгермейтін, таза және өзін-өзі жеткілікті; сондықтан ол "бос емес" деп аталады."

Табысы мен түсініктемелері

Буддизмнің канондық мәтіндерінің тізімдерінен көбінесе шығарылып тасталса да, «Сенім оянуы» кейінгі Махаяна іліміне зор әсер етті. Ол үнді және қытай буддалық ой-пікірлерінің синтезіндегі маңызды кезеңді көрсетеді, сондай-ақ қытай буддалық құтқару ілімінде татагатагарбха ілімінің орталық орынға көтерілуін бейнелейді. Бұл Хуайань мектебі мен Чан буддизмі үшін ерекше маңызды. Мұның бір себебі – ықпалды түсіндіруші Фазанның (法藏) мемлекеттік ұстаз (Гуоши) және Хуайань мектебінің үшінші патриархы мәртебесі. Фазан «Сенім оянуы» туралы кеңінен түсіндірме жазды (Тайшо Трипитака, 44-том, 1846 нөмір, 大乘起信論義記 Dasheng qixinlun yiji) және бұл трактатты өзінің ілімдік жіктеу жүйесінің ең жоғары сатысына қойды. Гуйфэн Цонми (шамамен 823-828 жылдар аралығында жазылған) және Цзиньинь Хуэйюань (Тайшо, 44-том, 1843 нөмір, 大乘起信論義疏 Dasheng qixinlun yishu) сияқты басқа да тұлғалар «Сенім оянуы» туралы түсіндірмелер жазды. Осылайша, «Сенім оянуы» Хуайань мектебінің ілімінде маңызды рөл атқарды. Сондай-ақ, ол «өз табиғатын көру және Буддаға жету» (jianxing chengfo) туралы Чан іліміне күшті әсер еткені де есептеледі. «Сенім оянуы» Кореяда ерекше ықпалға ие болды, ол бүкіл дәстүрде ең көп сілтеме жасалған мәтін болуы мүмкін. Бұдан өзге, ол «Толық ағарту» сүресіндегі бастапқы ағарту ойының ілімдік негізін құрады.

Жапон буддизмі

Тендай дәстүрінде ол көбінесе бастапқы ағартушылық ойды (доктринаны) түсіндіру үшін қолданылады. Орта ғасырлық Тендайдың бастапқы ағартушылық ой-пікірлері қалыптасты. Ол Камакура кезеңінің секталарына жанама түрде әсер етті.

Қазіргі Конфуцийшілдік

Моу Зонгсан (қытайша: 牟宗三) осыны және Тянь Тайді Конфуций іліміне қатысты, әсіресе әлемнің екі түрлі жағын қалай байланыстыру туралы өз ой-пікірлер мектебін дамыту үшін пайдаланды.

Сенімнің оянуы

Хакеда мен Йоргенсен және басқалардың аудармалары Парамартаның қытай мәтінінің нұсқасына (Тайшо No. 1666) негізделген, ал Судзукидің аудармасы Шикшананданың нұсқасына (Тайшо No. 1667) негізделген. Йоргенсен, Джон; Ластхаус, Дэн; Макехам, Джон; Стрэндж, Марк, ауд. (2019), Махаяна сенімін ояту туралы трактат, Нью-Йорк, Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы.

Комментарийлер

Воренкамп Фазангтың түсіндірмесін аударғанда Парамартаның нұсқасын да қамтиды.