Қытай Империясының заңдары

Кіріспе

Императорлық Қытай заңдары

Дәстүрлі қытай заңдары – 1911 жылға дейін, соңғы императорлық әулет құлағанға дейін Қытайда қолданылған заңдар, ережелер және қағидалар жиынтығы. Бұл құқықтық жүйе кем дегенде б.з.б. 11 ғасырдан бері үздіксіз дамып келеді. Бұл құқықтық дәстүр Батыс елдерінің жалпы және азаматтық құқық жүйелерінен, сондай-ақ ислам және классикалық индуистік заңдарынан ерекшеленеді және қазіргі қытай заңдарының қағидаларына көп жағдайда қайшы келеді. Ол әлеуметтік тәртіп пен басқарудың легалисттік және конфуцийлік дәстүрлерінің элементтерін қамтиды. Дәстүрлі қытай қылмыстық іс жүргізуінің ерекшелігі – судьяның, әдетте аудандық судьяның, қылмысты ашық тергеу жүргізетін тергеу жүйесі болды. Бұл азаматтық құқық жүйесінде қолданылатын жүйемен салыстыруға болады, бірақ сот прокурор мен қорғаушы адвокаттардың арасында шешім қабылдайтын қарсыластық жүйені қолданатын жалпы құқық жүйесінен өзгеше. «Қытай халқы дәстүрлі түрде адвокаттардың рөлін жек көріп, оларды басқалардың қиындықтарынан пайда табуға тырысатын паразиттер деп қараған. Судья өзін екі тараптың бірін қолдамайтын, шындықты іздеуші деп санаған». Қытай тіліндегі екі дәстүрлі термин қазіргі батыс түсінігіндегі «заң» сөзіне жақын. Біріншісі – fǎ, ол негізінен «норма» немесе «үлгі» дегенді білдіреді. Екіншісі – lǜ, көбінесе «заң» деп аударылады.

Ерте дамуы

Қытайдың ежелгі қоғамын реттеу үшін заңдарды мемлекеттік қызметкерлер жасады. Ерте Қытайдың аристократиялық қоғамдарының заңдары халықты бақылаумен қатар, дворяндар арасындағы ерекше дәрежелер мен тәртіпті сақтауға ерекше мән берді. Осының нәтижесінде, lǐ (禮), яғни "жора-жоралғы" немесе "әдеп", дворяндардың мінез-құлқын реттесе, xíng (刑), яғни жазалау ережелері, қара халық пен құлдарды басқарды. Чжоу әулетінің ерте билеушілері тұңғыш ұрпақ үстемдігінің құндылықтарын көрсететін заңдарды қабылдады немесе күшіне енгізді, олардың ең танымалсы – ұлға құрмет көрсету. Қытайдағы заң туралы ең көне құжат, нақтылығы дәлелденгені – Канг Гао (康誥), Чжоу патшасы Вудың жас ханзадаға феодты басқару үшін берген нұсқаулары. Канг Гао – Құжаттар кітабының бір бөлімі. Б.з.д. VI ғасырында Чжоу патшалығына енген бірнеше тәуелсіз мемлекеттер өздерінің қылмыстық заңдарын кодификациялап, қола қазанға жазып қалдырды. Мысалы, Чжэн мемлекетінен б.з.д. 536 және 504 жылдарға жатқан кем дегенде екі кодификация сақталған – біріншісі қазанға, екіншісі бамбукқа жазылған. Сонымен қатар, Ли Куй жасаған Вэй кодексі де маңызды болып саналады. Мұндай кодификация билеушілердің мемлекеттің орталық басқаруын тиімді етуге тырысқан процесінің бір бөлігі болды. Алайда, олар "асыл" мен "надан" арасындағы шекараны жойды деген себеппен Конфуцийді қоса алғанда, консервативті мемлекет қайраткерлерінен сынға ұшырады. Осы кезеңде Бес жаза қолданыла бастады.

