Неман өзені шайқасы: Польша-Совет соғысының шешуші кезеңі
Battle of the Niemen River
Польша-Совет соғысы: Неман шайқасы (1920) – Варшава жеңілісінен кейін совет әскерлерін тағы да жеңген, маңызды шайқас. Тарих, стратегия, әскери операциялар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нимен өзенінің шайқасы – Польша-Совет соғысының екінші ірі шайқасы болды. Ол Сувалки, Гродно және Белосток қалалары арасындағы Неман өзенінің орталық бөлігінде өтті. 1920 жылдың тамызында Варшава шайқасында дерлік толық жеңіліске ұшыраған Михаил Тухачевскийдің Қызыл Армиясы Жозеф Пилсудскийдің қарсы шабуылдаған Польша армиясына қарсы қорғаныс шебін құруға тырысты, бұл шеп Польша-Литва шекарасынан солтүстікке қарай, Полесье арқылы өтіп, Гроднода ортасымен жиынтықталды. 1920 жылдың 15-25 қыркүйегі аралығында поляктар кеңес әскерлерін айналып өтіп, оларды қайтадан жеңді. Қазан айының ортасындағы Щара өзенінің шайқасынан кейін Польша армиясы Тарнополь-Дубно-Минск-Дрисса желісіне жетті. Конфликттің бұл бөлігін польшалық және орыс тарихнамаларында көбінесе шайқас деп атайды, бірақ кейбір тарихшылар оны бірнеше жүз шақырым қашықтықта өткен шайқастар тізбегінен тұратын әскери операция деп санайды.
The Battle of the Niemen River was the second greatest battle of the Polish–Soviet War. It took place near the middle Neman River between the cities of Suwałki, Grodno and Białystok. After suffering almost complete defeat in the Battle of Warsaw (August 1920), Mikhail Tukhachevsky's Red Army forces tried to establish a defensive line, against Józef Piłsudski's counter attacking Polish Army, running northward from the Polish Lithuanian border to Polesie, and centering on Grodno. Between September 15 and September 25, 1920, the Poles outflanked the Soviets, once again defeating them. After the mid October Battle of the Szczara River, the Polish Army had reached the Tarnopol Dubno Minsk Drissa line. Although this part of the conflict is usually referred to as a battle both in Polish and Russian historiography, some historians argue that it was more of a military operation with a series of battles fought often several hundred kilometres apart.
Кіріспе
Тамыз айының ортасында Варшава шайқасынан кейін Ресей майданының орталық бөлігіндегі әскерлер хаосқа түсті. Михаил Тухачевский Буг өзеніне қарай жалпы шегінуге бұйрық берді, бірақ ол кезде Варшава маңындағы көптеген әскерлерімен байланысын жоғалтқан еді, және байланыс үзілуі салдарынан барлық большевиктердің жоспарлары күйреп қалды. Орыс әскерлері ұйымсыз түрде шегінді, бүкіл дивизиялар үрейленіп, тарап кетті. Қызыл Армияның жеңілісі соншалықты ауыр және күтпеген болды, сол себепті Пилсудскийдің қарсыластарының ықпалымен Польшада Варшава шайқасы көбінесе "Висладағы ғажайып" деп аталады. 2004 жылы табылған Польшаның Орталық әскери архивінен алынған бұрын белгісіз құжаттар, поляк криптографтарының Қызыл Армия радио байланысының шифрларын табысты бұзғаны жеңіске үлкен үлес қосқанын көрсетті. Польшаның Варшава шайқасындағы қарсы шабуылы сәтті болғанымен, поляк бас қолбасшысы Йозеф Пилсудский үшін қиын жағдай туғызды. Оның күштерінің көп бөлігі солтүстікке қарап тұрған, ал Ресейдің орталық аймағы майданның солтүстігінде емес, шығысында орналасқан еді. Сондықтан, Польша армиясы жаңа шабуылға шығар алдынан қайта ұйымдастыру және күштерін қайта топтоу үшін біраз уақыт керек болды. Ресейлік қолбасшы Михаил Тухачевский бұл мүмкіндікті пайдаланып, Нимен өзені бойында жаңа қорғаныс шебін құрды, ол бастапқыда поляк әскерлерінен қауіпсіз болды. Жаңа советтік шеп солтүстіктегі орыс-литвалық шекарадан басталып, Полесьенің тығыз ормандары мен батпақтарына дейін созылды, ал Гродно қаласы (қазіргі Беларусьдегі Гродно) – оның маңызды нүктесі болды.
