Кіріспе
Монофониялық музыкалық аспапта кеңейтілген техника. Мультифоника – монофониялық музыкалық аспапта (әдетте бір уақытта бір ғана нота шығаратын) бірнеше нотаның бірдей ойнатылуымен қолданылатын кеңейтілген техника. Бұл желді, тілшелі және қола аспаптарды, сондай-ақ адам даусын қамтиды. Ішек аспаптарында, садақпен тартылған және соққымен ойнатылған түрлерінде де мультифоникаға ұқсас дыбыстар кездеседі, бірақ жақсы терминология мен зерттеулердің жетіспеуіне байланысты олар да мультифоника деп аталады. Желді аспаптардағы мультифоника көбінесе 20-шы ғасырдың туындысы, алайда ойнап тұрып ән салу техникасы қола аспаптарында 18-шы ғасырдан бері белгілі және Карл Мария фон Вебер сияқты композиторлар қолданған. Көбінесе бір уақытта төрттен аспайтын ноталар шығарылады, бірақ кейбір аспаптардағы кейбір аккордтарда одан да көп нота алуға болады.
A multiphonic is an extended technique on a monophonic musical instrument (one that generally produces only one note at a time) in which several notes are produced at once. This includes wind, reed, and brass instruments, as well as the human voice. Multiphonic like sounds on string instruments, both bowed and hammered, have also been called multiphonics, for lack of better terminology and scarcity of research. Multiphonics on wind instruments are primarily a 20th century technique, though the brass technique of singing while playing has been known since the 18th century and used by composers such as Carl Maria von Weber. Commonly, no more than four notes will be produced at once, though for some chords on some instruments it is possible to get several more.
Ағаштан жасалған үрлеу аспаптары
Ағаштан жасалған үрмелі аспаптарда – мысалы, саксофон, кларнет, гобой, фагтон, флейта және блокфлейта – мультифониканы жаңа саусақтарды қолдану арқылы, әртүрлі ембушюрлерді пайдалану арқылы немесе дәстүрлі саусақтарды қолданып, көмекейді дауыстау арқылы жасауға болады. Ағаштан жасалған үрмелі аспаптарда гармониканы қол жеткізу үшін көптеген саусақтар нұсқаулықтары жарияланған. Қамыстан жасалған аспаптардағы мультифониканы мыс аспаптар үшін төменде сипатталғандай әдістермен де жасауға болады. Аспаптардың, қамыстың, ембушюрдің және басқа да факторлардың ұсақ айырмашылықтарына байланысты бір орындаушы мен келесі орындаушы арасындағы жағдайды дәл қайта жасау мүмкін емес делінеді. Алайда, бұл толығымен дұрыс емес; мультифоника бөлме температурасы және басқа да жағдайларға байланысты бола алады, бірақ мультифониканың гармоникалық құрылымының арқасында мультифоникалар негізінен бірдей дыбыстайды. Бір орындаушы үшін жұмыс істейтін мультифоника саусақтары сол орындаушы үшін басқа аспапта, немесе басқа орындаушы үшін сол аспапта, тіпті қамысты ауыстырғаннан кейін де жұмыс істемеуі мүмкін. Бұл көбінесе әртүрлі өндірушілерден шыққан екі аспаптың құрылымындағы шамалы айырмашылықтардың салдары болып табылады.
Мыс аспаптар
Мыс аспаптарда мультифониканы шығарудың ең көп таралған әдісі – аспапты ойнау және бір мезгілде оған ән салу. Салынған нотаның жиілігі ойналған нотадан өзгеше болғанда (әсіресе ойналған нотаның гармониялық қатарында болса), ән салған нота мен ойналған нотаның жиіліктерінің қосындысы немесе айырмасы болатын бірнеше жаңа ноталар пайда болады; осыдан керней/тромбон/мүйіздің «құбылу» дыбысы деп аталатын әйгілі термин туындайды. Бұл техника «гармониялық аккордтар» деп те аталады. Салынған дыбыс міндетті түрде ойналған дыбыстың гармониялық қатарында болуы керек емес, бірақ олай болса, әсері анық естіледі. Мыс мультифоникасының дыбыс сапасына орындаушының дауысы күшті әсер етеді. Тағы бір әдіс – «ерін мультифоникасы», онда мыс ойнаушы ауа ағынын өзгертіп, гармониялық қатардың слайд позициясы/клапан арасындағы дыбыстарды шығарады. Нәтижесі кез келген мультифоника сияқты тұрақты және толыққанды құрылымдалған. Жиіліктер қосылғанда немесе азайтылғанда (іс жүзінде біріккенде) негізгі дыбыс қайта жаңғырылады. Мысалы: Ля 440 және Ля 220. Бұл 660-қа тең, нәтижесінде фортепианоның екінші ең төменгі Си нотасының жаңа негізгі дыбысы пайда болады. Үшінші әдіс, «бөлінген дыбыстар» немесе «қос гул», орындаушылардың еріндерін бір-біріне қарама-қарсы әртүрлі жылдамдықпен дірілдетуі арқылы мультифониканы тудырады. Көбінесе нәтижесі – толық интервал, бірақ алынған интервалдардың диапазоны кең болуы мүмкін.
