Кіріспе

Ци билеушісі (б.з.д. 685–643 жылдар)
Цидің кейінгі Хуан герцогы, Тиан әулетінен шыққан.

Цидің Хуан герцогы (; б.з.д. 643 жылы қайтыс болған), жеке есімі Сяобай (小白), б.з.д. 685–643 жылдар аралығында Ци мемлекетін биледі. Көшпенділер мен күздің басталған кезеңінде, Чжоу әулетінің бұрынғы вассал мемлекеттері үстемдік үшін күрескенде, Хуан герцогы және оның ұзақ жылдардан бергі кеңесшісі Гуан Чжун Циді Қытайдың ең қуатты мемлекетіне айналдыра алды. Хуан герцогын көптеген Чжоу мемлекеттері және Чжоу патшалық отбасы Қытайдың гегемоны ретінде мойындады. Осы лауазымында ол Чжоу емес халықтардың Қытайға шабуылдауына қарсы тұрып, елде тәртіп орнатуға тырысты. Дегенмен, қырық жылдан астам билік еткен соң Хуан герцогының билігі әлсіреп, ол ауырып қалды, ал Ци фракциялық тартыстарға ұшырады. 643 жылы қайтыс болғаннан кейін Ци өзінің үстемдігін толығымен жоғалтты.

Ерте өмір және билікке көтерілу

Шяобай Ци герцогының ұлдарының бірі ретінде дүниеге келді, бірақ таққа мұрагерлік тізбегінде болмады, өйткені оның кем дегенде екі ағасы бар еді: Чжуэр және Цзю. Жастығында Шяобай Бао Шуядан тәлім алды. Ци герцогы қайтыс болған соң, Чжуэр «Сян герцогы» атанып, Циге билеуші болды, бірақ оның билігі ішкі кикірулер мен дау-дамажылдарға толы болды. Мұны сезінген Бао Шуя шәкіртінің өмірі үшін қорқып, Шяобайды алып, онымен бірге Цзю мемлекетіне қашып кетті, онда олар көшпенді өмірге көшті. Сян герцогы б.з.д. 686 жылы өлтірілді, бұл оның туысы Вуцзиге таққа отыруға мүмкіндік берді. Бірақ бір ай ғана билік еткен соң, Вуцзи де өлтірілді. Осы екеуінің қазасынан кейін, Шяобай Циге оралды, мақсаты – келесі герцог болу. Алайда, оның үлкен ағасы Цзю қарсылық көрсетті. Ол кезде өзі де елден қуылған Цзю князі, Цидегі бірнеше жоғары лауазымды шенеуніктердің, оның ұстазы Гуан Чжунның және Лу герцогы Чжуанның қолдауын алды. Бірақ Цзю Цидің жаңа герцогы болып тағайындалар алдынан, Шяобай Ци үкіметін және әскерін бақылауға алып, 685 жылы «Ци герцогы Хуан» атанды. Лу әскері герцог Чжуан басшылығымен Цзю князін таққа отырғызу үшін шабуыл жасады, бірақ шабуылдаушы күштер Цяншиде ауыр жеңіліске ұшырап, кері шегінуге мәжбүр болды. Бао Шуя басқаратын Ци әскері Луға басып кірді және Цзю мен оның жақтастарын тапсыруды талап етті. Хуан герцогын ынталандыру үшін Чжуан герцогы Цзюді өлтіріп, Гуан Чжунды Циге тұтқын ретінде жіберді. Гуан Чжун да сол жылы қайтыс болды, Ци билеушісін ең маңызды кеңесшісінен айырды. Ауруға шалдыққан Хуан герцогы басқа мемлекеттердің басшыларынан елеусіз қалды, тіпті Цидегі билігі де әлсіреп, түрлі саяси топтар билік үшін күресе бастады. Бұл топтарға жоғары лауазымды шенеуніктер мен герцогтың алты ұлы кірді. Атап айтқанда, Чжао, Укуй, Пан, Шанрен, Юань және Юн – бәрі әртүрлі кәнизактардан туған балалар еді, өйткені Хуан герцогының үш басты әйелі оған ұл бермеген. Сондықтан олардың бәрі таққа лайықты екенін сезінді. Ци билеушісі Чжао князін мұрагері етіп тағайындап, тіпті Сун герцогы Сянға оның таққа отыруын қамтамасыз етуді тапсырғанмен, бұл қалған бесеудің билікке жол табуға тырысуына кедергі болмады. Гуанцзиде айтылғандай, қарт герцог төрт күшті шенеуніктермен де күресуге тиіс болды: сарай сиқыршысы Тан У, бас аспаз Ия, евнухтардың басшысы Шу Дяо және сарайдың жетекші шенеунігі Гунцзи Кайфан. Өлер алдында Гуан Чжун оларды жер аударылуға шақырды. Хуан герцогы солай істеді, бірақ ол олардың ерекше қабілеттерін сағынып, қайта оралуға рұқсат берді. Содан кейін олар оған қарсы сөз байласып, оны бөлмесіне қамап, аштан өлтірді. Осы оқиғалар туралы басқа да маңызды дереккөздер, мысалы, Цзо Чжуань және Ұлы тарихшының жазбалары бұл өлтіру туралы айтпайды. Ци герцогы Хуан 643 жылдың соңында қайтыс болды, ал астанасы Линцзиде зорлық-зомбылық басталды. Оның алты ұлы түрлі шенеуніктердің қолдауымен таққа таласып, соғыс бастады. Осы хаоста Хуан герцогын жерлеуге мүмкін болмады, оның денесі жеті күннен үш айға дейін жатын бөлмесінде қараусыз қалды. Соңында мәйіті табынға салынар кезде, ол шіріген еді. Хуан герцогының ұлдары тақ үшін күрескенде, Ци әлсіреп, Қытайдың басты мемлекеті мәртебесін жоғалтты. Чжао, енді Ци герцогы Сяо болып билік ете бастағанмен, әкесінің гегемониясын қайтаруға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды, ал Цзинь герцогы Вэнь келесі гегемон атанды.