Кіріспе

Іске асыру ниеті – бұл өзін-өзі реттеу стратегиясы, ол «егер-кейін» жоспарлар түрінде болады және мақсатқа жетуді жақсартуға, сондай-ақ пайдалы әдеттерді қалыптастыруға және проблемалық мінез-құлықты өзгертуге көмектеседі. Ол мақсатты ниеттерге бағынышты, себебі ол мақсатқа бағытталған мінез-құлықтың қашан, қайда және қалай орындалатынын нақтылайды. Ең қарапайым түсіндірілімінде, іске асыру ниеттері күнделікті жағдайларда қолданылады, онда адам мақсатқа қарай тиімдірек және тұрақтырақ жауап бере алады (мысалы, жеке қарым-қатынасты жақсарту). Бұл әдіс көптеген адамдар нақты және қол жетімді мақсаттарды, сондай-ақ жоспарларды анықтауда қиындық көрмейтінін, бірақ мақсатқа жету үшін әрекеттің тиімді болатын жағдайды анықтауда қиналатынын мойындайды. «Егер-кейін» жоспарлары әдеттерді қалыптастырғанымен, басты айырмашылық – бұл техника әдеттерді саналы түрде қалыптастырады. Әрбір «егер-кейін» жоспары жаңа әдетті қалыптастырады, ол өз кезегінде пайдаланушының өмірін бір немесе бірнеше жағынан жақсартады. Іске асыру ниеттері туралы ұғымды 1999 жылы психолог Питер Голлвицер енгізді. Голлвицердің 1997 жылы және одан бұрынғы жүргізген зерттеулері іске асыру ниеттерін қолдану болашақтағы белгілі бір оқиғаға немесе сигналға жауап ретінде нақты және қажетті мақсатқа бағытталған мінез-құлықты алдын ала анықтау арқылы мақсатқа жету мүмкіндігін арттыратынын көрсетті.

Тарих

Іске асыру ниеттері туралы түсінік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдары мақсатқа ұмтылу бойынша жүргізілген зерттеулерден туындады. Соңғы зерттеулер "ниеттер мен мінез-құлық арасындағы корреляция шамалы, мінез-құлықтың тек 20%-дан 30%-ы ниеттермен түсіндіріледі" дегенді көрсетеді. Күшті ниеттер ("Мен Х-ті істеуге бекем ниеттенемін") әлсіз ниеттерге қарағанда көбірек іске асырылады. Адамның бұрынғы мінез-құлқы, мақсатты ниеттермен салыстырғанда, оның болашақ мінез-құлқының жақсырақ болжауы болып табылады. Зерттеулер сондай-ақ әлсіз ниет пен мінез-құлық арасындағы байланыстың себебі адамдардың жақсы ниеттерінің болуымен, бірақ оларды іске асыра алмауымен байланысты екенін көрсетті. Бұл адамдардың ізгі ниеттерін тиімдірек іске асыру жолдарын анықтауға бағытталған зерттеулердің өсуіне түрткі болды. Жаңа зерттеулер мақсатқа жетудегі сәттіліктің мақсат қою критерийлерінің қалай құрылуымен байланысты екенін ұсынады. Мысалы, адам нақты және қиын мақсаттарды қойғанда, қиын, бірақ бұрыштап айқындалмаған мақсаттарға қарағанда жақсы нәтижелерге жетеді (бұл мақсаттың нақтылығының әсері деп аталады). Сонымен қатар, жаңа зерттеулер мақсаттың жақындығының әсерін де көрсетті (яғни, жақын мақсаттар алыс мақсаттарға қарағанда жақсы нәтижелерге әкеледі). Осы тұжырымдар негізінде іске асыру ниеттері стратегиясы әзірленді.

