Кіріспе
XIX ғасырдың соңындағы идиш театрының әртісі Израиль (сондай-ақ Йисроэль немесе Йисрол) Розенберг (шамамен 1850 – 1903 немесе 1904; идиш/иврит: ישראל ראָזענבערג) Императорлық Ресейде алғашқы идиш театры труппасын құрды.
Israel (also Yisroel or Yisrol) Rosenberg (c. 1850 – 1903 or 1904; Yiddish/Hebrew: ישראל ראָזענבערג) founded the first Yiddish theater troupe in Imperial Russia.
Өмір
Ол Одессада «тозақ және бұрыш адвокаты» (дипломсыз) және алаяқ болғандықтан, Розенберг 1877 жылы Ресей-Түрік соғысы басталғанда Бухарестке, Румынияға көшіп келген көптеген саудагерлер мен делдалдардың бірі болды. Ол келгеннен кейін, Ибраһим Голдфаденнің жаңадан құрылған кәсіби идиш тіліндегі театр труппасына қосылды. Голдфаденмен келіспеушіліктерден кейін Розенберг және оның отандасы Якоб Спиваковский жаңа саяхаттау труппасын құрып, Румынияның шығыс бөлігін аралады. Труппа бастапқыда сәтті болды, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін олардың идиш тілінде сөйлейтін көрермендерінің көп бөлігі Ресейге оралды, ал олар ақырында Одессаға кедей болып оралды, онда соғыс кезінде Румынияда идиш театрын көргендердің дайын көрермендері болды. 1878 жылдың көктемінде Розенберг біраз қаржы жинап, Спиваковскийді қоса алған труппа құрды: «Дауысы қаһарлы Шмуль», «Борис Будгой» (Борис Холцгерман), Лайзер Герцог, Аарон Шраге; сол кезде актерлік өнерге жаңа келген Якоб Адлер; кейінірек Адлермен үйленген София (Соня) Оберландер; Адлер өз естеліктерінде «қызыл алтын шашы бар сұлу» деп сипаттаған Маша Москович; және жергілікті синагог хорынан келген әншілер де болды. Олардың алғашқы қойылымы Акиваның ресторанында өтті, ол екі жеңіл водевиль мен Голдфаденнің ерте туындысы – «Жарғылықтар» пьесасынан тұрды. Қойылымда тек еркектер болды, себебі екі әйел орынға қанағаттанбады; бұл мәселе 800 орындық «Ремесленный клуб» театрын жалға алу арқылы шешілді, онда олар Голдфаденнің «Әже және немере қызы» пьесасын ойнады, онда Вайнштейн басқа Бродер әншісі әже рөлінде, ал Маша Москович немере қызы рөлінде ойнады. Одессада тағы бірнеше қойылымнан кейін, оның ішінде Якоб Адлер мен Соня Оберландер (кейін Соня Михельсон атымен танымал болды) ойнаған «Брейндель казак» қойылымы, олардың жұмысы Голдфаденнің пьесаларын рұқсатсыз пайдаланғаны туралы хабарламадан кейін тоқтатылды. Голдфаден кейін ол әкесінің шақыруымен келгенін айтты, ал Адлер мұны Розенберг пен Спиваковскийдің «жауларына» жатқызып бағалады. Розенберг Голдфаденнің сағатшы ағасы Нафталды жалдап, труппасын «Голдфаден компаниясы» деп атады және Соняның ағасы Александрмен бірге ішкі аймақтарды аралау үшін Одессадан кетті. Херсон қаласында бай зейнеткер сарбаз Липиц Бейгун Испаниядан сапалы декорациялар әкелген астық қоймасын театрға айналдырды. Бұл жерде олар жаңа промптер, Авром Цетцерді алды, оны Адлер бұрын Румынияда Голдфаден үшін осындай қызмет атқарған «білімді» адам деп сипаттады, ал виртуоз Зорах Винявич олардың оркестрінің жетекшісі болды. Винявичтің 16 жасар қызы Бетти де жасөспірімдердің рөлдерін ойнау үшін труппаға қосылды. Одессаға қайтып келгенде, олар Голдфаденді «император сияқты жақындасу қиын» деп тапты. Ақыры олар аудиенцияға қол жеткізгеннен кейін, Голдфаден Розенбергтің компаниясына провинциялық гастрольдік компания ретінде жұмыс істеуге рұқсат берді, бірақ труппаның басшысы ретінде оның басқа ағасы Туля тағайындалды. Голдфаден сонымен қатар Спиваковскийді өзінің Одессадағы компаниясына тартып алды. Туля басқарған кезде, Адлер жазғандай, «коммунистік үлестер, идеалистік достық болған жоқ». Олар Чишиневте бір ай ойнады, адамдар билеттерді бірінші болып алу үшін аулада ұйықтады, ал 16 жасар Давид Кесслер қосымша актер ретінде компанияға қосылуға жақын болды, бірақ оған оның әкесі кедергі келтірді. Кейін олар Елизаветградқа (қазіргі Кировоград) сапар шекті, онда оларға Израиль мен Аннетта Гроднер қосылды. Оның актерлері Кременчукте жалақының төмендігіне байланысты ереуілге шыққанда, Розенберг