Заңшылдық пен Цинь

221 жылға дейін Цинь мемлекеті бәсекелестерінен басымдық алып, осылайша Цинь әулеті құрылды. Оның табысының бір себебі – б.з.д. 4 ғасырында Лорд Шан Янның кеңесі бойынша, кең ауқымды жаза және әкімшілік кодекстерді қабылдауы болды. Заңдар мемлекет жүктеген міндеттерді орындамағандарға қатаң жазалар тағайындады және барлығын тең жазалады. Осы кезеңде заң конфуцийшілдік мектеп қабылдаған моральдық құндылықтарға қарсы тұратын, таза заңгерлік рухта болды. Хан Фэй Цзи сияқты ойшылдардың өкілдігімен заңгерлік мектеп билеушінің үкіметтің басты құралы ретінде қылмыстық заңға және ауыр жазаларға әрқашан сүйенуі керек деп талап етті. Сонымен қатар, моральдық және әлеуметтік мәселелерге қатысты қарастырулар қатаң түрде жойылды. Заңгерлік ойлаудың тағы бір ерекшелігі – заң алдындағы теңдік принципі болды. Заң шығару техникасы тұрғысынан қарағанда, заңгерлер билеушінің жасаған ережелері қылмыстар үшін жазалау мақсатында қарапайым халыққа түсінікті болуы және халыққа дұрыс жеткізілуі керек екенін атап өтті. Цинь мемлекеті қайнату арқылы өлім, соғыс машиналарымен жазалау, сауатсыздық және татуировкалау мен кастрация түріндегі дене мүшелерін алу сияқты көптеген дене жазаларын қолданды. Қылмыс жасаған адамдар мемлекетке ауыр жұмыс істеуге де сотталды. Заңгерлік Хан әулеті Циньнің орнын басып алғаннан кейін әлсіреген күйде сақталды. Императордың министрлер мен шенеуніктер иерархиясы арқылы елді басқаруына мүмкіндік беретін күрделі жаза және әкімшілік кодекстердің қажеттілігі мойындалды, олардың барлығы оған толық жауапты болды. Императорлық құқықтық жүйелер ресмилердің өкілеттіктерінің егжей-тегжейлі анықталуын және жазалардың, тіпті қателікпен жасалған жазалардың да белгіленуін талап ететін заңгерлік принципті сақтады. Хан заң шығарушылары конфуцийшілдік құндылықтарды ескеріп, оларды іске асыруға бағытталған ережелерді енгізді. 167 жылға қарай заң өзгеріп, кастрация жаза ретінде қолданылмады, оның орнына өлім жазасының орнына қосымша опция ретінде қолданыла бастады.

In 221 BC, the state of Qin finally obtained supremacy over its rivals and thus the Qin dynasty was founded. One of the reasons for its success was the adoption, on the advice of Lord Shang Yang, of far reaching penal and administrative codes in the 4th century BC. The laws imposed severe punishments for failure to comply with duties imposed by the state and on the whole punished all alike. During this stage, law was marked by a purely Legalist spirit, hostile to the moral values advocated by the Confucian school of thought. The Legalist school, as represented by such thinkers as Han Fei Zi, insisted that the ruler must always rely on penal law and the imposition of heavy punishments as the main instrument of the government. At the same time, moral considerations and social standing should be rigorously excluded. Another hallmark of Legalist thinking was that equality should be before the law. On the question of legislative technique, the Legalists stressed that the rules enacted by the ruler for punishment of offences should be clear and intelligible to the ordinary people, and they should be properly communicated to the populace. Multiple corporal punishments were implemented by the Qin, such as death by boiling, chariots, beating, and permanent mutilation in the form of tattooing and castration. People who committed crimes were also sentenced to hard labor for the state. Legalism survived in a diluted form after the Han dynasty succeeded the Qin. It was recognised that there was a need for complex penal and administrative codes that enabled the emperor to govern the country through a hierarchy of ministers and officials, all ultimately responsible to him. Imperial legal systems all retained the original Legalist insistence that the powers of officials be defined in detail and that punishments be prescribed for transgressions, whether inadvertent or not. Han lawmakers took account of Confucian values and introduced rules designed to implement them. By 167 BC the law had changed so that castration was not used as a punishment itself; instead becoming an optional replacement for execution.