Following the Battle of Warsaw in mid August, the armies in the centre of the Russian front fell into chaos. Mikhail Tukhachevsky ordered a general retreat toward the Bug River, but by then he had lost contact with most of his forces near Warsaw, and all the Bolshevik plans had been thrown into disarray by communication failures. Russian armies retreated in a disorganised fashion, with entire divisions panicking and disintegrating. The Red Army's defeat was so great and unexpected that, at the instigation of Piłsudski's detractors, the Battle of Warsaw is often referred to in Poland as the "Miracle at the Vistula". Previously unknown documents from Polish Central Military Archive found in 2004 proved that the successful breaking of Red Army radio communications ciphers by Polish cryptographers played a great role in the victory. Although successful, the Polish counter attack in the battle of Warsaw created an awkward situation for Polish commander in chief Józef Piłsudski. Most of his forces were facing north while Russian heartland was located east of the front rather than north. Because of that, the Polish Army needed some time to reorganise and regroup before a new offensive could be mounted. The Russian commanding officer Mikhail Tukhachevsky took this as an opportunity to establish a new defensive line along the Niemen River, initially safe from Polish forces. The new Soviet line ran from the Russian Lithuanian demarcation line in the north, to the dense forests and swamps of Polesie, with the city of Grodno (modern Hrodna, Belarus) as a pivot.
Қарсылас күштер
Польша армиясы да, қарсыластағы Қызыл армия да соғыс барысында, әсіресе 1920 жылғы орыс жазғы шабуылы кезінде ауыр қаза тапты. Сонымен қатар, екі қарсылас әскер әлі де ұйымдасу кезеңінде болды. Тамыз айына қарай поляктар шамамен 1 миллион адамды жұмылдырды, бұл оларға алдыңғы қатардағы бөлімдердің көпшілігін номиналды күшінің 50-60% дейін нығайтуға мүмкіндік берді. Олардың шамамен 350 000-ы шығыс майданында белсенді қызметте болды, ал қалғаны басқа бөлімдерде қызмет етті немесе әлі де оқуда болды. Польша бригадалары мен дивизиялары көбінесе нашар жабдықталған, бірақ оларды Ұлы соғыс және одан кейінгі Польша-Украина соғысының тәжірибелі офицерлері, ардагерлері басқарды. Бұдан өзге, майданға апта сайын жаңа күштер келіп тұрғандықтан, Польшаның жоғары бас қолбасшысының резервтері шабуылдық соғыс жүргізуге жеткілікті болды. Қызыл армия тамыз айында Варшава шайқасында ауыр қаза тапты және ұйымдаспаған. Ресейлік бөлімдердің жаңа, оқымаған сарбаздарының саны шексіз болғанымен, тәжірибелі офицерлер жетіспеді. Сонымен қатар, соғыс барысында Кеңес әскерлері артиллериясының көп бөлігін жоғалтты, олар көбінесе шайқас алаңында шабуылдаған жауға қарсы соңғы тұғыр ретінде қолданылды. Бұл тактика поляктарға қарсыластарынан қару-жарақ жағынан басымдық алуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, орыс әуе күштері дерлік болмады, ал поляк армиясы өзінің аз ғана ұшақтарын жаудың қимылын сәтті бұзу және барлау операцияларын жүргізу үшін пайдалана алды. Қызыл армия бірнеше майданға бөлінді. Польшаға қарсы тұрған Батыс майданы тамыз айында 700 000-нан астам сарбазға ие болды. Алайда, оның күштерінің көп бөлігі поляктарға тұтқынға түсті, Шығыс Пруссияға интернирленді немесе жеңіліске ұшырады. Тамыз айында 68 000 және қыркүйекте 20 500 күш қосылғаннан кейін, Тухачевский әскерлері номиналды күшінің шамамен 20-40% деңгейіне жетті. Алайда, орыс әскерлерінің моральдық жағдайы және күш қосу мүмкіндіктері күрт төмендеді.
