Кіріспе
Думангас, ресми түрде Думангас муниципалитеті – Филиппиннің Илоило провинциясындағы бірінші санаттағы муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 73 899 адамды құрайды.
Dumangas, officially the Municipality of Dumangas (, ), is a 1st class municipality in the province of Iloilo, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 73,899 people.
Этимология
Бұл қаланың атының шығу тегі туралы жергілікті әңгімелерде былай делінген: «Екі манго ағашының жанында демалып отырған испандық бір жергілікті тұрғыннан осы жердің атын сұрады. Жергілікті тұрғын испандықтар демалып жатқан ағаштардың атын сұрап бағанын ойлап, шикі испан тілінде «dos manggas» деп жауап берді, яғни «екі манго ағашы». Ең сенімді нұсқада Легаспидің испан-француз офицері және Араутқа азық іздеуге келген топтың басшыларының бірі болған креол туралы айтылады. Олар бұл жерде көптеген манго ағаштарын көрген соң, Себуға оралғанда Адельантадоға ауызша хабарлап, осы жерде көп азық-түлік алғандарын «Sitio Du Manggas» деп атады. Креолдық болғандықтан және нашар испан тіліне үйренгендіктен, ол испан тіліндегі «de» деген сөзді «du» деп дұрыс айта алмады. Сөйтіп, бұл жер «Pueblo de Dumangas» деп белгіленіп, жазылды.
Ерте тұрақтандыру
Дұмангас ескі ауылы 12-13 ғасырларда Талагуис өзені бойындағы кеңістікті ашып, қауым құрған ежелгі малайлардың қонысы ретінде бастау алды. Бұл қауым Араут деп аталды (Жалаудтың түрі), бұл термин ежелгі малай сөзінен – «лаут» (теңіз) немесе «па лаут», «лауд» (теңізге қарай) деген сөздерден шыққан. Испандықтар Панайға келгенде, олар жағалаудағы Араут ауылын тапты, ол дамыған ауыл шаруашылығы қауымдастығы болды. Фрайр Гаспар де Сан-Агустин айтқандай, "Ежелгі заманда, Дұмангас маңындағы Жалаур/Жалауд өзені жанында бүкіл аралдағы ең беделді ақсүйектердің сауда орталығы мен соты болған". Испандықтар аралдарға келген алғашқы жылдары Лейте және Бутанда алғашқы қоныстарын құрды. Себудегі испандық қонысқа португал шабуылдары жиі болды, сонымен қатар Себу аралында испандарды қамтамасыз етуге жеткілікті азық-түлік болмады. Мигель Лопес де Легаспи португалдық зерттеушілердің шабуылдарынан қашу үшін азық-түлік іздеу және Себуден басқа елді мекен табу мақсатымен бірнеше экспедиция ұйымдастырды. Филиппиннің қазынашысы Гидо де Лавезарис Испания королі Филиппке (1569 жылдың 5 маусымында) португалдардың шабуылдау қаупі испандарды Панайға көшуге мәжбүр ететінін жазды. Генерал-губернатор Мигель Лопес де Легаспи 1565 жылдың маусымында Араутқа (қазіргі Дұмангасқа) Матео дель Сансты жіберді, ол "көптеген азық-түлік пен қонақжайлы тұрғындарды тапты". Олар жеткілікті тамақ жинап, Себуға оралып, Легаспиге өздері тапқандар туралы хабарлады.
