Кіріспе

Ежелгі грек комедиясының ең ерте кезеңі – Александрия грамматиктерінің канондық жіктелуі бойынша ежелгі грек комедиясының алғашқы кезеңі. Ең маңызды ескі комедия драматуры – Аристофан, оның шығармалары, батыл саяси сын-ескертпелері мен жыныстық меңдеулердің көптігімен, жанрды де-факто анықтайды. Ескі комедияның бізге жеткен жалғыз пьесалары Аристофанға тиесілі екенін атап өту қажет. Қалған ескі комедия драматурлары мен пьесаларынан тек фрагменттер мен "куәліктер" ғана сақталған.

Шығуы мен тарихы

"Комедия" сөзі (wikt:κωμῳδία (κωμῳδία), kōmōidía) "той-думандар" және "ән" (κῶμος, kōmos, және ᾠδή, ōidē) сөздерінен туындаған, ал Аристотельдің пікірінше, комедиялық драма әннен дамыған. Алғашқы ресми комедия қалалық Дионисияда б.з.д. 487/6 жылы ғана қойылды, ол кезде трагедия онда бұрыннан қалыптасқан еді. Ленайдағы алғашқы комедия одан кейін, шамамен 20 жыл бұрын, Аристофанның сақталған пьесаларының біріншісі – "Ахарниялықтар" қойылымынан бұрын сахналанды. Аристотельдің айтуынша, комедия ресми түрде қабылдануына көп уақыт кетті, себебі оны ешкім жеңіл-жеңіл қабылдамады, бірақ комедия алғаш рет қалалық Дионисияда пайда болғаннан кейін 60 жыл өткен соң, Аристофан комедия жазудың барлық жұмыстардың ең қиыны екенін байқады. Дионисийлік фестивальдердегі бәсекелестік пьесалардың бағалануы үшін драмалық талаптар қажет болды, бірақ сонымен қатар жаңаруларға да ықпал етті. Даму өте жылдам болды және б.з.д. 330 жылы Аристотель "ескі" және "жаңа" комедияны ажырата алды. Ежелгі комедияның бастауларын Аристотель ежелгі Грекияның комосы, яғни мерекелік шерулеріне және оларға ілесе келген фалликалық әндерге байланыстырады. Б.з.д. 480-440 жылдардағы ең ерте афиналық комедияның көп бөлігі жоғалып кеткенімен, комедияның жоғары құрылымдалған формаға айналып, хордың орталық рөл атқарғаны анық. Осы кезеңнің ең маңызды ақындары Магнес, оның еңбектері күмәнді нақтылығы бар бірнеше фрагменттерде ғана сақталған, және б.з.д. 450 жылдары қалалық Дионисияда жүлде алған Кратин болды. Кратиннің толық пьесалары сақталмаса да, олар жүздеген фрагменттер арқылы белгілі: ол ежелгі дәуірде сюжеттің шеберлігімен және Периклге жасаған шабуылдарының ашық мінезімен танымал болды.