Both the Polish Army and the opposing Red Army suffered heavy casualties in the course of war, and especially during the Russian summer offensive of 1920. Moreover, both opposing armies were still in the phase of organisation. By August, the Poles mobilised almost 1 million men, which allowed them to reinforce most front line units to approximately 50 60% of their nominal strength. Out of that number almost 350 000 were in active service on the eastern front, while the rest served in other units or were still training. The Polish brigades and divisions were usually ill equipped, but were commanded by experienced officers, veterans of the Great War and the subsequent Polish Ukrainian War. Moreover, with fresh forces arriving to the front almost every week the reserves of the Polish C i C were sufficient for waging an offensive war. The Red Army suffered heavy casualties in the Battle of Warsaw in August and lacked organisation. Although the reserves of fresh, untrained recruits were almost unlimited, the Russian units lacked experienced officers. Also, in the course of the war the Soviet forces lost large parts of their artillery, which was usually used on the battlefield as a last stand against the assaulting enemy. This tactic allowed the Poles to outgun their enemies. Also, the Russian air forces were almost non existent while the Polish Army could use its few aeroplanes to successfully disrupt enemy moves and conduct intelligence operations. The Red Army was organised in several fronts. The Western Front facing the Poles had more than 700,000 soldiers in August. However, a large part of its forces were either taken prisoner of war by the Poles, interned in East Prussia or routed. After the arrival of 68,000 reinforcements in August and additional 20,500 in September, the forces of Tukhachevsky reached approximately 20 to 40% of their nominal strength. However, both the morale and the reinforcement abilities of the Russian troops were seriously degraded.
Польша әскері
Польша армиясының 11 қыркүйекте қайта ұйымдастырылғаннан кейінгі ұрыс тізімі. 1920 жылдың 15 қыркүйегіндегі бөлімдердің орналасуы. Армиялар мен дивизиялар солтүстіктен оңтүстікке қарай тізімделген. Польша армиясы Армиялық операциялық топ Бөлімдер туралы ескертулер Йозеф Пилсудский Бялысток қаласындағы штаб 2-ші армия Эдвард Рыдз Қорғау тобы Сол жақ фланкі, Литваға қарай Сібір бригадасы Румза 17-ші Үлкен Польша дивизиясыpl Қанатты топ / Шабуыл тобы Гроднодан батысқа және Сувалки аймағында 1-ші Польша легиондары жаяу әскер дивизиясы Даб Биернацкий 1-ші Литва-Беларусь дивизиясы Ржадковский II атқыштар бригадасы IV атқыштар бригадасы Ниенивский Фронттық топ Гроднодан батысқа, жауды ұстап тұруға бұйрық 22-ші Ерікті жаяу әскер дивизиясы Кок 21-ші Тау жаяу әскер дивизиясыpl Оң жақ фланкі Нимен өзенінен Мосты Занеменскиеде өту 3-ші Польша легиондары жаяу әскер дивизиясы Бербеки 4-ші армия Леонард Скиерский Негізгі күштер 15-ші Үлкен Польша дивизиясыpl Жоғарғы Росия өзені 14-ші Үлкен Польша дивизиясыpl Пружананың солтүстік-шығысында 11-ші жаяу әскер дивизиясыpl Кобрыннің солтүстік-шығысында 16-шы Померания дивизиясыpl Кобрын-Пинск теміржолы мен тас