Испандықтар
1565 жылдың маусым айында капитан Луис де ла хая Себудан Араутқа аттанды. Оның ілесінде өз жоғарыларының бұйрығымен Араут халқын уағыз айту арқылы христиан дініне өткізуге жіберілген августин монахы Фрай Хуан де Альва болды. Сол кездегі тұрғындар анимистік сенімде болды. Испаниялықтардан бұрынғы филиппиндіктер сияқты, олар қоршаған ортаның рухтарына табынып, бірақ Фрай де Альва жергілікті тұрғындарды жаңа дінге көндіруде көп қиындыққа тап болмады. Панайға келген алғашқы августин әкелерінің ішінде ол жергілікті тілді – кинарэйа тілін бірінші болып үйренді, сондықтан халықпен оңай тіл табыса алды. Ұзақ өтпей ол 1572 жылы жаңа мүмін болғандардың көмегімен шіркеу құрылысын бастады. 16 ғасырда Араут маңызға ие болды, себебі испандықтар Панайға келгенде ең бірінші аяқ басқан елді мекен осы болды. Сондай-ақ, ол Панайда христиан дінін алғашқы қабылдаған қала және алғашқы уақытша шіркеуі бар елді мекен еді. 1605 жылы, қала ретінде құрылғаннан кейін отыз жыл өткен соң (1572 жылы негізі салынған), сол кезде қауымды бас борангамен бірге басқарған испан дін қызметкерлері Арауттың атын Думангас деп өзгертті. 59 жыл өткен соң шіркеу тағы да толығымен өртенді. Бейр мен Робертсон былай деп жазды:
"1687 жылдың 15 наурызында Думангастағы шіркеу мен үй өртенді. Ғимараттармен бірге Себу мен басқа Висайя аралдарынан әкелінген құрбандықтар (жергілікті тұрғындардың салықтары) және сағатта сақталған 2000 қалам күріш та өртенді".
" it was Saturday March 15, 1687 the church and the house in Dumangas was burned. Burned together with the edifices were offering (actually tributes of natives) from Cebu and other Visayan Island and 2,000 canvas of rice which was stored in the hours."
Думанга және әлемдік сауда
Илоилоның шетелдік саудаға ашылуынан бұрын Думангас көп мөлшерде күріш өндірген. 1842 жылы Илоилодан тасылған күріш көбінесе Думангас және оның көршілес қалаларының кең далаларынан алынған. 1855 жылы Илоило портының шетелдік саудаға ашылуы Думангаста одан әрі дамуға мүмкіндік берді. Қала тұрғындары тікелей түрде осы пайдалы саудадан үлес алды. Қант өндірісі мен экспорттың басты бөлігі хасиенда деп аталатын шаруашылықтарда өндірілді. Жергілікті қант өсірушілер қытай саудагерлеріне сатылатын мускавадо қантын өндіру үшін қант зауыттарын салған.
Думангастың революциялық кезеңі
1896 жылы Лусон аралында төңкеріс басталғанда, төңкерісшілер ел бойынша жылдам тарады. Дегенмен, шайқастардың көп бөлігі Лусон аралында орын алды. Революцияның Висайялар мен Минданаоға таралуы мүмкін деген алаңдаушылықпен, Висайядағы испан әскерлерінің қолбасшысы полковник Рикардо Моне 1898 жылдың басында Думангасқа еріктілерді жалдау үшін келді, олар отаршыл үкіметті қорғауға көмектесетін еді. Полковник Моне Дон Мариано Доларды, көбінесе Тенте Мариано деп танылатын оны, еріктілерді ұйымдастыруға тағайындады, бірақ ол жас және батыл Дон Квинтин Саласты тағайындап, Думангас еріктілер корпусын ұйымдастыруды сұрады. Испан билігіне беймәлім, Квинтин Салас ұйымдастырған еріктілер революционерлерге айналдырылды. Революцияның келісілген шарттарына сәйкес, басқа қалалармен бірдей, Думангас 1898 жылдың 28 қазанында "Азаттық және тәуелсіздік үшін айқайлады". Олар Думангас қаласындағы азаматтық гвардияны оңай бағындырды, Квинтин Салас пен оның раядилло әскері тек астана – Илоило қаласын қалдырып, азат етуді жалғастырды. 