Кіріспе

Солтүстік Американың солтүстік Ұлы жазығының түпкілікті халқы. Басқа тайпалар Ассинибоин тайпасын "тас" сөзімен байланыстырды, себебі олар көбінесе қыздырылған тастарды пайдаланып тағам дайындаған. Олар ет пісіру үшін суды қайнатуға ыстық тастарды салып қыздыратын. Кейбір авторлар бұл атаудың Оджибве тіліндегі "assin" – тас сөзі мен француз тіліндегі "bouillir" – қайнату сөзінен шыққан деген болжам айтқан, бірақ мұндай этимологияға сену қиын.

Тіл

Ассинибоин – Миссисипи алқабының сиуан тілдері тобына жататын, Батыс сиуан тілдер отбасының бір мүшесі. XXI ғасырдың басында шамамен 150 адам осы тілде сөйлейді.

Ерте тарих

Ассинибоиндер Альбертаның Стоунилерімен бірге Сиу ұлтымен ортақ түбірге ие. Бұрын ассинибоиндердің Дакота сиуларының Янктонай тармағынан тарағаны есептелгенімен, тілдік талдау ассинибоиндер мен Стоунидің Санти, Лакота және Янктонай-Янктон тармақтарымен теңдес топты құрайтынын, олардың бұл тармақтардың біреуімен екіншісінен артық байланысы жоқ екенін көрсетеді. Ассинибоиндердің Сиулардан айырылуы 1640 жылға дейін болған болуы керек, себебі Пауль Ле Жун сол жылы жазған иезуиттік хабарламаларында оларды «Надуэсси» (Сиу) тайпасымен бірге атаған. Ассинибоиндер мен Сиу тайпаларын француздық одақтастарынан қару-жарақ алған Оджибвелер Миннесотаның ормандарынан батысқа қарай далаға ығыстырды. Кейіннен Ассинибоиндер оңтүстіктегі Кроу және Сиу тайпаларымен сауда жасау және шабуылдау арқылы жылқыға қол жеткізді. Ассинибоиндер ақырында жылқы мен жауынгерлік мәдениетке ие, үлкен және күшті халыққа айналды; олар жылқыны өз аумақтарында және одан тыс жерлерде мекендейтін бизонды аулауға пайдаланды. Өз билігінің шарықталу кезеңінде Ассинибоиндердің билігіндегі аумақ Солтүстік Саскачеван өзенінен солтүстікте Миссури өзеніне дейін, сондай-ақ қазіргі Саскачеван, Альберта және Манитоба провинциялары (Канада), Солтүстік Дакота және Монтана штаттары (Америка Құрама Штаттары) кірді.

Еуропалықтармен байланыс және тері саудасы

Ассинибоин тайпасын еуропалықтардың арасынан алғаш сипаттаған адам – 1690 жылдары Гудзон шығанағы компаниясының қызметкері Генри Келси болды. Кейіннен келген зерттеушілер мен саудагерлер – Жан Батист де Ла Верендрий және оның ұлдары (1730-шы жылдар), Энтони Хендей (1754–55) және Александр Генри кіші (1800-шы жылдар) Ассинибоин тайпасының солтүстік жазықтарда, оның ішінде АҚШ-та (1776 жылы тәуелсіздік алған, бірақ 1803 жылға дейін Франциядан Луизиананы сатып алғанға дейін жазықтарды иеленбеген) кең аумақты мекендегенін растады. Ассинибоин тайпасы тері саудагерлері мен басқа да үндістер үшін сенімді және маңызды серіктес, делдал болды, әсіресе британдық Гудзон шығанағы компаниясы және Солтүстік-Батыс компаниясы Канаданың батысында, сол кезде Руперт жері деп аталған кең аймақта жұмыс істеді. 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында, Монтана және Дакота аймақтарында Ассинибоин тайпасы Америка тері компаниясымен және оған бәсекелес Роки-Маунтин тері компаниясымен сауда жасады. Олар тері саудагерлерінен қару-жарақ, оқ-дәрі, металл томауық, металл қазандықтар, жүн жамылғылар, жүн пальтолар, жүн шалбарлар, шыны мұныштар және басқа да тауарлар алды. Бауыр терісі мен бизон терісі ең көп саудаланатын тауарлар еді. Еуропалықтармен байланыс күшейген сайын, үндістер еуропалықтар арасында кең таралған еуразиялық жұқпалы ауруларға шалдықты. Олар өлім-жітім жоғары эпидемиялардан зардап шекті, әсіресе Ассинибоин тайпасында шешек ауруы кең тарады. Ассинибоин халқының саны 18 ғасырдың соңында шамамен 10 000 адамнан 1890 жылы 2600 адамға дейін азайды. АҚШ 1804–1806 жылдары Франциядан жаңадан сатып алынған Луизиана аумағын зерттеу үшін Льюис және Кларк экспедициясын ұйымдастырды. Экспедицияның күнделіктерінде Ассинибоин тайпасы туралы айтылады, экспедиция Миссури өзені бойымен Форт-Клацоптан қайтып келе жатқанда олар туралы естіді. Алайда, бұл зерттеушілер тайпамен тікелей кездеспеді немесе байланысқа түспеді. Белгілі еуропалық және американдық суретшілер батысты және оның үнді халықтарын суретке түсіру мүмкіндігі үшін саудагерлермен, зерттеушілермен және экспедициялармен бірге саяхаттады. Ассинибоин тайпасын тірідей кездестіріп, суреттегендердің қатарында Карл Бодмер, Пол Кейн және Джордж Кэтлин болды. Ассинибоин тайпасы 1851 жылы Форт-Ларами шартына қол қойды. 1885 жылы бірнеше Ассинибоин скауттары Канаданың Солтүстік-Батыс дала күштеріне метистердің екінші көтерілісіне қатысқан Кри тайпасының көтерілісшілерін іздеуге көмектесті.

