Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Американың солтүстік Ұлы жазығының түпкілікті халқы. Басқа тайпалар Ассинибоин тайпасын "тас" сөзімен байланыстырды, себебі олар көбінесе қыздырылған тастарды пайдаланып тағам дайындаған. Олар ет пісіру үшін суды қайнатуға ыстық тастарды салып қыздыратын. Кейбір авторлар бұл атаудың Оджибве тіліндегі "assin" – тас сөзі мен француз тіліндегі "bouillir" – қайнату сөзінен шыққан деген болжам айтқан, бірақ мұндай этимологияға сену қиын.
First Nations people native to the northern Great Plains of North America
Other tribes associated "stone" with the Assiniboine because they primarily cooked with heated stones. They dropped hot stones into water to heat it to boiling for cooking meat. Some writers believed that the name was derived from the Ojibway term assin, stone, and the French bouillir, to boil, but such an etymology is very unlikely.
Тіл
Ассинибоин – Миссисипи алқабының сиуан тілдері тобына жататын, Батыс сиуан тілдер отбасының бір мүшесі. XXI ғасырдың басында шамамен 150 адам осы тілде сөйлейді.
Assiniboine is a Mississippi Valley Siouan language, in the Western Siouan language family. As of the early 21st century, about 150 people speak the language
Ерте тарих
Ассинибоиндер Альбертаның Стоунилерімен бірге Сиу ұлтымен ортақ түбірге ие. Бұрын ассинибоиндердің Дакота сиуларының Янктонай тармағынан тарағаны есептелгенімен, тілдік талдау ассинибоиндер мен Стоунидің Санти, Лакота және Янктонай-Янктон тармақтарымен теңдес топты құрайтынын, олардың бұл тармақтардың біреуімен екіншісінен артық байланысы жоқ екенін көрсетеді. Ассинибоиндердің Сиулардан айырылуы 1640 жылға дейін болған болуы керек, себебі Пауль Ле Жун сол жылы жазған иезуиттік хабарламаларында оларды «Надуэсси» (Сиу) тайпасымен бірге атаған. Ассинибоиндер мен Сиу тайпаларын француздық одақтастарынан қару-жарақ алған Оджибвелер Миннесотаның ормандарынан батысқа қарай далаға ығыстырды. Кейіннен Ассинибоиндер оңтүстіктегі Кроу және Сиу тайпаларымен сауда жасау және шабуылдау арқылы жылқыға қол жеткізді. Ассинибоиндер ақырында жылқы мен жауынгерлік мәдениетке ие, үлкен және күшті халыққа айналды; олар жылқыны өз аумақтарында және одан тыс жерлерде мекендейтін бизонды аулауға пайдаланды. Өз билігінің шарықталу кезеңінде Ассинибоиндердің билігіндегі аумақ Солтүстік Саскачеван өзенінен солтүстікте Миссури өзеніне дейін, сондай-ақ қазіргі Саскачеван, Альберта және Манитоба провинциялары (Канада), Солтүстік Дакота және Монтана штаттары (Америка Құрама Штаттары) кірді.
The Assiniboine, along with the Stoney of Alberta, share a common ancestry with the Sioux nation. While it was formerly believed that the Assiniboine originated among the Yanktonai division of the Dakota Sioux, linguistic analysis indicates that the Assiniboine and Stoney together form a group coordinate with that of the Santee, Lakota, and Yankon Yanktonai, and that they are no more related to one of these subdivisions than another. The separation of the Assiniboine from the Sioux must have occurred at some time prior to 1640, as Paul Le Jeune names them along with the "Naduessi" (Sioux) in his Jesuit Relations of that year. The Assiniboine and Sioux were both gradually pushed westward onto the plains from the woodlands of Minnesota by the Ojibwe, who had acquired firearms from their French allies. Later, the Assiniboine acquired horses via raiding and trading with neighboring tribes of Plains Indians such as the Crow and the Sioux on their south. The Assiniboine eventually developed into a large and powerful people with a horse and warrior culture; they used the horse to hunt the vast numbers of bison that lived within and outside their territory. At the height of their power, the Assiniboine dominated territory ranging from the North Saskatchewan River in the north to the Missouri River in the south, and including portions of modern day Saskatchewan, Alberta, and Manitoba, Canada; and North Dakota and Montana, United States of America.