1898 жылдың 24 желтоқсанында Дон Диего де лос Риос басқарған испан отаршылдық үкіметі Илоило қаласын революционерлерге тапсырды. Испандықтардың тапсыруынан кейін провинцияда революциялық үкімет құрылды және Дон Симон Деокампо Думангастың әкімшісі болып тағайындалды. 1898 жылдың 28 желтоқсанында, Илоилоның бүлікші күштеріне испандықтардың тапсырылуынан кейін төрт күн өткен соң, генерал Маркус Миллер басқарған американдық әскерлер келді. Илоило үкіметі генерал Эмилио Агиналдоның келісімінсіз олардың жағаға шығуына рұқсат бермегендіктен, американдық "Армада" Илоило шығанағында 45 күн бойы тұрып қалды. Бұл оқиға тарихқа "Илоило фиаскосы" деп белгілі болды. Филиппин-американдық қақтығыстар 1889 жылдың 4 ақпанында Манила қаласында басталды, ал 11 ақпанда американдық әскерлер Илоило қаласын бомбалады. Қару-жарақтың жеткіліксіздігіне байланысты Илонго революционерлері қаладан шегінді. Илоило қалалары бірте-бірте американдықтардың қолына көшті. Америкалық әскерлер Думангасқа жеткенде, Думангас шіркеуін өздерінің штаб-пәтері етіп алды. Олар Думангаста полковник Квинтин Салас басқарған раядиллодан қатты қарсылық көрді. Салас пен оның раядиллосы Калао бариосындағы Ситио Амбакан жерінде сержант Сальвадор Долардың басшылығымен, ал Лаблуб көпірінде лейтенант Хуан Деколонгон мен Фелипе Тогононның басшылығымен шабуылдар жасады, нәтижесінде американдық армияның бір капитаны Смит қаза тапты. Раядиллоның шабуылдары американдықтарды ашуландырып, олар бүкіл қалашықты өртеп жіберді. Сондықтан Думангаста бүгінде ескі отаршылдық үйлер жоқ. Думангастың революциялық үкімет әкімшісі Дон Симон Деокампо 1899 жылдың соңында американдықтарға тапсырылғаннан кейін, қаланың әкімшілігі Фредерик Уилсонның басшылығымен Уақытша американдық әскери үкіметке айналды. Әскери үкімет орнағаннан кейін де полковник Салас Думангасанонның қолдауымен американдықтарға қарсылық көрсетуді жалғастырды. Ол өзінің серіктері американдықтардың Мәрхаматты ассимиляция саясатын қабылдағандықтан майданда жалғыз қалғанын түсінгеннен кейін, 1901 жылдың 4 қазанында тапсырылды, осылайша "Ең батыл Илонго революционері" деген атаққа ие болды. Салас тапсырылғаннан кейін азаматтық әкімшілік құрылды. Осымен Думангасанон американдық отаршылдық билікті қабылдады және бейбітшілік орнады.
Америка отаршылдық әкімшілігі
Полковник Саластың американдықтарға тәслим болуы Думангастағы бейбітшіліктің қайта орналуын білдірді. Соғыс кезінде қаладан шығып кеткен думангасандар қайта оралып, соғыстан қираған өмірлерін және күнкөрісін жаңартты. Қаланы басқаруға толық құзыретті билік болмағандықтан, Дон Урбано Долар басқарып отырған комитет құрылды, ол бірқатарда тәртіп пен қауіпсіздікті сақтау үшін полиция күшін ұйымдастырды. 1903 жылы Думангас үшінші рет Баротак Нуэвомен біріктірілді, әкімшілік орталығы бұрынғы қалада қалды. Бірақ, кейбір сайланған шенеуніктердің жасаған бұзушылықтарына байланысты, бір жылдан кейін орын Баротак Нуэвоға көшірілді. Екі қала 1910 жылы Висенте Доронила бастаған Думангас халқы отарлық үкіметке автономия беру үшін петиция бергеннен кейін қайта бөлінді. Олардың өтініші қабылданды және Доронила қала әкімі болды.
