Кіріспе

Нимен өзенінің шайқасы – Польша-Совет соғысының екінші ірі шайқасы болды. Ол Сувалки, Гродно және Белосток қалалары арасындағы Неман өзенінің орталық бөлігінде өтті. 1920 жылдың тамызында Варшава шайқасында дерлік толық жеңіліске ұшыраған Михаил Тухачевскийдің Қызыл Армиясы Жозеф Пилсудскийдің қарсы шабуылдаған Польша армиясына қарсы қорғаныс шебін құруға тырысты, бұл шеп Польша-Литва шекарасынан солтүстікке қарай, Полесье арқылы өтіп, Гроднода ортасымен жиынтықталды. 1920 жылдың 15-25 қыркүйегі аралығында поляктар кеңес әскерлерін айналып өтіп, оларды қайтадан жеңді. Қазан айының ортасындағы Щара өзенінің шайқасынан кейін Польша армиясы Тарнополь-Дубно-Минск-Дрисса желісіне жетті. Конфликттің бұл бөлігін польшалық және орыс тарихнамаларында көбінесе шайқас деп атайды, бірақ кейбір тарихшылар оны бірнеше жүз шақырым қашықтықта өткен шайқастар тізбегінен тұратын әскери операция деп санайды.

Кіріспе

Тамыз айының ортасында Варшава шайқасынан кейін Ресей майданының орталық бөлігіндегі әскерлер хаосқа түсті. Михаил Тухачевский Буг өзеніне қарай жалпы шегінуге бұйрық берді, бірақ ол кезде Варшава маңындағы көптеген әскерлерімен байланысын жоғалтқан еді, және байланыс үзілуі салдарынан барлық большевиктердің жоспарлары күйреп қалды. Орыс әскерлері ұйымсыз түрде шегінді, бүкіл дивизиялар үрейленіп, тарап кетті. Қызыл Армияның жеңілісі соншалықты ауыр және күтпеген болды, сол себепті Пилсудскийдің қарсыластарының ықпалымен Польшада Варшава шайқасы көбінесе "Висладағы ғажайып" деп аталады. 2004 жылы табылған Польшаның Орталық әскери архивінен алынған бұрын белгісіз құжаттар, поляк криптографтарының Қызыл Армия радио байланысының шифрларын табысты бұзғаны жеңіске үлкен үлес қосқанын көрсетті. Польшаның Варшава шайқасындағы қарсы шабуылы сәтті болғанымен, поляк бас қолбасшысы Йозеф Пилсудский үшін қиын жағдай туғызды. Оның күштерінің көп бөлігі солтүстікке қарап тұрған, ал Ресейдің орталық аймағы майданның солтүстігінде емес, шығысында орналасқан еді. Сондықтан, Польша армиясы жаңа шабуылға шығар алдынан қайта ұйымдастыру және күштерін қайта топтоу үшін біраз уақыт керек болды. Ресейлік қолбасшы Михаил Тухачевский бұл мүмкіндікті пайдаланып, Нимен өзені бойында жаңа қорғаныс шебін құрды, ол бастапқыда поляк әскерлерінен қауіпсіз болды. Жаңа советтік шеп солтүстіктегі орыс-литвалық шекарадан басталып, Полесьенің тығыз ормандары мен батпақтарына дейін созылды, ал Гродно қаласы (қазіргі Беларусьдегі Гродно) – оның маңызды нүктесі болды.

