Кіріспе

Тарих кезеңі

Тарихқа дейінгі кезең – Кипр тарихының ең көне бөлігі. Бұл мақала б.з.д. 11 000 – 800 жылдар аралығын қамтиды және Кипрдің жазба тарихы басталар алдында аяқталады.

Палеолит дәуірі

Кипрге адамдар келгенге дейін аралдарда тек төрт құрлық сүтқоректі түрі болды, соның ішінде Кипр пигмей бегемоты және Кипр кішкентай пілі, олар құрлықтағы ата-бабаларынан әлдеқайда кіші болды, себебі аралдық кішірейюге ұшыраған. Бұл түрлердің ата-бабалары Кипрге кем дегенде 200 000 жыл бұрын келген, ал қалған түрлер – Genetta plesictoides және әлі күнге дейін тірі Кипр тышқаны. Кипрде тұрған ең алғашқы адамдар шамамен 13 12,000 жыл бұрын (б.з.д. 11 10,000) аралға келген аңшы-жинақшылар болды. Ең ежелгі, жақсы даталанған орындардың бірі – оңтүстік жағалаудағы Аетокремнос, онда кішкентай бегемот пен кішкентай пілге аңшылық жасалғанына куәліктер бар. Бұл аңшы-жинақшылар көршілес Леванттың Натуф мәдениетінен шыққан деп есептеледі. Эндемикалық сүтқоректілердің тышқаннан басқа соңғы жазбалары адамдар қоныстанғаннан кейін көп ұзамай жасалған. Кейін аңшылар шамамен 12 000 жыл бұрын аралға жабайы шошқаны әкелді, бұл олардың тамақ көзі болуы мүмкін.

Неолит дәуірі керамикасы

Неолит кезеңіндегі ең ерте қоныс іздері б.з.д. 8800–8600 жылдарға дейін соқталады. Алғашқы қоныс аударушылар егіншілікпен айналысқан (PPNB), бірақ әзірге керамика (керамикалық неолит) өндірмеген. Олар ит, қой, ешкі және, мүмкін, ірі қара мен шошқаларды, сондай-ақ түлкілер (Vulpes vulpes) және парсы көгершіндері (Dama mesopotamica) сияқты көптеген жабайы жануарларды әкелді, бұл жануарлар бұрын аралда белгісіз болған. PPNB қоныстанушылары күйдірілген әк тасынан жасалған едендері бар дөңгелек үйлер (мысалы, Кастрос, Шиллорукамбос, Тента) салды және инкорн мен эмер егін екті. Шошқа, қой, ешкі және ірі қара мал өсірілді, бірақ олардың морфологиялық ерекшеліктері жабайы түрлерінен айырылмады. Ірі қара малға қатысты мәліметтер (Шиллорукамбоста куәландырылған) сирек кездеседі, және 8-ші мыңжылдықта олардың жоғалып кетуіне байланысты ерте қола дәуіріне дейін қайтадан енгізілген жоқ. Б.з.д. 6-шы мыңжылдықта шойрокоития мәдениетінің (I неолит) ерекшелігі дөңгелек үйлер (толои), тас ыдыстар және қой, ешкі және шошқа шаруашылығына негізделген экономика болды. Осы неолиттік ауылдардағы адамдардың күнделікті өмірі егіншілік, аңшылық, мал шаруашылығы және тас өнеркәсібімен байланысты болды, ал үй шаруашылықтарын жүргізушілер (көбінесе әйелдер) мата тоқу және иірумен айналысты, сонымен қатар басқа да іс-әрекеттерге қатысты. Тас өнеркәсібі осы керамикасыз мәдениеттің ең ерекше белгісі болды, және қазба жұмыстары кезінде сұр андезиттен жасалған көптеген тас ыдыстар табылды. Үйлердің негізі өзен тастарынан құралған, ал қалған бөлігі саз кірпіштен салынған. Кейде бірнеше дөңгелек үйлер бірігіп, бір құрылымды құрайтын. Мұндай үйлердің диаметрі 10 метрге дейін жетеді. Кипрдің батысында археологтар тапқан жерлеу орындары үйлердің ішінде орналасқан. Археологтар тапқан су құдықтары (батыс Кипрде) әлемдегі ең көне құдықтардың бірі саналады, олардың жасы 9000-10500 жылға жетеді, яғни олар Тас дәуіріне жатады. Олар алғашқы қоныстанушылардың өнері мен қоршаған ортаға деген құрметін көрсетеді. Өсімдік қалдықтары дәнді дақылдар, бұршақ, жасыл бұршақ, безнек және "Буллаце" деп аталатын шафранның бір түрін өсіргенін көрсетеді. Қазба жұмыстары кезінде парсы көгершіні, ешкі, қой, муфлон және шошқа сияқты жануарлардың қалдықтары табылды. Сонымен қатар, қызыл бұғы, қара бұғы, жылқы және ит түрлерінің қалдықтары да табылды, бірақ әзірге ірі қара малдың қалдықтары жоқ. Өмір сүру ұзақтығы қысқа болған сияқты, өлімге дейін орташа жас шамамен 34 жасқа тең болған, және нәресте өлімі жоғары болған. 2004 жылы Кипрдегі неолиттік археологиялық қазба алаңында 8 айлық мысықтың сүйегі, оның иесімен бірге жерленген күйінде табылған. Қабірдің жасы 9500 жылға бағаланған, бұл египеттік цивилизациядан бұрынғы кезге жатады және мысық пен адам арасындағы ең ерте байланыстың мәнін едәуір арттырады.