Жапондықтар басып алған жер
Қырық жылдық бейбітшілік пен бостандықтан кейін, филиппиндіктер, әсіресе думангасанондықтар, 1941 жылдың 8 желтоқсанында Гавайидегі Перл-Харборды бомбалау арқылы жапондықтарға қарсы жаңа соғысқа тап болды. Жапондықтар аралдарды бірінен соң бірін басып алды. 1942 жылы олар Думангасқа жетіп, гарнизон мен қуыршақ үкімет құрды. Жозе Димзон қуыршақ әкім, ал Томасито Буэнафлор полиция бастығы болып тағайындалды. Осы екі адам жапондықтардың қатыгездігінен көптеген думангасанондықтарды құтқару үшін өте көп құрбандық берді. Қуыршақ үкімет орнағанына қарамастан, Думангастың жергілікті үкіметі Джулито Диаснес аға басшылығымен жасырын түрде жұмыс істеуін жалғастырды. Томас Конфесор Азаматтық қарсылық қозғалысын ұйымдастырып, басқыншыларға қарсы күреске шықты. Думангастың көптеген ер адамдары осы мақсатқа қосылды. Олар партизандар ретінде жапондық гарнизондарға шабуыл жасап, тұтқиыл шабуылдар ұйымдастырды. Қала тұрғындары жапондықтардың зұлмынан қашып, үйлерін тастап, ішкі бариоларға паналады. Бұл эвакуациялар Халауод өзенінің жағасындағы бариолардағы қарапайым өмірді өзгертті, себебі қала мен Илоило қаласынан эвакуацияланған көптеген адамдар осы жерге шоғырланды. Қорқыныштарын азайту және қиындықтарды жеңілдету үшін халық спорт жарыстарын, билер мен әтеш шайқастарын өткізді. Ситио Талаугис Илоило қаласынан, Негростан, Гимарастан және Илоилоның басқа қалаларынан тауарлардың сауда портына айналып, маңызды бизнес орталығына айналды. Жапондық оккупация кезінде Макарио Пералта кенже Панайдың көп бөлігін, соның ішінде Думангасты жапондық империализмнен азат етті. Сондықтан Ромблон, Палаван, Мариндюк және Масбате мен Миндороның бір бөлігінен келген басқа одақтас партизандар Панайды азат етілген өңір ретінде қарастырып, одақтастықтағы "Primus inter pares" деп санады.
География
Думангас Илоило қаласынан. Думангас Илоило қаласының солтүстік-шығысында орналасқан. Шығысында Баротак Нуэво, батысында Заррага, солтүстігінде Пототан, оңтүстік-батысында Гвимарас аралы және шығысында Негрос аралымен шектеседі. Онда Барасан, Агдарупан, Палок, Талусан, Думангас, Суланган, Талаугуис және Жалаур өзендері сияқты көптеген салалары бар. Думангастың табиғи ерекшеліктеріне Ермита, Бинаобао және Росарио таулары мен төбелері жатады. Суланганда "жасырылған теңіздің" (tinagong dagat) кішкентай нұсқасы бар, онда бұлақ табылады, ал Бинаобаода Матагсинг, Лакаранда Элехан үңгірлері орналасқан. Қаланың басты көрікті жерлеріне Лакаран жағажайы, Бакай жағажайы, Налуян жағажайы, Жасырылған теңіз, көптеген барангайлардағы балық шаруашылықтары, Аглипаян шіркеуі, Эрмита киелі орны, Сан-Агустин католик шіркеуі, RoRo порты, жағалау жолы және Монфорт жағалау жолындағы теңіз тағамдарына арналған мейрамханалар кіреді.
Демография
2020 жылғы санақта Думангас, Илоилоның халқы 73,899 адамды құрады, халық тығыздығы .
Экономика
Думангастың экономикасы ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығына негізделген, мал шаруашылығы басымдыққа ие. Бұл "Хау-ас" фестивалінің туған жері. Думангас өзінің провинциялық мәртебесін сақтап келеді, сонымен қатар, оның белгілі бір негізгі қоғамдық құндылықтарға және жаңаруға берілгендігі медицина, құқық және білім беру салаларында көптеген жетістіктерге әкелді. Қала Илоило провинциясының жеті бірінші сыныпты муниципалитетінің бірі және Илоилоның төртінші округіндегі ең бай және ең көп халқы бар муниципалитет болып табылады. Бұл сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан муниципалитет, болашақта қала статусын алуы күтілуде.