өзі «Шмендрик» фильміндегі жасөспірім басты рөлді ойнап, ереуілді бұзды. Дау шешілді, ал олардың келесі қойылымдарының бірі, Полтавада, Адлер мен Оберландердің үйлену тойына сыйлық ретінде ұйымдастырылды. Олар Украина арқылы гастрольде болды, бірақ Голдфаден оларды Одессаға шақырды, бұл Розенберг пен Смила қаласындағы Адлер-Оберландер тобын труппасыз қалдырды. Смила қаласында олар кейін Кени Липцин деген атпен танымал болған, бірақ сол кезде Кени Сониес деп аталған әнші әйелді естіді, ол олардың жаңа примадоннасы болды. Олар сол кезде Александр II кеңесшілерінің ішіндегі ең филосемит Александр Абазаға тиесілі болған Споляға сапар шекті. Қалада театр болмаған, бірақ Абазаның тапсырысы бойынша қойма үйі графтың жеке дачасынан бөлшектеп жасалған спектакль алаңына айналдырылды. Труппа Златаполия, Новомироград және Богослав қалаларына жалғасты, сол шамада Александр Оберландер үйлену үшін кетіп, Адлердің бұрынғы жұмыс істеген адамы Чейкель Байн оның орнына алдын ала дайындық жасаушы болып тағайындалды. Гастрольдерден олар лайықты өмір сүре алды, бірақ труппа кейбір қиындықтарға тап болды. Переяславта, Адлердің айтуынша, олар жақсы кішкентай театр сахнасында ойнады, бірақ жергілікті полиция бастығы актрисаларды проституткалар сияқты қарауға тырысты. Голдфаден өте жоғары роялти талап етті; бірде Соня Адлер оны ынталандыру үшін барлық әшекейлерін берді. 1880 жылдың соңында Голдфаден Адлерлерді Розенбергтен қысқа мерзімге тартып алды, бірақ ол олармен нашар қарым-қатынас жасады, олар оған жалақысы үшін сотқа жүгінді және Нежин қаласындағы шатыр театрында өнер көрсететін Розенбергке қайта қосылды. 1881 жылдың ақпанында Александр II патшасының қатылуымен жасалған қастандық еврейлер үшін қиын кезең болды. Қоздырушылар империя бойынша саяхаттап, погромдарды тудырды, олардың бірі Нежин қаласын қамтыды. Труппа жарақаттанбау үшін, олар француздық театр труппасы екенін көндіруге және Адлерлердің Голдфаденнен сотта жеңіп алған ақшаның көмегімен үлгерді. Труппа Łódź қаласына жалғасты, онда олар өнімдерінен кейбір қарыздарын төледі. Одессада Осип Михайлович Лернер мен Голдфаден Карл Гутцковтың «Уриэль Акоста» пьесасының әр түрлі нұсқаларын ұсынып жатқанын білген Розенберг пен компания осы пьесаны қоюға шешім қабылдады. Розенберг аударды; Спиваковский ашылуға үш күн қалғанда бас тартқаннан кейін, Адлер бас рөлді ойнады, Липцин Уриэльдің анасын, ал Соня Адлер Юдитті ойнады. Қойылым сәтті болды, бірақ труппа Łódź қаласын тастап кетті. Спиваковский қайтып келді және Розенбергтен труппаны ұрлауға тырысты. Ақырында, қайта біріккен олар Жаңа директормен, бай адам болып көрінетін Хартенштейнмен бірге Житомирге барды, ол оларға инвестиция салуға қызығушылық танытты. Адлер өзінің естеліктерінде Хартенштейнге әсер қалдырмағанын көрсетті, оны «Галициядан келген, ұзын шашы бар және қысқа миы бар, Венада жартылай білім алған және жартылай актер» деп сипаттады. Олар «Ресей империясының тыныш бұрышын» тапты деп ойлады, онда «біраз көңіл көтеруге» болады, бірақ шындығында Хартенштейн ақшасын жұмсап жатқан еді. Житомирде олар жағдайларын түсінген орыс труппасымен бірге сахнаны бөлісті. Екі орыс актері олардың пайдасына бірқатар қойылымдарға қатысуға келісті, олардың бірі, Адлер тек «Кислова ханым» деп атаған, олардың қолдау көрсетпегені үшін көрермендер мен орыс қоғамын жалпы айыптаған сөйлеуімен оларды жоқ етті. Компанияның келесі құрамын Адлер ұйымдастырды, бірақ Розенберг тағы да серіктес болды. Кени Липцинмен олар Ростов, Таганрог, Литва және Дюнабург (қазіргі Даугавпилс, Латвия) қалаларына сапар шекті. Труппаны Санкт-Петербургке әкелуді жоспарлаған олар бұрынғы менеджерлері Чейкель Байнды қайта шақырып алды. Олар 1883 жылдың тамыз айында Рига қаласында болғанда, Ресейде идиш театрына толық тыйым салынатындығы туралы хабар келді. Труппа Рига қаласында қиын жағдайда қалды. Чейкель Байн ауырғаннан кейін қайтыс болды. Біраз қиындықпен олар Лондонға баруға билет алды...