Еуропалықтармен байланыс және тері саудасы
Ассинибоин тайпасын еуропалықтардың арасынан алғаш сипаттаған адам – 1690 жылдары Гудзон шығанағы компаниясының қызметкері Генри Келси болды. Кейіннен келген зерттеушілер мен саудагерлер – Жан Батист де Ла Верендрий және оның ұлдары (1730-шы жылдар), Энтони Хендей (1754–55) және Александр Генри кіші (1800-шы жылдар) Ассинибоин тайпасының солтүстік жазықтарда, оның ішінде АҚШ-та (1776 жылы тәуелсіздік алған, бірақ 1803 жылға дейін Франциядан Луизиананы сатып алғанға дейін жазықтарды иеленбеген) кең аумақты мекендегенін растады. Ассинибоин тайпасы тері саудагерлері мен басқа да үндістер үшін сенімді және маңызды серіктес, делдал болды, әсіресе британдық Гудзон шығанағы компаниясы және Солтүстік-Батыс компаниясы Канаданың батысында, сол кезде Руперт жері деп аталған кең аймақта жұмыс істеді. 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында, Монтана және Дакота аймақтарында Ассинибоин тайпасы Америка тері компаниясымен және оған бәсекелес Роки-Маунтин тері компаниясымен сауда жасады. Олар тері саудагерлерінен қару-жарақ, оқ-дәрі, металл томауық, металл қазандықтар, жүн жамылғылар, жүн пальтолар, жүн шалбарлар, шыны мұныштар және басқа да тауарлар алды. Бауыр терісі мен бизон терісі ең көп саудаланатын тауарлар еді. Еуропалықтармен байланыс күшейген сайын, үндістер еуропалықтар арасында кең таралған еуразиялық жұқпалы ауруларға шалдықты. Олар өлім-жітім жоғары эпидемиялардан зардап шекті, әсіресе Ассинибоин тайпасында шешек ауруы кең тарады. Ассинибоин халқының саны 18 ғасырдың соңында шамамен 10 000 адамнан 1890 жылы 2600 адамға дейін азайды. АҚШ 1804–1806 жылдары Франциядан жаңадан сатып алынған Луизиана аумағын зерттеу үшін Льюис және Кларк экспедициясын ұйымдастырды. Экспедицияның күнделіктерінде Ассинибоин тайпасы туралы айтылады, экспедиция Миссури өзені бойымен Форт-Клацоптан қайтып келе жатқанда олар туралы естіді. Алайда, бұл зерттеушілер тайпамен тікелей кездеспеді немесе байланысқа түспеді. Белгілі еуропалық және американдық суретшілер батысты және оның үнді халықтарын суретке түсіру мүмкіндігі үшін саудагерлермен, зерттеушілермен және экспедициялармен бірге саяхаттады. Ассинибоин тайпасын тірідей кездестіріп, суреттегендердің қатарында Карл Бодмер, Пол Кейн және Джордж Кэтлин болды. Ассинибоин тайпасы 1851 жылы Форт-Ларами шартына қол қойды. 1885 жылы бірнеше Ассинибоин скауттары Канаданың Солтүстік-Батыс дала күштеріне метистердің екінші көтерілісіне қатысқан Кри тайпасының көтерілісшілерін іздеуге көмектесті.
The first person of European descent to describe the Assiniboine was an employee of the Hudson's Bay Company named Henry Kelsey in the 1690s. Later explorers and traders Jean Baptiste de La Vérendrye and his sons (1730s), Anthony Henday (1754–55), and Alexander Henry the younger (1800s) confirmed that the Assiniboine held a vast territory across the northern plains, including into the United States (which achieved independence in 1776 but did not acquire the plains until 1803 in the Louisiana Purchase from France.) The Assiniboine became reliable and important trading partners and middlemen for fur traders and other Indians, particularly the British Hudson's Bay Company and North West Company, operating in western Canada in a vast area known then as Rupert's Land. During the later 18th century and early 19th century, south of the border in what became Montana and the Dakota territories, the Assiniboine traded with the American Fur Company and the competing Rocky Mountain Fur Company. The Assiniboine obtained guns, ammunition, metal tomahawks, metal pots, wool blankets, wool coats, wool leggings, and glass beads, as well as other goods from the fur traders in exchange for furs. Beaver furs and bison hides were the most commonly traded furs. Increased contact with Europeans resulted in Native Americans contracting Eurasian infectious diseases that were endemic among the Europeans. They suffered epidemics with high mortality, most notably smallpox among the Assiniboine. The Assiniboine population crashed from around 10,000 people in the late 18th century to around 2600 by 1890. The Lewis and Clark Expedition was mounted by the United States in 1804–1806 to explore the Louisiana Territory, newly acquired from France. The expedition's journals mention the Assiniboine, whom the party heard about while returning from Fort Clatsop down the Missouri River. These explorers did not encounter or come in direct contact with the tribe. Noted European and American painters traveled with traders, explorers, and expeditions for the opportunity to paint the West and its Native American peoples. Among those who encountered and painted the Assiniboine from life were painters Karl Bodmer, Paul Kane, and George Catlin. The Assiniboine signed the Treaty of Fort Laramie (1851). In 1885, some Assiniboine scouts aided the Canadian North West Field Force track down Cree renegades who were participating in the Second Riel Rebellion of Métis.