Неолит дәуірі керамикасы

Кипрдің ацерамикалық өркениеті шамамен б.з.д. 6000 жылы күрт аяқталды. Бұдан кейін, шамамен б.з.д. 4500 жылға дейін, яғни II неолит (керамикалық неолит) пайда болғанға дейін, дерлік 1500 жылдық үзіліс болды. Осы кезде Кипрге жаңа адамдар келді, олар жаңа неолит дәуірін бастады. Бұл кезеңнің ерекшеліктерін толық бейнелейтін негізгі елді мекен – Кипрдің оңтүстік жағалауындағы Сотира. Келесі керамикалық Сотира фазасында (II неолитті) бір түсті, сызықталған өрнектермен безенділген ыдыстар кездеседі. Онда елуге жуық үй болған, әдетте бір бөлмелі, олардың ішінде ошақ, отыруға арналған орындықтар, платформалар және жұмыс істеуге қолайлы бөлімдер болған. Үйлер көбінесе дербес тұрған, салыстырмалы түрде жұқа қабырғалы және дөңгеленген бұрыштармен төртбұрышты болып келген. Төртбұрышты үйлерде екі-үш бөлме болған. Хирокитияда Сотира фазасының қалдықтары ацерамикалық қалдықтардың үстіне орналасқан. Эримидің ең төменгі қабаттарында да Сотира керамикасы табылды. Аралдың солтүстігіндегі Троулидің керамикалық қабаттары Оңтүстіктегі Сотирамен бір уақытта болуы мүмкін. Кейінгі неолиттік кезеңде ақ фонға қызыл өрнек салынған керамика ерекшеленеді. Калавассос Памбулес поселкесінің соңғы неолиттік кезеңінде үйлер жерге көмілген.