жолы Бжесць бекінісінің гарнизоны "Бжесць" бекітілген аймақ? шамамен 1200 адам 3-ші армия Владислав Сикорский Сол қанат Волынь аймағы Булак Балахвич тобы Булак Балахвич шамамен 1500 адам, Қызыл Армиядан және басқа да орыс және беларусь еріктілерінен құралған 18-ші жаяу әскер дивизиясы Краевский Волынь мен Львов арасындағы негізгі күштер 2-ші Польша легиондары дивизиясы Жимерский 7-ші жаяу әскер дивизиясыpl 9-шы жаяу әскер дивизиясы Нарбут Лучинский 10-шы жаяу әскер дивизиясы Желиговский Дрезердің атты әскер тобы Дрезер 3-ші және 9-шы атты әскер бригадалары, кейін 2-ші атты әскер дивизиясы деп аталды. Халлердің операциялық тобы Халлер фон Халленбург 1-ші атты әскер дивизиясы Рөммель уақытша қосылған 13-ші жаяу әскер дивизиясы Халлер де Халленбург уақытша қосылған Одақтас әскерлері Дон қазақтарының бригадасыpl Тек 251 сарбаз және офицер Кубан қазақтарының бригадасы мжр. Яковлев Тек 614 сарбаз және офицер Замость гарнизоны 6-шы украиндық дивизиясы Безучко Комаров шайқасынан кейін қалада қалған номиналды күштер 6-шы армия Вацлав Ивашкевич Янушайтис тобы Плоскировқа қарай 12-ші жаяу әскер дивизиясы Жегота Янушайтис Латиник тобы Львовқа қарай 5-ші жаяу әскер дивизиясыpl 8-ші жаяу әскер дивизиясы Бурхардт Букацкий I атты әскер бригадасы Нарайовка өзені, Злота Липа Львовтың шығысында Жендрежовский тобы Львовқа қарай 7-ші жаяу әскер дивизиясы К. Шуберт? 13-ші жаяу әскер дивизиясы Павлик Организациялық атты әскер Украина армиясы Михайло Омелянович Павленко 1-ден 5-ке дейінгі жаяу әскер дивизиялары және 1-ші атты әскер дивизиясы Тек номиналды, кадрлық және 8189 офицер мен 8202 сарбаздан (көбінесе атты әскер) тұрады. Львовтың оңтүстігінде 6-шы армияның резерві.
The order of battle of the Polish Army as after the reorganisation of September 11. The position of units as of September 15, 1920. The armies and divisions are listed north to south. Polish Army Army Operational Group Unit Remarks Józef PiłsudskiHQ in Białystok 2nd ArmyEdward Rydz Shielding groupLeft flank, facing Lithuania Siberian BrigadeRumsza 17th Greater Polish Divisionpl Wing Group / Assault Groupwest of Grodno and in Suwałki area 1st Polish Legions Infantry DivisionDąb Biernacki 1st Lithuanian Belarusian DivisionRządkowski II Cavalry Brigade IV Cavalry BrigadeNieniewski Front Groupwest of Grodno, ordered to hold out the enemy 22nd Volunteer Infantry DivisionKoc 21st Mountain Infantry Divisionpl Right Flank Niemen river crossing in Mosty Zaniemeńskie 3rd Polish Legions Infantry DivisionBerbecki 4th ArmyLeonard Skierski Main Forces 15th Greater Polish Divisionpl Upper Rosia river 14th Greater Polish Divisionpl to the NE of Prużana 11th Infantry Divisionpl to the NE of Kobryń 16th Pomeranian Divisionpl Kobryń Pińsk railroad and highway Garrison of Brześć Fortress "Brześć" Fortified Area? ca. 1200 men 3rd ArmyWładysław Sikorski Left wingWołyń area Bułak Bałachowicz's GroupBułak Bałachowicz ca. 1500 men, formed of deserters from the Red Army and other Russian and Belarusian volunteers 18th Infantry DivisionKrajowski Main forcesbetween Wołyń and Lwów 2nd Polish Legions DivisionŻymierski 7th Infantry Divisionpl 9th Infantry DivisionNarbut Łuczyński 10th Infantry