Тұжырымдама

Адамдардың көбінесе жақсы ниеттері болады, бірақ оларды іске асыру жиі сәтсіз аяқталады. Сұрақ – қойылған мақсаттардың міндетті түрде мақсатқа бағытталған әрекеттерге және соңынан осы мақсаттарға жетуге қалай кепілдік беруін қамтамасыз етуде. Іске асыру ниеттері мұндай мәселеге практикалық шешім ұсынады. Мақсатқа жету үшін нақты мақсатқа бағытталған әрекеттерді енгізу қажет, бірақ адамдар көбінесе осы әрекеттерді бастау немесе жалғастыруда қиындыққа кезеседі. Мақсатқа бағытталған әрекеттерді бастау және жалғастыру мәселелерін іске асыру ниеттері процесін қолдану арқылы шешуге болады. Бұл «егер-де» жоспары, мақсаттармен салыстырғанда әлдеқайда нақты тәсіл. Мақсатты мынадай сөздермен айтуға болады: «Мен Х-ке жетуді қалаймын!» Ал іске асыру ниеттері одан да нақтырақ болып, болашақтағы маңызды жағдайды (мақсатқа жету мүмкіндігін) нақты мақсатқа бағытталған әрекетпен байланыстыруға тырысады, соның нәтижесінде мақсатқа жетуде автоматтандыру пайда болады. Олар көбінесе мынадай сөздермен айтылады: «Х жағдай туындағанда, мен Y әрекетін орындаймын!» Мақсатты ниеттер жалпы және абстрактілі болса, іске асыру ниеттері одан да нақтырақ және процедуралық болып табылады. Нақты жағдайды қамтитын жоспар құру арқылы, бұл жағдай санада бейнеленіп, белсендіріледі, нәтижесінде маңызды жағдайға қатысты жақсы қабылдау, назар және есте сақтау пайда болады. Соның салдарынан таңдалған мақсатқа бағытталған әрекет (жоспардың «де» бөлігі) саналы күш жұмсамай-ақ автоматты түрде және тиімді орындалады. Болашақтағы жағдайға немесе сигналға жауап ретінде әрекетті автоматтандыру, осындай маңызды жағдай туындағанда шешім қабылдаушының қырсынуын және ойлануын жояды. Бұл басқа да ақыл-ой процестеріне когнитивтік ресурстарды босатуға, сондай-ақ мақсатқа қауіп төндіретін алаңдаушылықтан немесе бәсекелес мақсаттардан аулақ болуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, іске асыру ниеті бір рет белгіленгеннен кейін, ол санасыз жұмыс істей береді деп есептеледі. Бұл процесс стратегиялық автоматтылық деп аталады. Жоспардың орындалу ниетіне және мақсатқа байланысты міндеттеме деңгейі адамның әрекетіне әсер ету үшін өте маңызды. Міндеттемесіз, іске асыру ниеті мақсатқа бағытталған әрекетке ешқандай әсер етпейді. Іс-қимылдың фазалық моделінде, іске асыру ниетін қолдану шешім қабылданғаннан кейінгі кезеңде (іске асырушылық ойлау, ерік-жігер әрекеттің қозғаушы күші) жүзеге асырылады, ол шешім қабылдар алдындағы кезеңнен (ойластырушылық ойлау, мақсат қоюдың қозғаушы күші) кейін келеді. Іске асырушылық ойлауда адам мақсатқа толық бекінген және іске асыру ниеті осы мақсатқа жетудің тиімді стратегиясы болуы мүмкін.

Теория

Адамдарды жоспар жасауға белсенді түрде итермелеу олардың жоспарларын орындау мүмкіндігін арттырады. Тиімді жоспарлауға бағытталған сұрақтар адамдарды қашан, қайда және қалай әрекет ете алатынын ойлауға көмектеседі. Жоспар құру процесін жеңілдету бірнеше себепке байланысты орындалу ықтималдығын арттырады. Біріншіден, бұл адамдарға логистикалық кедергілерді қарастырып, оларды еңсеру үшін нақты тактика әзірлеуге көмектеседі. Екіншіден, бұл процесс адамдардың бір тапсырманы орындауға қажетті уақытты аз бағалау мүмкіндігін азайтады. Үшіншіден, жоспар құру адамдарға әрекет етуді есте сақтауға көмектеседі. Соңында, іс-қимыл жоспарын жасау әрекет етуге берілген уәде ретінде танылады. Зерттеулерге сәйкес, уәделерді бұзу қолайсыздық тудырады. Сондықтан, жоспарлар басқа біреуге берілген міндеттеме ретінде жасалғанда ең тиімді болады. Тодд Роджерс, Кэтрин Л. Милкман, Лесли К. Джон және Майкл И. Нортон (2015) жоспарлауға бағытталған сұрақтарды қолданудың ең тиімді болатын келесі жағдайларын ұсынады:

Эмпирикалық негіздеме

Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, іске асыру ниеттері адамдарға жылдар бойы нақты және белгілі бір мақсаттарға жетуге көмектесуде тиімді болды.