Кальколитті

Неолит мәдениеті шамамен б.з.д. 3800 жылы жер сілкінісінен қирады. Содан кейін пайда болған қоғамда жаңа келгендердің айқын белгілері жоқ, бірақ үзіліссіздік белгілері бар, сондықтан күшті табиғи апатқа қарамастан, б.з.д. 3500 жылдары алғашқы металл өнімдерінің пайда болуымен және Халколит (мыс және тас) кезеңінің басталуымен ішкі эволюция жүреді. Бұл кезең шамамен б.з.д. 2500/2300 жылдарына дейін жалғасты. Таза мыстан жасалған аз ғана балғалар, ілгектер мен әшекейлер сақталған, бірақ бір данасында минималды мөлшерде қалайы бар, бұл Мысырдың Кіші Азиясымен байланысқа түсуін көрсетеді, онда мыс өңдеу ертерек дамыған. Халколит кезеңінде, әсіресе соңында маңызды өзгерістермен қатар технологиялық және көркемдік жетістіктер орын алды. Мөрдің болуы және үйлердің әртүрлі өлшемдері меншік құқығы мен әлеуметтік иерархияға меңзеп тұр. Бұл деректер жерлеулермен де расталады, себебі кейбіреулері қабірлік заттарсыз шұңқырларға, ал енді біреулері бай жиһазбен бірге шахталық қабірлерге жерленген, бұл белгілі бір отбасылардың байлық жинауы мен әлеуметтік жіктелудің белгілері. Энеолит немесе Халколит кезеңі Эрими (Халколит I) және Амбеликоу/Айос Георгиос (Халколит II) кезеңдеріне бөлінеді. Неолит I кезеңінің типтік орны – аралдың оңтүстік жағалауындағы Эрими. Керамика түзу және гүлді ою-өрнектермен ақ қыш ыдыстардың үстіне салынған қызыл түспен сипатталады. Тас (стеатит) және саздан жасалған, қолдары жайылып тұрған мүсіндер көптеп кездеседі. Эримиде мыс балға табылды, бұл Кипрдегі ең көне мыс өнімі. Басқа жағдайда, мыс әлі де сирек. Тағы бір маңызды Халколит орны – Лемпа (Лемба). Халколит кезеңі Кипрдің барлық аймақтарында бір уақытта аяқталған жоқ, ал Пафос аймағында қола дәуіріне дейін созылды.

Ерте қола дәуірі

Жаңа дәуірді Кипрге шамамен б.з.д. 2400 жылы келген Анатолиялықтар енгізді. Жаңа келгендер археологиялық тұрғыдан Филия мәдениеті деп аталатын ерекше материалдық мәдениет арқасында анықталды. Бұл – қола дәуірінің алғашқы көрінісі. Филия орындары аралдың көп бөлігінде табылған. Жаңа келгендер мыс өңдеуді білгендіктен, Троодос тауларының етегіндегі, яғни аралдың мыс белдеуіне көшіп барды. Бұл қозғалыс Кипрмен келесі бірнеше ғасырлар бойы тығыз байланысты болатын шикізатқа деген қызығушылықтың артуын көрсетеді. Қола дәуірінің Филия кезеңі (немесе Филия кезеңдері) технология мен экономиканың қарқынды өзгеруіне әкелді. Саздан жасалған тікбұрышты үйлер, жыртыс, салмақты тоқыма станоктары және саз ыдыс тіректері осы кезеңнің ерекшеліктері. Ірі қара мал және есек қайтадан енгізілді. Одан кейінгі ерте қола дәуірі үш негізгі кезеңге бөлінеді (Ерте Кипр I–III) – бұл үздіксіз даму және халық санының өсу процесі. Марки Алония осы кезеңдегі ең жақсы зерттелген қоныс. Марки Алония және Сотира Каминудия қазба жұмыстары жүргізілген қоныстар. Көптеген зираттар белгілі, олардың ең маңыздысы – Солтүстік жағалаудағы Беллапаис Воунус.