Темір Конфедерациясы
Ассинибоиндер солтүстік жазықтықтардағы үнді халықтарының ірі одағының құрамына кірді, ол Темір конфедерациясы немесе жазықтық кри тілінде Нēhiyaw Pwat деп аталды. Бұл одақ 1692 жылға дейін қалыптасып, 19 ғасырдың соңына дейін сақталды. Темір конфедерациясы тері саудасында, әсіресе Гудзон шығанағы компаниясымен одақтас болды. Ассинибоиндер мен крилер (šahíya) Ұлы жазықтықтардың сауда желілерінде маңызды делдалдар рөлін атқарды. Одаққа ассинибоиндер, Стоуни (téhą nakóda немесе į́yąȟe wįcášta), жазықтық және орманды крилер, Саулто (iʾášijabina деп аталды), сондай-ақ метистер (sakná) және тері саудагерлерінің жұмыскерлері ретінде батысқа сапарлаған ирокездер кірді. Қара аяқтарға қарсы әскери қорғаныс пен бизон аулау үшін далаларға қауіпсіз өтуді қамтамасыз ету мақсатында Плато тайпалары – Bitterroot Salish (Flathead) (pámnaska), Kutenai, Sekani, Secwepemc және Nez Perce (pasú oȟnóga) да одаққа шартты түрде қатысты. Солтүстік жазықтықтардағы басқа да үнді халықтары, мысалы Грос Вентре (ȟaȟátųwą), кейде одақтың құрамына кірді. Конфедерация солтүстік жазықтықтардағы үстем күшке айналды. Оған қатысы жоқ үнді халықтарына, мысалы Шошоне (snohéna wįcášta) және Крау (kąǧí tóga немесе tógabi = "жау") сияқты оңтүстік тайпаларына үлкен қауіп төндірді. Алайда, олардың ең күшті және ең қауіпті жауы – бұрынғы сауда серіктесі Қара аяқ конфедерациясы (sihásaba = Blackfeet немесе tógabi = "жау") болды. Туысқан Сиу халқы (įhą́ktuwą) және олардың одақтастары арапахолар (maȟpíyato) мен шайендер (šahíyena) да жау болды. Темір конфедерациясы жазықтықтағы еуропалық-американдық поселеністерге де шабуыл жасады. Тери саудасының төмендеуі және канадалық және американдық аңшылардың бизон бақталарын асыра аулауы, конфедерация халықтарының ең маңызды тағамдық көзін жойды, нәтижесінде конфедерация жеңіліске ұшырап, тарап кетті. Олар Солтүстік-Батыс көтерілісі кезінде Канадамен әскери қақтығысқа түсті.
