Кіріспе

Фрэнсис Пуленктің флейта және фортепианоға арналған сонатасы (Флейта сонатасы), FP 164, 1957 жылы жазылған флейта мен фортепиано үшін үш бөлімді туынды. Соната Американдық Конгресс кітапханасының тапсырысы бойынша жазылған және американдық камералық музыка меценаты Элизабет Спраг Кулиджтің естелігіне арналған. Пуленк скрипкаларға қарағанда, ағаш-сыбызғы аспаптары үшін шығармалар жазуды ұнатты. Ол бұл туындыны 1957 жылдың маусым айында Страсбург музыка фестивалінде флейташы Жан-Пьер Рампальмен бірге тұсаукесермен таныстырды. Бұл туынды бірден сәттілікке ие болды және АҚШ, Ұлыбритания және басқа да елдерде жылдам тарады, сондай-ақ көптеген рет жазылды. Сыншылар Пуленктің туындысындағы "ерекше ащы-тәтті әдемілік, зиялылық, ирония және сезімталдық" сипаттамаларын атап өтті. 1976 жылы, Пуленк қайтыс болғаннан кейін он үш жыл өткен соң, композитор Леннокс Беркли туындының оркестрлік нұсқасын жасады, ол да жазылды. Флейта сонатасы Пуленктің ең танымал туындыларының біріне айналды және 20 ғасырдың флейта репертуарында маңызды орын алады. Ол флейта мен фортепианоға арналған ең көп орындалатын туынды деп есептеледі.

Бастапқы және алғашқы орындалу

Пуленк 1952 жылы флейта сонатасын жазу туралы ойлана бастады, бірақ ол екі фортепианоға арналған сонатасымен, содан кейін «Кармелиттер диалогтары» операсымен айналысты. 1956 жылдың сәуір айында, ол әлі де опера үстінде жұмыс істеп жатқанда, Америка Конгресі кітапханасының өкілі Гарольд Спивакке оған екі фортепианоға немесе ең көп алты аспаптан тұратын камералық шығарма жазу туралы өтінішпен жүгінді. Пуленк қабылдауға тым шұғыл болды, бірақ Спивакке әрі қарай талпынды. Пуленк оған: «Мен жел аспаптарына, әсіресе сыбызғыларға қарағанда көбірек бейіммін, сондықтан бұл комбинация маған қызықты», – деді, себебі ол әрқашан адам дауысына ұқсас жел аспаптарын, сыбызғыларға қарағанда артық ұнатқан. Тамыз айында ол келісім берді. Соната музыкалық меценат Элизабет Спраг Кулиджтің естелігіне арналып тапсырылды, және Пуленк осы шығарманы оған арнады. Ол үш бөлімнің алғашқы екеуін аяқтағаннан кейін, досы Пьер Бернакқа былай деп жазды:

1957 жылдың 18 маусымында, композитордың өзі фортепианода орындауымен, осы шығарма үшін жазылған флейташы Жан Пьер Рампаль Страсбург музыка фестивалінде алғашқы рет орындалды. Бұл бөлімде флейта партиясы техникалық тұрғыдан қиын, жиі триллерлер мен жартылай ноталар қолданылады. Бөлім фортепианодағы екі нотамен басталады, олар келесі екі тактта флейтамен қайталанады. Бастапқы бөлімнің тегіс мелодиялық өрнектері, ортаңғы бөлімде флейтаның жоғары B нотасына көтерілуімен және тыныш бастапқы тақырыптың қайта оралуымен аяқталады.