Орта қола дәуірі

Орта қола дәуірі (1900–1600 ж.б.д.) ерте қола дәуірінен кейінгі салыстырмалы түрде қысқа кезең. Оның бастапқы бөлігі бейбіт дамумен сипатталады. Орта қола дәуірі бірнеше қазба жұмыстарынан табылған елді мекендер арқылы белгілі: Марки Алония, Аламбра Муттес және Пиргос Маврораки. Бұл кезеңнің экономикасы мен сәулеті туралы мәліметтер береді. Орталық Кипрдегі Аламбра мен Маркидегі үйлер көп бөлмелі, тікбұрышты болған және көшелер адамдардың елді мекенде еркін қозғалуына мүмкіндік берген. Орта қола дәуірінің соңында түрлі жерлерде бекіністер салынды, бұл алалаудың айқын белгісі, бірақ оның себебі әлі анықталмаған. Ең маңызды зираттар Беллапаис, Лапитос, Калавасос және Денеяда орналасқан. Денея зиратынан табылған қола дәуірі керамикасының кең жинағын онлайн көруге болады. Қазірге дейін ең көне мыс өңдеу шеберханалары Никосиядан оңтүстік-батысқа қарай 90 шақырым жерде орналасқан Пиргос Мавроракиде қазылған. Кипр Алясия деп белгілі болған, бұл атау египеттік, хеттік, ассириялық және угариттік құжаттарында сақталған. Кипр патшасының есімі алғаш рет б.з.д. 13 ғасырында Угаритке жіберілген хаттарда Кушмешуша деп тіркелген.

Қола дәуірінің соңы

Соңғы қола дәуірінің басталуы алдыңғы кезеңнің соңғы жылдарынан ерекшеленбейді. Осы жылдар бойы алаңдаушылық, шиеленіс және күдік орналасқан, бұл, мүмкін, осы кезде Мысырды билеген, бірақ б.з.д. 1500 жылдары шамамен қуылған Гиксостармен қарым-қатынасқа байланысты болған. Одан кейін Шығыс Жерорта теңізінде сауда қатынастарының гүлденуіне және қалалық орталықтардың өсуіне жағдай жасалған бейбітшілік орнады. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – қазіргі Фамагустаның жанындағы Энкоми, сондай-ақ Кипрдің оңтүстік жағалауында бірнеше портты қалалар пайда болды. Шамамен б.з.д. 1500 жылы Тутмос III Кипрді бағындырып, аралға салық салды. Кипрде сауаттылық Кипр миной жазуы арқылы енгізілді, ол Крит сызықтық А-сынан туындаған. Ол алғаш рет соңғы қола дәуірінің ерте кезеңдерінде (LCIB, б.з.д. 14 ғасыр) қолданылған және шамамен 400 жыл бойы LC IIIB-ге дейін, мүмкін, б.з.д. 11 ғасырының екінші жартысына дейін қолданылып келді. Ол Кипр жазуына айналды. Кипрдің соңғы (LC) IIC (б.з.д. 1300–1200) жергілікті өркендеудің кезеңі болды. Қалалар, Энкоми сияқты, тіктөртбұрышты торлы жоспармен қайта салынды, онда қала қақпалары енді торлы осьтерге сәйкес келеді және көптеген монументалды ғимараттар көше жүйесіне немесе жаңадан салынғандарға қарап тұрды. Үлкен ресми ғимараттар (тас қабырғадан салынған) әлеуметтік иерархияның және бақылаудың күшеюін көрсетеді. Бұл ғимараттардың кейбіреулерінде зәйтүн майын өңдеу және сақтау құралдары бар, мысалы, Марони Вурнес және Калавассос Аиос Димитриостағы "X ғимараты". Палеокастродан да тас қабырғалы ғимараттар белгілі. Мырту Пигадесте тас қабырғадан салынған мүйізді алтарь бар киелі орын табылды, ал басқа да храмдар Энкоми, Китион және Куклияда (Палаепафос) орналасқан. Қалалардың жүйелі орналасуы және жаңа құрылыс техникасы Сирияда, әсіресе Угаритте (қазіргі Рас-Шамра) ең жақын параллельдерді табады. Төртбұрышты жерлеу үйлері Сирия және Палестинамен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Жазу өнері кеңіректе тарады және Кипр миной жазуымен жазылған тақташалар құрлықта да табылды (Рас-Шамра). Рас-Шамра мен Энкомидегі угариттік мәтіндерде Кипрдің ассириялық атауы "Я" есімділігі айтылады, ол соңғы қола дәуірінде де қолданылған болуы мүмкін. Кипр кейбір уақытта Хетт империясының құрамында болған, бірақ клиенттік мемлекет болғандықтан басып алынбаған, тек империяның құрамына енген және Угарит патшаларымен басқарылған. Осылайша Кипр іс жүзінде "кішігірім араласусыз өз күйінде қалды". Осы кезеңде Палестинада көптеген IIIC:1b керамикасы табылды. Египетпен тығыз байланысты көрсететін археологиялық жәдірелер де бар. Хала Сұлтан Теккеде египеттік керамика табылған, олардың ішінде Сети I-нің мөрленген айырбас белгісі бар шарап құмыралары және Ніл балығының сүйектері бар. Келесі ғасырда (LCIIIB, 1100–1050) гректердің тағы бір отарлау толқыны болды деп есептеледі, бұл туралы ұзын дәліздері бар жаңа типтегі қабірлер және керамика безендірілісіндегі микендік ықпал көрсетіледі. Көптеген авторлар Кипр қалалық патшалықтарының б.з.д. 8 ғасырда жазбаша деректерде алғаш рет сипатталғанын, б.з.д. 11 ғасырда құрылғанын айтады. Басқа ғалымдар б.з.д. 12-8 ғасырлар аралығында әміршіліктер желісіне негізделген әлеуметтік күрделіліктің баяу процесін көрсетеді. 8 ғасырда (геометриялық кезең) елді мекендердің саны күрт өседі және Саламистің "патшалық" қабірлері сияқты монументалды қабірлер алғаш рет пайда болады. Бұл Кипр патшалықтарының пайда болуын көрсететін сенімді көрсеткіш болуы мүмкін. Бұл кезең ірі қалалық орталықтардың пайда болуын көрсетеді.