Қарсылас күштер

Польша армиясы да, қарсыластағы Қызыл армия да соғыс барысында, әсіресе 1920 жылғы орыс жазғы шабуылы кезінде ауыр қаза тапты. Сонымен қатар, екі қарсылас әскер әлі де ұйымдасу кезеңінде болды. Тамыз айына қарай поляктар шамамен 1 миллион адамды жұмылдырды, бұл оларға алдыңғы қатардағы бөлімдердің көпшілігін номиналды күшінің 50-60% дейін нығайтуға мүмкіндік берді. Олардың шамамен 350 000-ы шығыс майданында белсенді қызметте болды, ал қалғаны басқа бөлімдерде қызмет етті немесе әлі де оқуда болды. Польша бригадалары мен дивизиялары көбінесе нашар жабдықталған, бірақ оларды Ұлы соғыс және одан кейінгі Польша-Украина соғысының тәжірибелі офицерлері, ардагерлері басқарды. Бұдан өзге, майданға апта сайын жаңа күштер келіп тұрғандықтан, Польшаның жоғары бас қолбасшысының резервтері шабуылдық соғыс жүргізуге жеткілікті болды. Қызыл армия тамыз айында Варшава шайқасында ауыр қаза тапты және ұйымдаспаған. Ресейлік бөлімдердің жаңа, оқымаған сарбаздарының саны шексіз болғанымен, тәжірибелі офицерлер жетіспеді. Сонымен қатар, соғыс барысында Кеңес әскерлері артиллериясының көп бөлігін жоғалтты, олар көбінесе шайқас алаңында шабуылдаған жауға қарсы соңғы тұғыр ретінде қолданылды. Бұл тактика поляктарға қарсыластарынан қару-жарақ жағынан басымдық алуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, орыс әуе күштері дерлік болмады, ал поляк армиясы өзінің аз ғана ұшақтарын жаудың қимылын сәтті бұзу және барлау операцияларын жүргізу үшін пайдалана алды. Қызыл армия бірнеше майданға бөлінді. Польшаға қарсы тұрған Батыс майданы тамыз айында 700 000-нан астам сарбазға ие болды. Алайда, оның күштерінің көп бөлігі поляктарға тұтқынға түсті, Шығыс Пруссияға интернирленді немесе жеңіліске ұшырады. Тамыз айында 68 000 және қыркүйекте 20 500 күш қосылғаннан кейін, Тухачевский әскерлері номиналды күшінің шамамен 20-40% деңгейіне жетті. Алайда, орыс әскерлерінің моральдық жағдайы және күш қосу мүмкіндіктері күрт төмендеді.

Польша әскері

Польша армиясының 11 қыркүйекте қайта ұйымдастырылғаннан кейінгі ұрыс тізімі. 1920 жылдың 15 қыркүйегіндегі бөлімдердің орналасуы. Армиялар мен дивизиялар солтүстіктен оңтүстікке қарай тізімделген. Польша армиясы Армиялық операциялық топ Бөлімдер туралы ескертулер Йозеф Пилсудский Бялысток қаласындағы штаб 2-ші армия Эдвард Рыдз Қорғау тобы Сол жақ фланкі, Литваға қарай Сібір бригадасы Румза 17-ші Үлкен Польша дивизиясыpl Қанатты топ / Шабуыл тобы Гроднодан батысқа және Сувалки аймағында 1-ші Польша легиондары жаяу әскер дивизиясы Даб Биернацкий 1-ші Литва-Беларусь дивизиясы Ржадковский II атқыштар бригадасы IV атқыштар бригадасы Ниенивский Фронттық топ Гроднодан батысқа, жауды ұстап тұруға бұйрық 22-ші Ерікті жаяу әскер дивизиясы Кок 21-ші Тау жаяу әскер дивизиясыpl Оң жақ фланкі Нимен өзенінен Мосты Занеменскиеде өту 3-ші Польша легиондары жаяу әскер дивизиясы Бербеки 4-ші армия Леонард Скиерский Негізгі күштер 15-ші Үлкен Польша дивизиясыpl Жоғарғы Росия өзені 14-ші Үлкен Польша дивизиясыpl Пружананың солтүстік-шығысында 11-ші жаяу әскер дивизиясыpl Кобрыннің солтүстік-шығысында 16-шы Померания дивизиясыpl Кобрын-Пинск теміржолы мен тас жолы Бжесць бекінісінің гарнизоны "Бжесць" бекітілген аймақ? шамамен 1200 адам 3-ші армия Владислав Сикорский Сол қанат Волынь аймағы Булак Балахвич тобы Булак Балахвич шамамен 1500 адам, Қызыл Армиядан және басқа да орыс және беларусь еріктілерінен құралған 18-ші жаяу әскер дивизиясы Краевский Волынь мен Львов арасындағы негізгі күштер 2-ші Польша легиондары дивизиясы Жимерский 7-ші жаяу әскер дивизиясыpl 9-шы жаяу әскер дивизиясы Нарбут Лучинский 10-шы жаяу әскер дивизиясы Желиговский Дрезердің атты әскер тобы Дрезер 3-ші және 9-шы атты әскер бригадалары, кейін 2-ші атты әскер дивизиясы деп аталды. Халлердің операциялық тобы Халлер фон Халленбург 1-ші атты әскер дивизиясы Рөммель уақытша қосылған 13-ші жаяу әскер дивизиясы Халлер де Халленбург уақытша қосылған Одақтас әскерлері Дон қазақтарының бригадасыpl Тек 251 сарбаз және офицер Кубан қазақтарының бригадасы мжр. Яковлев Тек 614 сарбаз және офицер Замость гарнизоны 6-шы украиндық дивизиясы Безучко Комаров шайқасынан кейін қалада қалған номиналды күштер 6-шы армия Вацлав Ивашкевич Янушайтис тобы Плоскировқа қарай 12-ші жаяу әскер дивизиясы Жегота Янушайтис Латиник тобы Львовқа қарай 5-ші жаяу әскер дивизиясыpl 8-ші жаяу әскер дивизиясы Бурхардт Букацкий I атты әскер бригадасы Нарайовка өзені, Злота Липа Львовтың шығысында Жендрежовский тобы Львовқа қарай 7-ші жаяу әскер дивизиясы К. Шуберт? 13-ші жаяу әскер дивизиясы Павлик Организациялық атты әскер Украина армиясы Михайло Омелянович Павленко 1-ден 5-ке дейінгі жаяу әскер дивизиялары және 1-ші атты әскер дивизиясы Тек номиналды, кадрлық және 8189 офицер мен 8202 сарбаздан (көбінесе атты әскер) тұрады. Львовтың оңтүстігінде 6-шы армияның резерві.