Құқық түрлері

Қытайдың дәстүрлі заңын "ресми" заң мен "ресми емес" заңға бөлуге болады. "Ресми заң" императордың билігінен туындайды. Биліктерді бөлу принципі Қытайда 20-ғасырға дейін белгісіз болды. Атап айтқанда, сот және әкімшілік функцияларды жеке тұлғалар емес, магистраттар атқарды. Император өз әкімшілік және сот өкілеттіктерінің көп бөлігін шенеуніктерге жүктеді, ал заң шығару функциясын өзінде қалдырды. Ресми заң өзі екі негізгі құрамдас бөлікке бөлінеді: қылмыстық заң және әкімшілік заң. Біріншісі белгілі бір әрекеттер үшін жазаларды белгіледі, ал екіншісі шенеуніктердің міндеттерін анықтады. Керісінше, "ресми емес" заң – халықтың әдет-ғұрыптық құқығы, жалпыға ортақ мәселелерді шешу үшін жергілікті жерлерде немесе саудагерлер гильдияларында қалыптасқан ережелер болды. Заң туралы стандартты сөздердің ешқайсысы – fa (法) немесе lü (律) – осы сияқты ережелерге қолданылмады. Осы түрлердің ішінде тек қылмыстық заңды ғана батыс ғалымдары жүйелі түрде зерттеді. Қытайдың күрделі әкімшілік жүйесі батыс зерттеушілеріне оны басқаратын құқықтық принциптермен танысуды қиындатты. Ресми емес заңды зерттеу де шектеулі болды, себебі деректер әртүрлі көздерде сақталды, олардың көпшілігіне қол жеткізу өте қиын. Дереккөздерге қол жеткізудің қиындығы ертеректегі ғалымдарға, қытайлық және батыстық, Императорлық Қытайда азаматтық құқық жүйесі болмаған деген жаңылыс пікір қалыптастырды.

Қылмыстық құқық

Қылмыстық заңның негізгі бөлігі – әрбір әулеттің құрылған кезінде жарияланған «жазалар жинағы». Цинь және Хан дәуірлерінен заң фрагменттері сақталғанмен, алғашқы толық жинақ – Суй дәуірінде жасалған Кайхуан жинағы. Ол 653 жылы Тан әулетімен қатар, кейінгі әулеттер тарапынан да қабылданды. Бұл жинақ бес жаза мен он ең қорқынышты қылмыс арқылы барлық келесі дәстүрлі қылмыстық жинақтардың үлгісі болды. Монғол Юань әулеті қылмыстық жинақ жасамаған, бірақ сол дәуірдің заң материалдары Тан жинағының күшті ықпалын көрсетіп тұр. Қылмыстық жинақтарда тек нақты қылмыстарға жаза тағайындайтын, жазаны жалпылай бөлетін немесе түсіндіру қағидаларын белгілейтін ережелер ғана болады. Әрбір қылмысқа нақты жаза белгіленген. Әділет төрешісінің міндеті – фактілер бойынша анықталған қылмыстың дұрыс атауын анықтау. Дұрыс жазаны анықтау автоматты түрде жүзеге асырылды. Қылмыстық жинақ үкімет ережелерінің қажетті бөлігі саналды, бірақ жазалардың да адамгершілікке сай болуы керек еді. Бұрынғы заңдарға тән мүше кесу сияқты жазалар 8 ғасырға қарай тоқтатылды. Тан жинағында белгіленген бес негізгі жаза ауырлығы бойынша төмендеу ретімен: өлім, өмір бойы жер аудару, мәжбүрлі еңбек, ауыр таяқпен ұру немесе жеңіл таяқпен ұру болды. Олар Цин әулетінің соңғы жылдарына дейін қолданылып келді. Қылмыстық жинақтар «Жалпы қағидалар» және «Жеке қылмыстар» бөлімдеріне бөлінді. Әрбір әулет негізгі мазмұнын сақтап келді, бірақ Мин және Цин жинақтары қылмыстарды жіктеуде кейбір өзгерістер енгізді. Тан және Сун жинақтарында көптеген баптар (律) болды, олардың көпшілігі Мин және Цин жинақтарымен кейде өзгеріссіз қабылданды. Әулеттің басында жинақтың баптары белгіленгеннен кейін, оларды өзгертуге императордың немесе оның мұрагерлерінің ықыласы болмады. Осының салдарынан, жағдайдың өзгеруіне байланысты туындаған мәселені шешу үшін Мин жинаққа қосымша ережелерді (例) қосу тәжірибесі басталды. Бұл тәжірибе Цин кезінде кеңінен дамыды, нәтижесінде 19 ғасырдың соңында қылмыстық жинақ ішкі үйлесімділігін жоғалтып, қолдану қиын құралға айналды. Ережелер баптарға қарағанда нақтырақ және толық болды. Қылмыстық жинақтарға түсіндірмелер қосылды. Ең беделділері – таққа мақұлданған және жинаққа енгізілгендері. Бұл ережелердің өзінде баптарда немесе қосымша ережелерде жоқ ережелер кездеседі. Егер түсініксіз бап немесе ереже болмаса, Жазалау кеңесінің бұрынғы шешімдері «прецедент» ретінде қолданылуы мүмкін. Қылмыстық жинақтағы кейбір ережелер, әсіресе азаматтық мәселелерге қатысты ережелер ескірген немесе орындалмаған. Жан Эскараның пікірінше, қылмыстық құқық жалпы алғанда, орындалатын ережелер жиынтығы емес, үлгілік мінез-құлыққа нұсқаулық ретінде жұмыс істеуге арналған. Бұл көзқарас негізінен жоққа шығарылғанмен, отбасылық қатынастарға қатысты көптеген қатаң ережелер олардың символдық маңызы үшін сақталғандығы анық. Хан дәуірінен кейін лю емес жинақтың барлық ережелері линг (бұйрықтар) және ге (қаулылар), кейде ши (үлгілер) және көбінесе жи (жарлықтар) деп аталды.