DivisionŻeligowski Dreszer's Cavalry groupDreszer 3rd and 9th cavalry brigades, later renamed to 2nd Cavalry Division Haller's Operational GroupHaller von Hallenburg 1st Cavalry DivisionRómmel temporarily attached 13th Infantry DivisionHaller de Hallenburg temporarily attached Allied troops Don Cossacks' Brigadepl Only 251 soldiers and officers Kuban Cossacks' Brigademjr. Yakovlev Only 614 soldiers and officers Garrison of Zamość 6th Ukrainian DivisionBezruchko token forces left in the city after the Battle of Komarów 6th ArmyWacław Iwaszkiewicz Januszajtis' Grouptowards Płoskirów 12th Infantry Division Żegota Januszajtis Latinik's Grouparound Lwów 5th Infantry Divisionpl 8th Infantry DivisionBurhardt Bukacki I Cavalry Brigade Narajówka river, Złota Lipa east of Lwów Jędrzejowski's Grouparound Lwów 7th Infantry DivisionK. Szubert? 13th Infantry DivisionPawlik Organic cavalry Ukrainian ArmyMykhailo Omelianovych Pavlenko 1st to 5th Infantry Divisions and 1st Cavalry Only nominally, en cadre and had 8189 officers and 8202 soldiers (mostly cavalrymen). Reserve of the 6th Army south of Lwów.
Екі жақтың жоспарлары
Ресейлік штаб өз күштерін күшті бағалады. Сергей Каменев Ресей әскерлерін қайта ұйымдастыру аяқталғаннан кейін, Тухачевскийге толыққанды қарсы шабуылға көшуге бұйрық берді. 26 тамызға дейін ресейліктер Варшавадағы апаттан құтылу үшін Неман-Шчара-Свислач желісін қалдық күштермен қамтамасыз етті. Алайда, Ресейден күн сайын жаңа күштер келіп тұрды және қыркүйек айының ортасына қарай Тухачевский тамыздың ортасында жоғалған дивизиялардың көп бөлігін қайта құруға қол жеткізді. Оның әскері тез арада 73 000-нан астам сарбаз бен 220 артиллериялық құралға ие болды. Каменевтің бұйрығына сәйкес Тухачевский үш армияның шабуылын жоспарлады: 3-ші (Владимир Лазаревич басқаратын алты дивизия), 15-ші (Август Иванович Корк басқаратын төрт дивизия) және 16-шы (Николай Соллогуб басқаратын төрт дивизия). Ресей әскерлері оңтүстікке қарай жылжуы керек еді, Брест бекінісі мен Белостокты қайтарып алып, соңғы мақсаты Люблин қаласы болды. Онда ресейліктер Украинадағы Пинск батпақтарының оңтүстігіндегі басқа ресейлік бөлімшелерден, сондай-ақ Ресей Азамат соғысының басқа майдандарынан қайтарылған тәжірибелі әскерлерден күш алуға болатын еді. Сонымен қатар, Юзеф Пилсудскийдің басты мақсаты – өз күштерін қайта ұйымдастыру және ресейлік қорғаныс нығайып кетпес бұрын Неман бойындағы жау шебін бұзу арқылы жаудың қарсы шабуыл әрекеттерін тоқтату болды. 10 қыркүйекте генералдармен штаб отырысында Пилсудский Неман және Шчара өзендері маңындағы ірі операция жоспарын ұсынды. Екі поляк армиясы (2-ші, генерал Эдвард Ридз басқарады, және 4-ші, генерал Леонард Скиерский басқарады) Гродно және Волковыск (қазіргі Ваукавыск, Беларусь) бағытындағы маймылшабуылмен ресейліктердің негізгі күштерін байлап тастау керек еді. Сонымен қатар, 2-ші армиядан бөлінген күшті күш литвалық күштер бақылайтын Сейни мен Друскиненки (қазіргі Друскиненкай) арасындағы жер тілігі арқылы солтүстіктен ресейліктерді айналып өтіп, Лида маңында ресей армиясына арттан шабуыл жасау жоспарланды. Оңтүстікте 4-ші армия Волковыскке шабуыл жасап, қоршауды жабуға дайындалу керек еді.