Аристофан және оның замандастары

Аристофан өзінің замандастарының ең белгілі тұлғалары мен институттарын сатиралық және қынжырлы күлкімен сықаққа алды, мысалы, «Бұлттарда» Сократтың әжуалы бейнесі мен «Лизстратадағы» соғысқа қарсы әзіл-қалжыңды суреттемесінде көрінеді. Аристофан біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырдың соңында Афинада қызмет еткен көптеген комедия ақындарының бірі ғана еді; оның ең ірі қарсыластары Гермипп пен Евполис болды. Классикалық әдеби сын Аристофанды Кратиннің қаталдығы мен Евполистің тегістігі арасында орналастырды. Ескі комедияның барлық авторлары жоғары құрылымдалған форматта жұмыс істеді – парод, агон және парабазис, – бұл парадоксальды түрде импровизациялық қиял-ғажайыптарға ең көп мүмкіндік берді. Ән, би, костюм және хор маңызды рөл атқарды, сондай-ақ трагедияның, «үлкен» драманың пародиасы да маңызды болды. Бәлкім, трагедияның ықпалынан Аристофан комедиясында батыр кейіпкердің маңызды рөлі болды: Нортроп Фрай айтқандай, «Аристофанда әдетте өзінің қоғамын (немесе) күшті қарсылыққа қарамастан құратын орталық тұлға болады». Оның соңғы туындыларындағы басты кейіпкердің (және хордың) рөлінің төмендеуі Орта комедияға өту белгісін көрсетеді. Ескі комедиядан Жаңа комедияға өту тенденциясы нақты тұлғалар мен жергілікті мәселелерге қатысты өзекті мәселелерден жалпы жағдайлар мен стереотиптік кейіпкерлерге қарай жылжуға әкелді. Бұл, ішінара, Пелопоннес соғысы кезінде және одан кейін мәдени көзқарастардың халықаралық деңгейде кеңеюіне байланысты болды. Плутарх пен Аристотель сияқты ежелгі комментаторлар үшін Жаңа комедия Ескі комедиядан гөрі күрделі драма түрі болды. Дегенмен, Ескі комедия шын мәнінде әзіл-қалжың мен ойын-сауыққа көптеген тәсілдерді қамтитын күрделі және жетілдірілген драмалық форма болды. Аристофанның ерте пьесаларында жанр күрделі драмалық конвенциялар жиынтығының айналасында дамыған сияқты көрінеді, және олар бірте-бірте оңайлатылып, тасталды. Қалалық Дионисия мен Леная шарап және экстаз құдайы Дионис құрметіне өткізілді. (Эврипидтің «Бақхаи» пьесасы осы құдай туралы бесінші ғасырғы идеяларға ең жақсы түсінік береді.) Ескі комедияны оның құдайына тән бостандықтың қуатты сезімін тойлау ретінде түсінуге болады. Ол қандай да бір жақтас болудан гөрі сатиралық нысандарды табуға көбірек қызығушылық танытты. Қалалық Дионисия кезінде құдайдың мүсіні қала сыртындағы ғибадатханадан театрға әкелінді және ол фестиваль бойы театрда қалып, пьесаларды көрермендердің құрметті мүшесі сияқты бақылады. «Құрбақтарда» құдай драмалық кейіпкер ретінде де көрінеді, ол Геракл кейпінде театрға күлкілі түрде киініп кіреді. Ол аудиторияға Фриних (Аристофанның қарсыластарының бірі) сияқты комедиялық драматургтің әзілін тыңдаған сайын бір жылдан астам қартайып кететінін айтады. Бұл сахна пьесаны ашады және ол Ескі комедияда ешкім мазақтан жоғары емес екенін, тіпті оның меценаты мен оның өкілдері де емес екенін еске салады. Құдайлар, суретшілер, саясаткерлер және қарапайым азаматтар заңды нысаналар болды; комедия лицензияланған шумақтық түрі болды және пьесада жамандалған ешкімге заңдық шара қолданылмады. Сатираның белгілі бір шектері болды, бірақ оларды анықтау оңай емес. Бесінші ғасырдағы Афинада дінсіздікке жаза берілді, бірақ дәстүрлі діннің ішіндегі абсурдтықтар мазаққа ұшырады. Полисті жамандауға рұқсат етілмеді, бірақ осы мақаланың өмірбаяны бөлімінде айтылғандай, бұл көрермендердің құрамына және қандай фестиваль өтіп жатқанына байланысты болуы мүмкін. Ыңғайлы болу үшін, Аристофанның ерте пьесаларындағы Ескі комедия төменде үш негізгі сипаттама бойынша талданады: өзектілік, мерекелік және күрделілік. Драмалық құрылым Аристофан пьесаларының күрделілігіне үлес қосады. Алайда, ол ағылшын тіліне аудармада маңызды емес поэтикалық ырғақтармен және өлшемдермен байланысты, сондықтан ол жеке бөлімде қарастырылады.