The centrepiece of the penal law is the "code of punishments" issued by each dynasty at its inception. Although fragments of laws survive from the Qin and Han, the first surviving complete code was the Kaihuang Code developed during the Sui dynasty and adopted by later dynasties including the Tang in 653. This code provided the model for all the later traditional penal codes through its definition of the Five Punishments and Ten Abominations. Only the Mongol Yuan dynasty failed to issue a penal code, but the collections of legal materials from that dynasty still show the strong influence of the Tang code. The penal codes contain only rules that prescribe punishments for specific offences, rules that define generally the allocation of punishment, or those that establish principles of interpretation. Each offence was allocated a specific punishment. The task of the magistrate was to identify the proper name of the offence disclosed by the facts. Determination of the correct punishment automatically followed. The penal code was seen as indispensable part of government rules, yet punishments were still to be humane. The mutilating punishments that had characterised earlier law were no longer used by the 8th century. The five regular punishments established by the Tang code were, in descending order of severity: death, life exile, penal servitude (forced labour), beating with a heavy stick, or beating with a light stick. They remained the regular punishments until the closing years of the Qing. The penal codes were divided into a "General Principles" and a "Specific Offences" section. Each dynasty retained the same basic content, though the Ming and Qing codes introduced some variation in the classification of offences. The Tang and Song codes consisted of a number of articles (律), many of which were adopted, sometimes without alteration, by the Ming and Qing codes. Once the articles of the code had been established at the beginning of the dynasty, there was a reluctance on the part of the founding emperor or his successors to change them. Consequently, to deal with the problem of changing circumstances, the Ming started the practice of adding sub statutes (例) to the code. The practice grew extensively under the Qing, with the result that, by the end of the 19th century, the penal code had lost something of its internal coherence and become an unwieldy instrument. Sub statutes tended to be more specific and detailed than articles. Explanatory commentaries were added to the penal codes. The most authoritative were those approved by the throne for inclusion in the code. These often themselves contained rules not found in the articles or sub statutes. In cases where no ambiguous article or sub statute could be invoked, previous decisions by the Board of Punishments might function as "precedents". Some rules in the penal codes, especially those relating to civil matters, were obsolete or not enforced. Jean Escarra, has suggested that the penal law as a whole was intended to function as a guide to model conduct and not as a set of enforceable rules. Whilst this view has largely been rejected, it is clear that many of the enforced rules on family relationships were retained on account of their symbolic value. After the Han period, all rules of a code which were not lü were called ling (ordinances) and ge (rulings), sometimes shi (models), and often zhi (decrees).

Әкімшілік құқық

Әкімшілік құқық Қытайда өте ерте дамыды, оның негізгі құрылымының көп бөлігі Чжоу әулеті кезінде қаланды. Әкімшілік құрылымда император жоғары тұрды және заңнан тыс болды. Ол заң шығара алатын, қолданыстағы заңдарды күштен шығара алатын, және оның атынан қабылданған әкімшілік шешімдерге өзгеріс енгізе алатын. Дегенмен, абсолютті билікке ие болса да, күрделі бюрократиялық жүйенің болуы оның өкімшілік билігін шектеді. Кейде император орталық сот органдары мақұлдауға жіберген өлім жазасын өзгертетін, бірақ ол әрқашан нақты жағдайды ескере отырып, өз жарлығында өзгерту себептерін түсіндіретін. Көбінесе ол тіпті шенеуніктердің өзгеріс дұрыс емес екенін және қолданыстағы заңға сәйкес әрекет ету қажеттігі туралы ұсынысын қабылдап, оның қателігін мойындауға дайын болатын.