Екі жақтың жоспарлары

Ресейлік штаб өз күштерін күшті бағалады. Сергей Каменев Ресей әскерлерін қайта ұйымдастыру аяқталғаннан кейін, Тухачевскийге толыққанды қарсы шабуылға көшуге бұйрық берді. 26 тамызға дейін ресейліктер Варшавадағы апаттан құтылу үшін Неман-Шчара-Свислач желісін қалдық күштермен қамтамасыз етті. Алайда, Ресейден күн сайын жаңа күштер келіп тұрды және қыркүйек айының ортасына қарай Тухачевский тамыздың ортасында жоғалған дивизиялардың көп бөлігін қайта құруға қол жеткізді. Оның әскері тез арада 73 000-нан астам сарбаз бен 220 артиллериялық құралға ие болды. Каменевтің бұйрығына сәйкес Тухачевский үш армияның шабуылын жоспарлады: 3-ші (Владимир Лазаревич басқаратын алты дивизия), 15-ші (Август Иванович Корк басқаратын төрт дивизия) және 16-шы (Николай Соллогуб басқаратын төрт дивизия). Ресей әскерлері оңтүстікке қарай жылжуы керек еді, Брест бекінісі мен Белостокты қайтарып алып, соңғы мақсаты Люблин қаласы болды. Онда ресейліктер Украинадағы Пинск батпақтарының оңтүстігіндегі басқа ресейлік бөлімшелерден, сондай-ақ Ресей Азамат соғысының басқа майдандарынан қайтарылған тәжірибелі әскерлерден күш алуға болатын еді. Сонымен қатар, Юзеф Пилсудскийдің басты мақсаты – өз күштерін қайта ұйымдастыру және ресейлік қорғаныс нығайып кетпес бұрын Неман бойындағы жау шебін бұзу арқылы жаудың қарсы шабуыл әрекеттерін тоқтату болды. 10 қыркүйекте генералдармен штаб отырысында Пилсудский Неман және Шчара өзендері маңындағы ірі операция жоспарын ұсынды. Екі поляк армиясы (2-ші, генерал Эдвард Ридз басқарады, және 4-ші, генерал Леонард Скиерский басқарады) Гродно және Волковыск (қазіргі Ваукавыск, Беларусь) бағытындағы маймылшабуылмен ресейліктердің негізгі күштерін байлап тастау керек еді. Сонымен қатар, 2-ші армиядан бөлінген күшті күш литвалық күштер бақылайтын Сейни мен Друскиненки (қазіргі Друскиненкай) арасындағы жер тілігі арқылы солтүстіктен ресейліктерді айналып өтіп, Лида маңында ресей армиясына арттан шабуыл жасау жоспарланды. Оңтүстікте 4-ші армия Волковыскке шабуыл жасап, қоршауды жабуға дайындалу керек еді.

Шайқас

Бірінші әрекет 20 қыркүйекте болды, 21-ші (Альпі) дивизиясы Гродноға шабуыл жасады, оған еріктілер дивизиясы мен 3-ші легионерлік дивизия екі жағынан қолдау көрсетті. 23-25 қыркүйек аралығында шайқас тепе-тең болды. Дегенмен, генерал Осинскийдің Сувалки тобы, 1-ші легионерлік дивизия және Сейниден 1-ші литвалық-белоруссиялық дивизиясының шабуылы 23 қыркүйекте Друскиенникиді жаулап алды және Гродно-Вильно темір жолындағы советтік 3-армияның жабдықтау желісін үзіп тастады. Польшалық атты әскер Радунға, содан кейін Лидаға жетті. 26 қыркүйекте генерал Краевскийдің атты әскері Пинскіні басып алып, советтік 4-армияның жабдықтау желісін үзіп тастады. Тухачевский шегінуге бұйрық берді.