Сызықты аспаптар
Сымы бар аспаптар гармониялық түйіндер арасында ішекке домбыра тартып немесе соғып (мысалы, фортепианодағы көп дыбыстың шығуы сияқты) көп дыбысты тонды да шығара алады. Бұл әдіс контрабас және виолончель сияқты үлкен аспаптарда жақсы жұмыс істейді. Тағы бір техника – ішектің айналу тербеліс режимі, оны айналдыру арқылы айналу кернеуін реттеуге болады. Сондай-ақ, қолданылатын басқа да көп дыбысты кеңейтілген техникаларға дайын фортепиано, дайын гитара және 3-ші көпір жатады.
Вокалды мультифоника
Дауыспен мультифоника жасау техникасы үстіртұңғыл ән айту (әдетте екінші резонанстық құрылыммен) немесе тамақ ән айту (әдетте тамақ дірілінен қосымша дыбыстармен) деп аталады. Сыбызғы тарту кезінде қолданылатын тағы бір техника бар, онда сыбызғы тартатындар ауыздарының алдыңғы бөлігімен сыбызғы тарта отырып, тамақтарынан гуылдайды. Бұл кеңістіктік "сақиналық модуляция" дыбысын алумен танымал (мысалы, Джим Керри "Труман шоуында"). Үш діріл – сыбызғы, дауыс және тамақ дірілі – бірге қолданылуы мүмкін.
Көп дыбысты дыбыстар қалай жұмыс істейді
Жалпы, үрмелі аспапта ойнағанда, шығатын дыбыс негізгі тоннан – әдетте ойналып жатқан нота деп есептелетін биіктіктен, сондай-ақ негізгі тонның жиілігінің толық еселігіне тең жиіліктері бар дыбыстардан тұрады. (Тек таза синустық толқындарда ғана мұндай қосымша дыбыстар жоқ.) Көбінесе, тек негізгі тон ғана естіледі. Аспап арқылы ауа ағынын және ауа бағанасының пішінін (саусақтарды немесе клапандарды өзгерту арқылы) басқару арқылы орындаушы бір-біріне жатпайтын екі түрлі дыбыс шығаруға болады.
Нөмірлік
Мультифоникалар әр түрлі тәсілдермен нотаға түсірілуі мүмкін. Нақты дыбыс биіктіктері көрсетілген жағдайда, нотацияның бір әдісі – тек аккордты көрсету, ал орындаушыға оны қол жеткізу үшін қандай техникалар қажет екенін анықтау қалады. Ағаштан жасалған үрмелі аспаптар музыкасында қажетті нотаның астына нақты саусақ қою жиі кездеседі; әртүрлі саусақтар әртүрлі дыбыс сапасын тудыратындықтан, нақты эффектке көңіл бөлген композитор осылай істеуі мүмкін. (Түрлі өндірушілердің аспаптарында бірдей саусақпен орындалғанда әртүрлі нәтижелер шығуы мүмкін, себебі конструкциядағы айырмашылықтар бар.) Шамамен дыбыс биіктіктерін көрсету үшін толқынды сызықтар немесе кластерлік нотация қолданылуы мүмкін, бұл қабылданатын дыбыс диапазонын білдіреді. Дегенмен, мультифониканы көрсету үшін қолданылатын нотацияның кең ауқымы бар, және кейбір композиторлар жиі қолданылмаған нотацияларды қалайды. Фортепианодағы мультифоникалық нотация, басқа факторлармен қатар, ішектегі естілетін гармоникалардың саны немесе саусақтардың арақашықтығын қамтуы мүмкін. Мұндай нотациялар C. J. Уолтер мен J. Весиккаланың соңғы зерттеулерінде әзірленді.
Әдебиеттегі қолданысы
Әдебиетте көп дыбысты қолданудың алғашқы нақты мысалы – мүйіздің "созылған аккорд" стилі. Карл Мария фон Вебер осы техниканы мүйіз туындыларында қолданды, нәтижесінде 1815 жылғы мүйіз бен оркестрге арналған әйгілі Концертиносы пайда болды. Ағаш үрмелі аспаптардағы көп дыбысты және мыс үрмелі аспаптардағы еріннің көп дыбысты техникалары 20 ғасырға дейін классикалық музыкада қолданылмады. 1958 жылы Лучано Берионың соло үрмелі аспаптарға арналған Sequenzas және Франко Эвангелистидің соло флейтаға арналған Proporzioni сияқты пионерлік туындылары оларды кеңінен пайдаланды. Бүгінде көп дыбысты қазіргі заманғы классикалық музыкада кеңінен қолданылады. Бұл техника 1920 жылдары Адриан Роллини джазда бас-саксофонында қолданды. Содан кейін ол, 1940 жылдары Иллинойс Жаке оларды қолданғанға дейін ұмытылды. Джон Колтрейн және джаз флейтисі Джереми Штейг де көп дыбысты кеңінен қолданды.