Жергілікті сипаты

Ескі комедияның нақты тұлғаларға және жергілікті мәселелерге баса назар аударуы бүгінгі таңда пьесаларды ғылыми түсіндірмелердің көмегінсіз бағалауды қиындатады. Пьесалардың өзектілігі ежелгі Афинадағы пьесаларды жазу мен қою үшін ерекше салдарға ие болды. Жеке маскалар: Классикалық Афинадағы барлық актерлер маска киген, бірақ трагедия мен жаңа комедияда бұл стереотиптік кейіпкерлерді анықтағанда, ескі комедияда маскалар көбінесе нақты адамдардың карикатуралары болған. Мүмкін, Сократ ескі комедияда көп назар тартыпты, өйткені оның бет-әлпеті маска жасаушылардың карикатурасына оңай берілген. «Рыцарь» пьесасында маска жасаушылар Клеонның карикатурасын жасауға қорыққандығы айтылады (ол онда пафлагон құлы ретінде бейнеленген), бірақ көрермендер оны анықтауға жеткілікті ақылды екеніне сенімдіміз. Іс-әрекеттің нағыз сахнасы: Ескі комедияда көрермендердің адамдарына көптеген сілтемелер жасалатындықтан, театрдың өзі іс-әрекеттің нағыз сахнасы болды және театрлық иллюзияға әзіл-қалжың ретінде қарастырылды. Мысалы, «Ахарниялықтар» пьесасында Пникс кейіпкердің есігінен бірнеше қадам қашықтықта, ал «Бейбітшілік» пьесасында Олимп Афинадан бірнеше сәттегі қоқыс қоңызымен ұшқандай сезіммен бөлінеді. Көрермендер кейде іс-әрекетке тартылады, тіпті сүйреліп те әкелінеді. «Бейбітшілік» пьесасындағы батыр Олимпке ұшып оралғаннан кейін Афинаға келгенде, олар аспаннан қарағанда қарақшылар сияқты көрінгенін, ал жақыннан қарағанда одан да нашар көрінетінін айтады. «Ахарниялықтар» пьесасында батыр бірінші қатарда отырған архонт базилеймен бетпе-бет келіп, ішу жарысында бірінші орынды талап етеді, бұл Аристофанның драмалық байқауда бірінші орын алуын сұрауының өте айқын тәсілі емес. Өзін-өзі мазақтайтын театр: Трагедияны жиі пародизациялау – бұл көне комедияның қазіргі көрермендер түсіну қиын деп тапқан бір аспектісі. Бірақ Леная мен Қалалық Дионисия комедиялар мен трагедиялардың қойылуын қамтыды, сондықтан трагедияға сілтемелер өте өзекті және бастапқы көрермендерге тікелей қатысты болды. Комедиялық драматург тіпті өзін-өзі мазақтап, басқа комедиялық ақындарды күлдірді. Мүмкін, Аристофан өзінің тоңқақ басын мазақтаған шығар. «Бұлттар» пьесасында хор оны үйленбеген жас анамен салыстырады, ал «Ахарниялықтар» пьесасында хор оны Спартаға қарсы соғыстағы Афинаның ең үлкен қаруы ретінде мазақтап бейнелейді. Саяси театр: Леная мен Қалалық Дионисия мемлекеттік демеушілікпен