Russian headquarters seriously overestimated its own forces. Sergey Kamenev ordered Tukhachevsky to mount an all out counter offensive as soon as the reorganisation of Russian forces was complete. By August 26 the Russians manned the Neman Shchara Svislach line with rump forces to escape the disaster at Warsaw. However, fresh reinforcements from mainland Russia were arriving on a daily basis and by mid September Tukhachevski managed to recreate most divisions lost in mid August. His forces quickly rose to over 73.000 soldiers and 220 pieces of artillery. Following Kamenev's orders, Tukhachevsky planned an offensive of three armies: the 3rd (six divisions under Vladimir Lazarevich), 15th (four divisions under Avgust Ivanovich Kork) and 16th (four divisions under Nikolai Sollogub). The Russian forces were to sweep southwards, retaking the Brest Fortress and Białystok, with the final objective being the city of Lublin. There the Russians could expect reinforcements from other Russian units operating south of the Pinsk Marshes in the Ukraine, as well as experienced troops that could be pulled back from other fronts of the Russian Civil War. At the same time Józef Piłsudski's main objective was to reorganise his forces and break through the enemy lines along the Neman before Russian defences stiffened, thus disrupting any enemy counter attack attempts. On September 10, during a staff meeting with his generals, Piłsudski proposed a plan of a major operation near Neman and Shchara rivers. Two Polish armies (2nd under Gen. Edward Rydz and 4th under Gen. Leonard Skierski) were to tie down main Russian forces by a frontal attack aimed at Grodno and Wołkowysk (modern Vaŭkavysk, Belarus). Simultaneously, a strong force detached from the 2nd Army was to outflank the Russians from the north, through a strip of land between Sejny and Druskienniki (modern Druskininkai) controlled by Lithuanian forces and attack the Russian army from behind, in the vicinity of Lida. In the south, the 4th Army was to assault Wołkowysk and prepare to close the encirclement.
Шайқас
Бірінші әрекет 20 қыркүйекте болды, 21-ші (Альпі) дивизиясы Гродноға шабуыл жасады, оған еріктілер дивизиясы мен 3-ші легионерлік дивизия екі жағынан қолдау көрсетті. 23-25 қыркүйек аралығында шайқас тепе-тең болды. Дегенмен, генерал Осинскийдің Сувалки тобы, 1-ші легионерлік дивизия және Сейниден 1-ші литвалық-белоруссиялық дивизиясының шабуылы 23 қыркүйекте Друскиенникиді жаулап алды және Гродно-Вильно темір жолындағы советтік 3-армияның жабдықтау желісін үзіп тастады. Польшалық атты әскер Радунға, содан кейін Лидаға жетті. 26 қыркүйекте генерал Краевскийдің атты әскері Пинскіні басып алып, советтік 4-армияның жабдықтау желісін үзіп тастады. Тухачевский шегінуге бұйрық берді.
The first action took place on 20 Sept., with the 21st (Alpine) Division attacking Grodno, supported by the Volunteer Division and the 3rd Legionary Division on either flank. Between 23 25 Sept., the battle was evenly balanced. However, the flanking attack by Gen. Osinski's Suwalki Group, the 1st Legionary Division, and the 1st Lithuanian Byelorussian Division from Sejny, took Druskienniki on 23 Sept. and cut the Soviet 3rd Army's supply line at the Grodno Wilno railway. The Polish cavalry reached Radun and then Lida. On 26 Sept., Gen. Krajowski's cavalry took Pinsk, cutting the Soviet 4th Army's supply line. Tukhachevsky ordered a retreat.