Темір Конфедерациясы

Ассинибоиндер солтүстік жазықтықтардағы үнді халықтарының ірі одағының құрамына кірді, ол Темір конфедерациясы немесе жазықтық кри тілінде Нēhiyaw Pwat деп аталды. Бұл одақ 1692 жылға дейін қалыптасып, 19 ғасырдың соңына дейін сақталды. Темір конфедерациясы тері саудасында, әсіресе Гудзон шығанағы компаниясымен одақтас болды. Ассинибоиндер мен крилер (šahíya) Ұлы жазықтықтардың сауда желілерінде маңызды делдалдар рөлін атқарды. Одаққа ассинибоиндер, Стоуни (téhą nakóda немесе į́yąȟe wįcášta), жазықтық және орманды крилер, Саулто (iʾášijabina деп аталды), сондай-ақ метистер (sakná) және тері саудагерлерінің жұмыскерлері ретінде батысқа сапарлаған ирокездер кірді. Қара аяқтарға қарсы әскери қорғаныс пен бизон аулау үшін далаларға қауіпсіз өтуді қамтамасыз ету мақсатында Плато тайпалары – Bitterroot Salish (Flathead) (pámnaska), Kutenai, Sekani, Secwepemc және Nez Perce (pasú oȟnóga) да одаққа шартты түрде қатысты. Солтүстік жазықтықтардағы басқа да үнді халықтары, мысалы Грос Вентре (ȟaȟátųwą), кейде одақтың құрамына кірді. Конфедерация солтүстік жазықтықтардағы үстем күшке айналды. Оған қатысы жоқ үнді халықтарына, мысалы Шошоне (snohéna wįcášta) және Крау (kąǧí tóga немесе tógabi = "жау") сияқты оңтүстік тайпаларына үлкен қауіп төндірді. Алайда, олардың ең күшті және ең қауіпті жауы – бұрынғы сауда серіктесі Қара аяқ конфедерациясы (sihásaba = Blackfeet немесе tógabi = "жау") болды. Туысқан Сиу халқы (įhą́ktuwą) және олардың одақтастары арапахолар (maȟpíyato) мен шайендер (šahíyena) да жау болды. Темір конфедерациясы жазықтықтағы еуропалық-американдық поселеністерге де шабуыл жасады. Тери саудасының төмендеуі және канадалық және американдық аңшылардың бизон бақталарын асыра аулауы, конфедерация халықтарының ең маңызды тағамдық көзін жойды, нәтижесінде конфедерация жеңіліске ұшырап, тарап кетті. Олар Солтүстік-Батыс көтерілісі кезінде Канадамен әскери қақтығысқа түсті.

Дәстүрлі өмір салты

Әдетте Ассинибоиндер жартылай көшпелі халық болған. Жылы айларда олар бизон тобының соңынан еріп, оларды аңғарып жүреді. Әйелдер, өмір сыйлаушылар ретінде, отбасылардың (және тайпаның болашағының) амандығы мен әл-ауқаты үшін басты жауапкершілікті өздеріне алған. Әйелдер көбінесе өсімдіктерді жинап, өсіріп, ауруларды емдеу үшін шөптер мен өсімдіктерді қолданған, жас және қарттарға күтім жасаған, барлық киім мен құрал-жабдықтарды тіккен, сондай-ақ аңнан алынған ет пен теріні өңдеп, сақтаған. Әйелдер етті қысқа дайындап, сақтап, терісін, сіңірін және мүйізін киім, төсек, құрал-саймандар, жіп және басқа да керек-жарақтар жасауға пайдаланған. Жануардың әрбір бөлігі халыққа пайдалы болған. Еркектер ат үстінде садақ-жебемен аң аулап, сауда жасап, соғысқан. Тайпа өте жақсы атқа мінушілік шеберлігімен танымал. Олар алғашқыда аттарды Қара аяқ және Грос-Вентр тайпаларымен сауда жасасу арқылы алған. Ассинибоин, Стони (сондай-ақ Лакота және Дакота) қыздарына атқа мінуге, аң аулауға және күресуге үйретуге ынталандырылған. Соғысқа қатысу көбінесе ұлдар мен ерлерге қалдырылғанмен, кейде әйелдер де шайқаста және үйді қорғауда, әсіресе тайпаға үлкен қауіп төнген кезде, соғысқан. Олар мандан, хидаца және арикара тайпаларымен бірлесіп жұмыс істеген. Күн құдайы мен Күннің күркіреуі Ұлы Рухтың ең маңызды белгілері саналған. Ассинибоин халқы басқа жазық жерлердегі халықтар сияқты күн биіне қатысқан. Олар сондай-ақ көрініс іздеу кезінде жеке көріністерден нұсқау алған.