ұйымдастырылған, діни фестивальдар болды, және соңғысы екеуінің арасында беделді болса да, екеуі де ресми салтанат пен жағдай үшін болды. Ленаяға арналған рәсімдерді архонт базилей және Элевсин құпияларының шенеуніктері бақылады. Қалалық Дионисияны архонт эпоним және Дионис діни қызметкері бақылады. Қалалық Дионисияның ашылу салтанатында құдайдың салтанатты келуімен қатар, полис үшін соғыста қаза тапқан жауынгерлердің ұлдарының толық қару-жарақпен парадтары және Пелопоннес соғысының соңына дейін, бағынышты мемлекеттерден жыл сайынғы сыйлықтарды ұсыну болды. Мұндай жағдайда діни және саяси мәселелерді елемей қалмау мүмкін емес еді, ал пьесаларда олар көбінесе өте маңызды қарастырылады. Тіпті әзіл-қалжың да, әсіресе соғыс кезінде, саяси тақырыпқа қатысты болса, өте маңызды болып шығады. Ең жауыз әзіл-қалжыңдардың нысаны – өз азаматтарының сеніміне ие болып, олардың арасында оракулдар, жаңа діни тәжірибелердің жақтастары, соғыс пайдакөрлері және саяси фанаттар бар. Мысалы, «Ахарниялықтар» пьесасында Ламах соғысқа дайындықтарын кейіпкердің кешкі асқа дайындығымен салыстырып, ақымақ әскерилік ретінде бейнеленеді. Клеон «Рыцарь» пьесасындағы көптеген салыстырулар мен метафоралардан комикалық зұлымдықтың протеандық түрі ретінде шығады, ол мүмкіндігінше ұзақ уақыт бойы саяси билікке ұмтылады, бірақ пьесада Посейдон мен Афинаны шақыратын қарапайым әндер бар, және ол керемет түрде өзгерген Демос (яғни Афинаның моральдық реформаланған азаматтары) туралы көріністермен аяқталады. Спартамен бейбітшілік орнағаннан кейін бейбітшілікке оралу туралы қиялға толы көріністер және олигархиялық көтеріліске қатысы бар деп күдіктелген азаматтарға мейірімділік туралы өтініш – бұл пьесалардың артында тұрған маңызды мақсаттың тағы бір мысалы. Күлкілеу және келекелеу: Фестиваль көрермендері комедиялық драматургке саяси немесе діни мақсаттардан басқа да көптеген нысандарды ұсынды. Кез-келген адам, көрермендерге белгілі болса, кез-келген себеппен мазақтала алады, мысалы, аурулар, дене мүкістіктері, келбетсіздік, отбасылық қайғылар, нашар әдеттер, бұзықтар, жалғандық, шайқаста батылдықсыздық және ұқыпсыздық. Шет елдіктер, империялық Афинада, әсіресе Қалалық Дионисиядағы айқын қатысушылар, көбінесе пьесаларда аттикалық сөздерді дұрыс айта алмайтын күлкілі жағдайларда көрінеді – оларға спарталықтар («Лисистрата»), скифтер («Тесмофориазуса»), парсылар, беотиялықтар және мегариялықтар («Ахарниялықтар») кіреді.