Дауыс беру жоспарлары

Іске асыру ниеттері сайлауға қатысу деңгейін арттыруға көмектеседі. Дэвид У. Никкерсон мен Тодд Роджерстің (2010) жүргізген зерттеуі, маңызды сайлау кезінде сайлаушыларға дауыс беру жоспарын жасауға көмектесетін іске асыру ниеттері туралы телефон арқылы хабарланғанда, дауыс беруге бейімділігі артатынын көрсетті. Телефон арқылы хабарланған сайлаушыларға жоспар жасауға көмектесу үшін үш сұрақ қойылды: олар қай уақытта дауыс береді, дауыс беру орнына қайдан жол тартады және дауыс беру алдында не істейді. Осы телефон арқылы хабарланған сайлаушылар, қоңырау алмағандарға қарағанда 4,1 пайыздық пунктке көбірек сайлауға қатысты.

Гриппке қарсы вакцина

Жоспарлауға бағытталған сұрақтар адамдардың тұмауға қарсы вакцина салдыру ықтималдығын арттыра алады. Кэтрин Л. Милкман, Джон Беширс, Джеймс Дж. Чой, Дэвид Лейбсон және Бриджит К. Мадриан (2011) жүргізген зерттеуде, Орта Батыстағы бір компанияның кездейсоқ таңдалған қызметкерлеріне пошта арқылы тұмауға қарсы вакцина салдыру күні мен уақытын жазып қоюға шақыру хаты жіберілді, ал қалған қызметкерлерге тек вакцина салдыру орны туралы ақпаратты қамтитын хат жіберілді. Жоспарлауға көмектесетін хат алғандардың 4 проценттік пунктке көбірек тұмауға қарсы вакцина салдыруы анықталды.

Дене денсаулығы мақсаттары

Іске асыру ниеттері, әсіресе денсаулықты жақсарту (мысалы, теңгерімді және дұрыс тамақтану) және аурулардың алдын алу (мысалы, күнделікті жаттығулар) сияқты жағымсыз мақсаттарға жетуде ерекше тиімді болып табылады, онда дереу айтарлықтай шығындар болуы мүмкін, ал сыйақылар ұзақ мерзімді болады. Егер келесі айда өзін-өзі тексеру мақсатын қойған әйелдерге іске асыру ниетін қалыптастыруға көмектесілсе, олардың 100% осы мақсатты орындаған, ал іске асыру ниетін қалыптастыруға көмектеспеген әйелдердің арасында бұл көрсеткіш 53% болды. Салмақ жоғалтудағы іске асыру ниеттерінің әсерін зерттеу үшін 2 айлық зерттеуде 18-ден 76 жасқа дейінгі семіз әйелдерге диета мен жаттығуларға қатысты нақты іске асыру ниеттерін жасау тапсырылды (мысалы, алдағы аптада не, қашан және қайда жеймін; алдағы аптада қайда, қашан және қалай жаттығамын), немесе денсаулық, диета және стресс тақырыбындағы топтық жиналыстарға қатысу ұсынылды. Нақты іске асыру ниеттерін жасауға шақырылған әйелдер орташа есеппен 4,2 кг салмақ жоғалтты, ал апта сайынғы топтық жиналыстарға қатысқан әйелдер 2 ай ішінде орташа есеппен 2,1 кг салмақ жоғалтты. Тағы бір мысал: жасөсперімдер арасында жеміс-жидектер мен көкөністерді тұтынуды арттыру мақсатында зерттеу жүргізілді. "Егер, онда" түріндегі іске асыру ниеттерін жасаған қатысушылар жеміс-жидектер мен көкөністерді күніне жарты порцияға (бір апта ішінде) көп тұтынды, ал жалпы және аз нақтыланған іске асыру ниеттерін жасаған қатысушылар күніне шамамен 0,31 порцияға артық тұтыныпты.