Азаматтық құқық

Дәстүрлі құқық, Батыста жеке құқық немесе азаматтық құқық деп аталатын мәселелермен айналысты. Атап айтқанда, ол келісімшарт және мүлік мәселелерін реттейтін ережелерді қамтиды. Батыс жүйелерінде азаматтық құқық қылмыстық құқықтан бұрын келсе, дәстүрлі қытай заңдарында керісінше болды. Магистраттар қылмыстық кодекстің ережелерінен азаматтық құқық қағидаларын тікелей шығара алатын, егер мәселе кодексте айтылса (мысалы, қарыз және өсімқорлық, жермен айналысу, мүлікті қарызға алу және кепілге қою, базарларда тауар сату сияқты мәселелер), немесе қылмыстық заңға жеке азаматтық талап ашуға негіз болатын жағдайларды оқи алатын. Қытай магистраттарының стереотиптік бейнесі олар азаматтық дауларға төреші ретінде араласуға құлшынбайды дегенді көрсетсе де, соңғы зерттеулер магистраттардың жұмысының көп бөлігі азаматтық дауларды шешумен байланысты екенін дәлелдеді. Осы көзқарас бойынша, магистраттардың іс қабылдауға құлшынбауының себебі Қытайдың азаматтық әкімшілігінің кішкентай болуы және магистраттардың жұмыс жүктемесінің өте ауыр болуы еді. Сонымен қатар, XXI ғасырдың басындағы ғалымдар, мысалы Филип Хуан (黃宗智), дәстүрлі қытай әділет жүйесінің әділ, тиімді және дауларды шешуде жиі қолданылатынын айтты. Мүлікті пайдалану жер беті (тианпи) және жер асты (тиангу) құқықтарына бөлінді. Жер асты құқығына ие болған жер иелері салық төлеп, үкіметтен ресми мөрлер алған жағдайда мүлікке толық құқыққа ие болды, бірақ жерді белсенді пайдалану құқығына ие болмады. Керісінше, жер беті құқығына ие болғандар жерді өңдеу және онда тұру құқығынан бөлек, жер беті құқығын басқа тарапқа сату немесе жалға беру құқығы үшін жер асты иесіне белгілі бір жалдама төледі (немесе жерден алынған өнімнің бір бөлігін берді). Егер басқа тарап жер беті құқығын иеленсе, жер асты құқығына ие болған тарап жерді белсенді пайдалануға немесе жер беті иесін шығаруға құқылы болмады. Жер, басқа мүлік түрлері сияқты, отбасы мүшелерінің жеке емес, ұжымдық меншігі болып саналды. Императорлық қытай мүлік құқығындағы тағы бір ұғым – дианмай (典賣/典卖), көбінесе huomai (活賣/活卖) деп аталатын, мүлікті шартты сату, ол сатушыға (яғни оның отбасына) мүлікті бастапқы бағамен (пайызысыз) қайта сатып алуға мүмкіндік берді. Мүлік, әсіресе жер, ұрпақтан ұрпаққа бір отбасыда қалуы керек деген болжам болды. Суй әулетінен бастап әйелдер тікелей мүлікке ие бола алмады, ал жер отбасының қолында қалуы үшін, ол тұңғыш бала ережесі бойынша еркек мұрагерлерге берілуі керек болды.

Customary law, dealt with what in the West is termed private law or civil law. In particular, it comprises rules governing matters of contract and property. In contrast with Western systems in which civil law preceded criminal law, in traditional Chinese law, the reverse was true. From the provisions of the penal code, magistrates could either derive principles of civil law either directly, if a matter was stated in the penal code (such as matters regarding debt and usury, dealings with land, the borrowing and pledging of property, and the sale of goods in markets), or indirectly reading into a criminal statute a basis for a private civil suit. Although the stereotypical view of Chinese magistrates was that they were reluctant to intervene as arbiters in any kind of civil dispute, more recent studies have argued that most of a magistrate's work involved the settlement of civil disputes. In this view, the reluctance of magistrates to take on case work had to do largely with the fact that the Chinese civil administration was small, and that the workload on magistrates was very large. Moreover, scholars in the early 21st century, such as Philip Huang (黃宗智), have argued that the traditional Chinese system of justice was fair, efficient, and frequently used in the settlement of disputes. Use of property was divided into topsoil (tianpi) and subsoil (tiangu) rights. Landlords with subsoil rights had a permanent claim to the property if they paid taxes and received official seals from the government, but did not have rights to actively use the land. Instead, those with topsoil rights paid the subsoil landlord a fixed rent (or part of the proceeds of what was produced on the land) for not only the right to farm and live on the land, but the right to independently sell or lease the topsoil rights to another party. So as long as another party held topsoil rights, the party holding subsoil did not have right to actively use the land or evict the topsoil owner. Land, like other forms of property, was seen as being held collectively by the family and not individuals within the family. Another concept in imperial Chinese property rights was dianmai (典賣/典卖), more commonly known as huomai (活賣/活卖), or conditional sales of property that allowed the seller (i. e., his family) to buy back the land at the original price (without interest). The assumption was that land, having been held by a family for generations, should stay with the same family. From the Sui dynasty onwards, women could not hold property directly and, for land to stay in the same family, it had to pass between male heirs following the rule of primogeniture.