Кеме айлағы
Думангас муниципалитетіндегі кемежай Барангай Дакутан ауылында, Побласион аймағынан 6,2 км қашықтықта орналасқан. Бұл кемежай Негрос және Гимарас аралдарынан балық, күріш, тұз, қант, ағаш сияқты жүктерді Думангасқа және Илоилоның басқа аймақтарына, сондай-ақ кері бағытта тасымалдайтын катерлер мен моторлы қайықтар үшін арналған қону алаңы болып табылады.
Порт
Думангас порты Илоило провинциясындағы маңызды порттардың бірі болып табылады. Ол Илоило, Думангас қаласының Сапао ауылындағы Налу оян жерінде орналасқан. "Ролл-он-ролл-оф" (RORO) кемелері жолаушылар мен жүктерді Думангас, Илоило – Баколод бағытында және кері бағытта тасымалдауды жүзеге асырып жатыр. Бұл порт сонымен қатар Илоилоның орталық және шығыс аймақтары үшін күріш, қант, балық өнімдері сияқты тауарларға арналған шығару орталығы болып табылады.
Қалалық мал сою үйі
Думангас – Илоило провинциясындағы ең ірі құс және мал шаруашылығымен айналысатын муниципалитеттердің бірі. Бұл муниципалитетте, Барангай Балабаг ауылында заманауи мал сою комбинаты салынды, ол муниципалитет ішінде сойылатын құс пен малдың көп көлемін қабылдауға арналған. Мал сою комбинаты Барангай Балабаг ауылында стратегиялық түрде орналасқан, бұл Баротак Нуэво, Заррага, Пототан және Нью Лусена сияқты басқа құс және мал шаруашылығымен айналысатын муниципалитеттерге қолайлы жағдай туғызады.
Мұз зауыты
Муниципалды мұз зауыты Барангай Балабагтағы муниципалды мал сою зауытының қасында салынған. Оның құрылысын Ауыл шаруашылығы министрлігінің VI өңірлік бөлімі (АШМ VI өңірлік бөлімі) және Ұлттық ет инспекциясы комиссиясы (ҰЭИК) қаржыландырды. Атап айтқанда, АШМ VI өңірлік бөлімі мұз зауытының ғимаратына 1,5 млн песо, ал ҰЭИК мұз зауытының жабдықтарына 5 млн песо бөлген. Ет өнімдері сапалы күйде тұтынушыларға жеткізілуі керек. Муниципалды мұз зауытының мақсаты – мал сою зауытының жоғары сапалы ет өнімдерін ұсынуын қамтамасыз ету. Қазіргі таңда мұз зауыты жергілікті кәсіпкерге жалға берілген және толыққанды жұмыс істеп, өнімге мұқтаж жандарға қызмет көрсетуде.
Суландыру жүйесі
Ұлттық суландыру басқармасы (ҰСБ) шаруалар арасында күріш өндірісін арттыру мақсатында Думангас муниципалитетіндегі суландыру жүйесін күтіп ұстап тұр. Муниципалитеттегі 5948,95 гектары күріш егістігі суармалы жерлерге жатады. ҰСБ-нің суландыру жүйесімен жеткізілмейтін осы аумақтың бөліктері суару үшін "тасок" деп аталатын құдықтардан су алады.
Қуат
Муниципалитет Илоило электр кооперативінің II (ILECO II) қосалқы станциясы арқылы электр қуатымен жабдықталады, ол Барангай Пагдугу, Думангас және Илоилода орналасқан. Бұл қосалқы станцияға қуат көзі 5 МВА (Мега Вольт Ампер) сыйымдылығымен тікелей NAPOCOR-дан жеткізіледі, ол Думангас, Заррага және Баротак Нуэво аймақтарын қамтамасыз етеді. Думангас муниципалитетінің барлық барангайларының 100% осы электр желісіне қосылған.