Мерекелік

Леная және Қалалық Дионисия діни мерекелер болғанмен, олар шіркеу қызметінен гөрі тойға ұқсады. Жаман әзілдер: мінез-құлық нормаларын жеңілдетуге рұқсат берілді және мереке рухы адамдарға да, құдайларға да әдепсіздік пен құрметсіздікті қамтыды. Ескі комедияда әдепсіздіктер көп, ал қарапайым әзілдер көбінесе өте егжей-тегжейлі және сарапшы түсініктемесіз түсіну қиын, мысалы, «Ахарниялықтарда» хор Антимахқа қарғыс тастағанда, хорег үкімделеді. Содан кейін ол шабуылшысына құртты лақтырып, Аристофанға ұнамайтын лирикалық ақын Кратинді жоғалтып, кездейсоқ соқты. Бұл әсіресе күлкілі болды, өйткені қарғысты хореографиялық стильде 24 ересек ер адамнан тұратын хор шырқады (немесе әндетті), олар көрермендерге құрметке лайық азаматтар ретінде белгілі болды. Музыкалық салтанат: Хор Ескі комедиядағы пьесаның сәттілігі үшін маңызды болды, ол трагедия үшін маңыздылығын жоғалтқаннан кейін ұзақ уақыт өткен соң. Техникалық тұрғыдан алғанда, драмалық фестивальдердегі бәсеке ақындар арасында емес, хорлар арасында болды. Аристофанның 11 пьесасының сегізі хордың атымен аталады. Аристофанның заманында трагедиядағы хор салыстырмалы түрде кішкентай (12 мүшеден тұратын) және оның рөлі қиықтай орналастырылған комментатордың рөліне дейін төмендетілген, бірақ Ескі комедияда хор үлкен болды (24 мүшеден тұратын), ол сюжетке белсенді түрде қатысты, оның әрекетке кіруі жиі тамаша болды, оның қозғалыстары әскери дәлдікпен жаттықтырылды және кейде актерлермен хореографиялық шайқастарға қатысты. Хордың костюмдеріне, дайындығына және күтіміне жұмсалған шығын едәуір болды, және бастапқы көрермендердің көптеген адамдары комедияны негізінен тамаша мен музыка үшін ұнатты. Жаңа комедияның дамуы барысында хор өзінің маңыздылығын біртіндеп жоғалтты. Көрнекті костюмдер: Мерекелік рухқа сәйкес, Ескі комедиядағы әзілдің көп бөлігі көрермендердің мұқият назарын қажет етпейтін, көбінесе визуалды белгілерге сүйенетін, әзіл-сықақ пен жаман әзілдерден тұрады. Ерлердің рөлін ойнаған актерлер, қарапайым киіммен ғана жасырылған, үлкен, былғары фаллосы бар, әзіл-сықақпен төселген шұлық киген көрінеді. Әйел кейіпкерлерді ер адамдар ойнайтын, бірақ оларды ұзын, шафран түстес көйлектермен оңай тануға болады. Кейде визуалды белгілер әдейі шатастырылып, комедиялық әсер үшін қолданылады, мысалы, «Бақаларда» Дионис сахнаға шафран түстісімен, трагикалық актердің бас киімімен және әдетте Гераклді сипаттайтын арыстан терісінен жасалған плащпен келеді — абсурдты киім, ол Гераклдің кейіпкерін (әрине, көрермендерді де) көмектеспейтін қуанышқа шақырады. Фарсикалық антиклимакс: Мереке рухы қазіргі көрермендерге таңғажайып көрінетін комедиялық сюжеттің бір аспектісіне жауапты болуы мүмкін. Пьесадағы «жақсы» және «жаман» кейіпкерлердің арасындағы басты қарама-қайшылық (агон) пьесаның соңына дейін көп бұрын біріншісінің пайдасына шешіледі. Ойынның қалған бөлігі еріншек байланысты көріністердің бірінен соң біріне қарайтын жарқын салдарлармен айналысады. Фарсикалық антиклимакс әртүрлі жолдармен түсіндірілді, бұл нақты пьесаға байланысты. Мысалы, «Баспаяқтарда» ол басты кейіпкердің көзқарасының біртіндеп өзгеруін көрсетеді деп ойланады, өйткені агония сабақтары баяу сіңіріледі. «Ахарниялықтарда» бұл оқиғалар бірлікте тұрған тақырып ретінде түсіндіріледі, бұл даналықпен байланысты практикалық пайданы көрсетеді. Бірақ драмалық шиеленісті ерте босату «Ескі комедиядағы» мерекелік мағыналарға сәйкес келеді және көрерменге тамашаның, музыканың, әзіл-сықақтың және ойынның қалған бөлігін сипаттайтын мерекелердің күрделі емес ләззатын сезінуге мүмкіндік береді. Батырдың жеңісін тойлау жиі жыныстық жеңіспен аяқталады және кейде ол үйлену тойы түрінде өтеді, осылайша іс-әрекетті қуанышты аяқтайды.

Кейінгі әсерлер/паралельдер

Хораций рим сатирасының қалыптасуында Ежелгі комедияның маңызды рөл атқарғанын айтты. Кейіннен "Ескі комедия" Бен Джонсон, Расин және Гёте сияқты еуропалық жазушыларға әсер етті. Франсуа Рабле, Мигель де Сервантес, Джонатан Свифт және Вольтер де одан елементтер алған болуы мүмкін. Батыс жазушылары Аристофанның саяси шабуылдарын клоунада ретінде жасыруынан ерекше шабыттанды. Ескі комедия қазіргі заманғы саяси сатираларға, мысалы, "Доктор Странгельов" (1964) және "Монти Пайтон" мен "Saturday Night Live" телешоуларындағы клоунадаға ұқсас. Джордж Бернард Шоу Аристофандық комедиялық стильмен терең ықпалдасты. Роберт Р. Спекхардтың сөзіне сүйенсек, "Шоу сияқты, Аристофан да идеялар комедиясын жазды, және Шоудың Аристофанға қарызы екенін көрсететін дәлел болмаса да, Аристофанмен бірдей драмалық мәселені шешуге келгені анық. Аристофанда комикалық құрылым (Шоудың беткі реализммен жасыру әрекеті болмағандықтан) анық көрінетіндіктен, Аристофанның жасағаны Шоудың жасағанын зерттеу үшін пайдалы нүкте болып табылады."