Неолиттік Кипр

Археогенетикалық зерттеуінде Лазаридис және авторлар (2022) негізгі компоненттерді талдау (PCA) жүргізіп, ежелгі адамдарды қазіргі Батыс Еуразиялықтардың вариациясына түсірді. Олар неолиттік кипрліктердің неолиттік анатолиялықтармен генетикалық жақындығын анықтады. Екі негізгі кластер пайда болды: «Шығыс Жерорта теңізі» анатолиялық/левантиялық кластері, сонымен қатар Кипрдан келген географиялық жағынан ортадағы адамдарды қамтиды, және «ішкі» Загрос-Кавказ-Месопотамия-Армения-Әзірбайжан кластері. Бұл топтардың ішінде құрылым бар. Анатолиялық адамдар бір-бірімен және Кипрден келгендермен топтасады, ал левантиялық адамдар ерекшеленеді. Неолит дәуірінде анатолиялық неолитке байланысты генетикалық мұраның ең жоғары үлесі анатолиялық неолиттік халықтарда, сондай-ақ неолиттік Эгей теңізінде және Кипрдің ерте шаруаларында байқалды. Олардың моделі және одан кейінгі талдаулар арқылы Кипрдегі анатолиялық мұраның жоғары деңгейі Кипрге қыш жасауға дейінгі неолиттік мәдениетті таратқан адамдардың шығу тегі туралы пікірталастарды түсіндіреді. Көріну жолы, технология, қоныстану ұйымы және идеологиялық көрсеткіштердегі параллельдер Кипр мен материктегі қыш жасауға дейінгі неолиттік B халқының арасындағы тығыз байланысты көрсетеді, бірақ Кипрдің қыш жасауға дейінгі неолиттік халықтарының географиялық көзі көптеген мүмкін шығу орындарымен түсініксіз. Архитектуралық және артефактілік ұқсастықтар негізінде ішкі Орта Евфрат көзі ұсынылды. Алайда, Кипрдің қыш жасауға дейінгі неолиттік B орындарындағы жануарлардың қалдықтары және шикізат ретінде анатолиялық обсидианның қолданылуы Орталық және Оңтүстік Анатолиямен байланысты екенін көрсетеді, ал генетикалық деректер Анатолиядағы негізгі көздің осы сценарийін қолдайтын дәлелдердің салмағын арттырады.