Механизм

Тұжырымдаманың алғашқы дамуы іске асыру ниеттерінің күтілетін жағдайды ойда елестетуді күшті қозғауға және осылайша оңай қолжетімді етуге себеп болатынын көрсетеді. Оқиғаның немесе болашақ жағдайдың алдын ала белгіленген әрекетпен немесе жауаппен байланысы қаншалықты берік болса, мақсатқа бағытталған әрекетті бастаудың сәттілігі де соншалықты жоғары болады. Болашақ әрекеттің барлық элементтері (мысалы, қашан, қайда және қалай) алдын ала анықталғандықтан, осы сигнал мен әрекет арасындағы байланыс уақыт өте келе автоматтандырылады. Яғни, әрекетті бастау дереу, тиімді жүзеге асырылады және саналы ниетті қажет етпейді. Қысқаша айтқанда, іске асыру ниеттері әрекетті бастауды автоматтандырады. Тұжырымдаманың қазіргі заманғы дамуы іске асыру ниеттерінің бастамалық аспектілерімен ғана шектеліп қоймай, сонымен қатар оларға байланысты мінез-құлықты ұзақ мерзімде сақтау құбылысын да қарастырады. Зерттеулер іске асыру ниеттерінің сигнал мен әрекет арасындағы байланысты ғана емес, болашаққа жоспарлаудың өзі осы құбылыстың негізін құрайтынын көрсетеді. Папиес және әріптестер жүргізген тәжірибеде мақсатқа жету жылдамдығы іске асыру ниеттері және сигнал-әрекет байланысын үйрену арқылы зерттелді. Бастапқыда екі тәсіл де мақсатқа жетудің бірдей деңгейін қамтамасыз етті, бірақ бір апта өткен соң, тек іске асыру ниеттерінің әсері сақталды. Бұл іске асыру ниеттерінің бұрынғы зерттеулерде болжағандай, қарапайым сигнал-әрекет байланысынан гөрі күрделі механизмдерге сүйенетінін көрсетеді.

Қолданылу ниеті мен мақсатты қорғау

Мақсатқа ұмтылуды бастауға қатысты мәселелерді жақсырақ түсіну үшін іске асыру ниеттері бойынша көптеген зерттеулер жүргізілді. Алайда, ағымдағы мақсатқа ұмтылуды қорғауды зерттеу бұл жұмыстарда назардан тыс қалды. Осы мәселеге қатысты бір зерттеуді Ахтцигер, Голлвицер және Ширан жариялады. Зерттеу нәтижесінде іске асыру ниеттері адамдарға мақсатқа ұмтылуды жағымсыз ойлар мен сезімдерден, мысалы, қоқым тағамға құштарлықтан және ойды алаңдатушы нәрселерден қорғауға көмектесетіні көрсетілді. Диета (1-ші зерттеу) және спорттағы өнімділік (2-ші зерттеу) бойынша өткізілген екі салалық тәжірибе іске асыру ниеттерінің ағымдағы мақсатқа ұмтылуды қорғауда маңызды оң әсер ететінін көрсетті. Іске асыру ниеттерін қалыптастырған қатысушылар ұзақ мерзімді диетада жақсы нәтиже көрсетті, сондай-ақ теннис матчында назарларын шоғырландырып, өнімділіктерін арттырды. "Егер-онда" жоспарларының мақсаты – алаңдататын ойлардың алдын алу және мақсатқа жетудің танымдық, мотивациялық және эмоционалдық кедергілерін тиімді еңсеру. Бұл зерттеулер жасанды зертхана емес, "күнделікті" жағдайларда жүргізілгендіктен, жоғары сыртқы жарамдылыққа ие және осылайша іске асыру ниеттерінің күнделікті өмірдегі маңыздылығын және қажеттілігін көрсетеді.

Шектеулер

Теодор А. Құдіреттер және әріптестерінің хабарлауынша, іске асыру ниеттері әлеуметтік талаптармен шартталған мінсіздікке бейімділігі жоғары адамдардың өнімділігіне теріс әсер етеді.