Жүгірткі ойнату

Бұл қозғалыс (♩=160–168) негізінен экстравертті және жылдам; соққысы анық естіледі. Пішіні шамамен рондоға ұқсас, хор және өлеңдермен бірге, бірақ Пуленк форманы еркін қолданады. Меллерстің сөзімен айтқанда: "Флейта жандырып ойнайды, фортепиано секіріп, шапшаңдықпен жүгіреді". Жылдам музыка жоғары G нотасындағы ұзын трилльмен аяқталады, одан кейін қысқа үнсіздік туады, содан кейін күтпеген жерден бірінші бөлімнің ортаңғы бөліміндегі нүктелі ырғақты "меланколик" тақырыбының үзіндісі естіледі, ол F-диез минорындағы түпкілікті тоналдықта орындалады. Музыка қайтадан жылдамдыққа ие болады және соната екі есе фортиссимомен аяқталады, "strictement en mesure sans ralentir" ("ешқандай баяулаусыз, нақты уақытта"). Финалды кейде Пуленктің ерте камералық шығармаларының, әсіресе Трионың (1926) қуатты финалдарымен салыстырады, бірақ Пуленк зерттеушісі Клод Каре осы қозғалыс пен Концерт-шамптер (1927–28) арасында көбірек ортақ нәрселерді табады. Композитордың бұл қозғалысты мүмкіндігінше жылдам орындау керектігін айтқаны хабарланады, себебі "оның жақсы жағы жоқ" (демек, ол осы жұмысты аяқтау үшін көбірек уақыт алғысы келген). Пуленк сонатада басқа флейташыларға сүйемелдеуге қуанды. 1959 жылдың қаңтарында ол Гарет Морриспен британдық тұсаукесерде болды, соның ішінде оның мұрағатындағы Элегиясының әлемдік тұсаукесері де болды. Сол жылы Пуленк Максенс Ларриумен Авиньонда, Рампальмен Парижде және Кристиан Лардемен Ментонда фортепианода ойнады. 2015 жылы пианист және ғалым Дэвид Оуэн Норрис бұл сонатаны "әлемдегі флейта мен фортепианоға арналған ең көп орындалатын шығарма" деп атады.

Жазбалар

Америкалық премьера жазылды, сондай-ақ композитордың Рэмпалмен бірге Париждегі орындалысы да жазылды. Сонатаның көптеген кешірек жазылған нұсқалары бар. Ерте жазбалардың арасында Мишель Дебост пен Жак Феврьенің, Рампаль мен Вейрон Лакруаның орындаулары бар. Кейінгі жазбаларға Джулиус Бейкердің Лиза Логанмен, Матье Дюфурдың Эрик Ле Сейджбен бірге жазғандары кіреді. 2015 жылы BBC Radio 3 жүргізген сауалнамада ерекшеленген жазбалар: Уильям Беннетт пен Клиффорд Бенсон; Шарон Безали мен Рональд Браутигам; Патрик Галлуа мен Паскаль Роже; Эммануэль Пахуд пен Ле Сейдж; Илеана Рухманн мен Кэтрон Стуррок; және Адам Уокер мен Джеймс Бейлиу. Музыка зерттеушісі Роджер Ковелл Берклидің оркестрлеуі туралы: «Бұл жұмысты одан жақсырақ істеу қиын. Бұл соната-концертте Пуленктің ерекше және тартымды ойшаулық пен нәзіктіктің үйлесімі бар» деп жазды. 1978 жылы «Музыкалық Таймс» газеті: «Оркестрлеу композиторға толық құрмет көрсетеді. Бұл музыкаға құнды жаңа өлшем қосады: әсіресе алғашқы екі бөлімде флейтада орындалатын ұзақ, қайғылы мелодиялар фортепианода мүмкін емес жолмен толықтырылады» деп мәлімдеді. Оркестрлік аранжировка Галвей Корольдік филармониялық оркестрімен және Чарльз Дютойтпен, содан кейін Эмили Бейнон BBC Уэльс Ұлттық оркестрімен және Брамвелл Товимен, Дженнифер Стинтон Шотландия камералық оркестрімен және Стюарт Бедфордпен, ал Безали Резидент Оркестр Ден Гааг пен Ниме Жярвимен жазылды.