Процедура

Күдіктілер мен қылмыскерлерді аудандық полиция немесе аудандық полиция бастығына бағынышты пошта бөлімдерінің басшылары тұтқындады. Қытайдың дәстүрлі құқығының маңызды қағидасы – адам мойындамаса қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды. Сотталу үшін мойындау қажет болғандықтан, осы мойындауды алу үшін жиі азаптау қолданылды. Бастинадо – жамбас пен санатқа қолданылатын кең таралған құрал. Цинь және Хан дәуірінде жергілікті судьяларға барлық жазаларды, оның ішінде өлім жазасын қолдануға толық құқық берілді. Қағида бойынша, қылмыстық істердің барлығы, олардың ауырлығына қарамастан, алдымен қылмыс болған аудандық сотта қаралатын. Судья фактілерді тергеп, кінәлі ме, әлде кінәсіз бе, деп шешіп, содан кейін кодекс бойынша белгіленген жазаны ұсынатын. Егер жаза ұрып-сауаттан ауыр болса, іс келесі жоғары тұрған сотқа, яғни префектке қайта қарау үшін жіберілуі тиіс. Префекттің шешімі тек түзету жұмыстарына қатысты істерде ғана түпкілікті болды. Шекерден қуу немесе өлім жазасы жағдайлары провинциялық губернатор тарапынан автоматты түрде қарастырылатын. Барлық кісі өлтіру және өлім жазасын көздейтін істер ең жоғары сот органы – Жазалар кеңесінің қарауына жіберу үшін астанаға жіберілді. Ерекше жағдайларды қоспағанда, императордың тікелей бекітуісіз өлім жазасын орындау мүмкін емес.

Адептілік құндылықтары мен заң

Заңшылдардан өзгеше, Конфуцийдің заңға қатысты көзқарасы әрқашан моральға негізделген. Конфуцийдің ерте ойшылы Сүн Цзы заң шығару қажеттігін мойындады, бірақ заң шығарушылар мен сот жүйесінің ізгілігінің маңыздылығын да баса көрсетті. Мемлекеттік аппарат арқылы конфуцийлік моральдық талаптарды сақтау – өркениетті қоғамды сақтау үшін өте маңызды деп есептелді. Әкеге құрмет сезімін арттыру, императорлық билікке құрмет пен бағыну міндетін күшейтуге көмектесті. Кодекстер өздерінің моральдық бағытын "Жалпы қағидалар" бөлімінің басында "Он түрлі жек көрінішті іс" деп аталатын құқық бұзушылықтардың сипаттамасын келтіру арқылы көрсетеді. Осы құқық бұзушылықтар ең қатыгез саналатын. Цин кодексінің ресми түсіндірмесінде былай делінген: "Он түрлі жек көрінішті іс жасаған адамдар адамдық байланыстарды (倫) жояды, Аспанға (天) қарсы шығады, ақылға (理) қайшы келеді және әділдікті (義) бұзады."

Қытайдың ертедегі заңдары

Хулсеве, Энтони Ф. П. "Легалист және Чин заңдары", Лейден синологиясы зерттеулері, ред. В. Л. Идема. Лейден: Э. Дж. Брилл, 1981. Хулсеве, Энтони Ф. П. Хан заңдарының қалдықтары. 1-том. Лейден: Э. Дж. Брилл, 1955. Хулсеве, Энтони Ф. П. Чин заңдарының қалдықтары: б.з.д. III ғасырда Хубэй провинциясының Юньмен префектурасында 1975 жылы табылған, түсіндірмелі аударма. 1-том. Лейден: Э. Дж. Брилл, 1985. Учида Томоо (內田智雄), Кандзо Кейшо Ши (漢書刑法志). Киото: Дошиша университеті, 1958.