The Assiniboine were a major part of an alliance of northern Plains Indian nations known as the Iron Confederacy, or Nēhiyaw Pwat, as it is known in Plains Cree, beginning prior to 1692 until the late nineteenth century. The Iron Confederacy were allies in the fur trade, particularly with the Hudson's Bay Company. The Assiniboine and the Cree (šahíya) being important intermediaries in the Great Plains trading networks. Members included the Assiniboine, Stoney (téhą nakóda or į́yąȟe wįcášta), the Plains and Woodland Cree, Saulteaux (called iʾášijabina), as well as Métis (sakná), and individual Iroquois people who traveled west as employees for the fur traders. Loosely associated for military shelter against the Blackfoot and to ensure safe access to the prairies for the bison hunt were Plateau tribes such as Bitterroot Salish (Flathead) (pámnaska), Kutenai, Sekani, Secwepemc, and Nez Perce (pasú oȟnóga). Other Indian peoples on the northern plains, such as the Gros Ventre (ȟaȟátųwą), were occasionally part of the confederacy. The confederacy became the dominant force on the northern plains. It posed a major threat to Indian nations not associated with it, such as the Shoshone (snohéna wįcášta) and Crow (kąǧí tóga or tógabi = "enemies") further south. Their most mighty and most dangerous enemy, however, were their former trading partner the Blackfoot Confederacy (sihásaba = Blackfeet or tógabi = "enemies"). The kindred Sioux peoples (įhą́ktuwą) and their allies, the Arapaho (maȟpíyato) and Cheyenne (šahíyena), were also enemies. The Iron Confederacy also attacked European American settlements on the Plains. The eventual decline of the fur trade and overhunting of the bison herds by Canadian and American hunters, which destroyed the Confederacy nations' most important food source, led to the defeat and breaking up of the confederacy. It engaged in military action with Canada during the North West Rebellion.
Дәстүрлі өмір салты
Әдетте Ассинибоиндер жартылай көшпелі халық болған. Жылы айларда олар бизон тобының соңынан еріп, оларды аңғарып жүреді. Әйелдер, өмір сыйлаушылар ретінде, отбасылардың (және тайпаның болашағының) амандығы мен әл-ауқаты үшін басты жауапкершілікті өздеріне алған. Әйелдер көбінесе өсімдіктерді жинап, өсіріп, ауруларды емдеу үшін шөптер мен өсімдіктерді қолданған, жас және қарттарға күтім жасаған, барлық киім мен құрал-жабдықтарды тіккен, сондай-ақ аңнан алынған ет пен теріні өңдеп, сақтаған. Әйелдер етті қысқа дайындап, сақтап, терісін, сіңірін және мүйізін киім, төсек, құрал-саймандар, жіп және басқа да керек-жарақтар жасауға пайдаланған. Жануардың әрбір бөлігі халыққа пайдалы болған. Еркектер ат үстінде садақ-жебемен аң аулап, сауда жасап, соғысқан. Тайпа өте жақсы атқа мінушілік шеберлігімен танымал. Олар алғашқыда аттарды Қара аяқ және Грос-Вентр тайпаларымен сауда жасасу арқылы алған. Ассинибоин, Стони (сондай-ақ Лакота және Дакота) қыздарына атқа мінуге, аң аулауға және күресуге үйретуге ынталандырылған. Соғысқа қатысу көбінесе ұлдар мен ерлерге қалдырылғанмен, кейде әйелдер де шайқаста және үйді қорғауда, әсіресе тайпаға үлкен қауіп төнген кезде, соғысқан. Олар мандан, хидаца және арикара тайпаларымен бірлесіп жұмыс істеген. Күн құдайы мен Күннің күркіреуі Ұлы Рухтың ең маңызды белгілері саналған. Ассинибоин халқы басқа жазық жерлердегі халықтар сияқты күн биіне қатысқан. Олар сондай-ақ көрініс іздеу кезінде жеке көріністерден нұсқау алған.
Traditionally the Assiniboine were semi nomadic people. During the warmer months, they followed and hunted the herds of plains bison. Women, as life givers, have had primary responsibility for the survival and welfare of the families (and future of the tribe). Women usually gathered and cultivated plants, used plants and herbs to treat illnesses, cared for the young and the elderly, made all the clothing and instruments, and processed and cured meat and skins from the game. The women processed and preserved the meat for winter, and used hides, tendons, and horns for clothing, bedding, tools, cord and other items. Every part of the animal was used by the people. The men hunted, traded and made war on horseback using bow and arrows. The tribe is known for its excellent horsemanship. They first obtained horses by trading with the Blackfeet and the Gros Ventre tribes. Assiniboine, Stoney (as well as Lakota and Dakota) girls were encouraged to learn to ride, hunt and fight. Though fighting in war has mostly been left to the boys and men, occasionally women have fought as well – both in battles and in defense of the home – especially if the tribe was severely threatened. They worked with the Mandan, Hidatsa, and Arikara tribes. The Sun god and Thunder god were considered the most important manifestations of the Great Spirit. The Assiniboine people participated in the sun dance like other Plains Native peoples. They also took guidance from personal visions in vision quests.