Кіріспе

Орталық Африка Республикасында 2005 жылғы 13 наурызда Президент және Ұлттық Ассамблеяны сайлау үшін жалпы сайлаулар өтті. Екінші тур екі сайлаудың да нәтижесі бойынша 8 мамырда өтті, бұл 2003 жылғы наурызда Франсуа Бозизе билікті күштеп басып алу арқылы бастаған өтпелі кезеңнің аяқталуын білдірді, осы оқиға президент Анж Феликс Патассені құлатып жіберді. 2004 жылғы желтоқсанда жаңа Конституция референдумда мақұлданды және сол айдың өзінде күшіне енді. Президенттік сайлауда Бозизе екі жылдық өтпелі басшылықтан кейін бес жылдық мерзімге үміткер болып, тағы он кандидатпен бақ сынасты, ал Патассенің үміткерлігіне жол берілмеді. Бірінші турда ешбір кандидат 50%-дан астам дауыс жинамағандықтан, Бозизе мен бұрынғы Премьер-министр Мартин Зигуэле арасында екінші тур өтті, нәтижесінде Бозизе 64,6% дауыспен жеңіске жетті. Ол 11 маусымда қызметке кірісті. Сол уақытта өткен парламенттік сайлауда Ұлттық Біріккен "Kwa Na Kwa" партиясы 105 орынның 42-сін жеңіп алып, Ұлттық Ассамблеядағы ең ірі партия атанды, ал Орталық Африка халқының Азаттық қозғалысы 12 орынмен екінші ірі партия болды.

Өмірбаян

Сайлаулар бастапқыда 2004 жылдың желтоқсанында немесе 2005 жылдың қаңтарында өткізу жоспарланған еді, сайлау күні 2004 жылдың 28 тамызында жарияланды: 2005 жылдың 30 қаңтары, ал екінші тур 27 ақпан күні өтеді деп белгіленген. Алайда, президент Бозизе жарлығымен 2004 жылдың желтоқсан айының ортасында сайлау 13 ақпанға кейінге жылдырылды. 2005 жылдың қаңтар айының соңында олар тағы бір айға кейінге жылдырылып, 13 наурызға ауыстырылды. Олар осы күні өтті, ал бастапқыда 1 мамырға жоспарланған сайлаудың екінші туры 8 мамырда өтті.

Кандидаттар

2003 жылғы 15 наурызда Банги қаласын басып алып, билікті қолға алғаннан кейін Бозизе өзінің билігі – өтпелі кезең екенін және өтпелі кезең аяқталған соң ол орнынан кететінін мәлімдеді. 2004 жылы ол президенттік сайлауға қатысуы мүмкін деген болжамдар күшейді, бұл өтпелі кезеңнің аяқталуын білдіретін еді, көптеген жақтастары оны сайлауға түсуге шақырды. 2004 жылғы 5 желтоқсанда жаңа Конституция бойынша референдум өткеннен кейін Бозизе 2004 жылғы 11 желтоқсанда өзінің қолдаушылары алдында сөйлеген сөзінде президенттік сайлауға тәуелсіз кандидат ретінде үміткерлігін жариялады. Ол өз шешімінде халықтың еркі деп санайтын нәрсені айтты: «Мұқият ойланып, терең сеніммен, елдің мүддесін есімізде ұстағаннан кейін, халқымның шақыруларының терең мағынасын түсіндім. Азамат ретінде өз жауапкершілігімді аламын. Мен сайлауға қатысамын, мен үшін қымбат және сіздердің тілегіңізге сай елді қайта құру міндетін орындауға тырысамын». Президенттік сайлауға тағы он кандидат қатысты, олардың ішінде бір бұрынғы президент және үш бұрынғы премьер-министр болды. Андре Колингба 1981 жылдан 1993 жылғы сайлауда жеңілгенге дейін Орталық Африка Республикасын басқарды. 1999 жылғы қыркүйекте өткен сайлауда екінші орын алды, бірақ Патассе оны үлкен айырмашылықпен жеңді. Абель Гумба «Атамекендік прогресс үшін» (Front patriotique pour le progrès) партиясынан да кандидат болды. Ол ұзақ жылдар бойы саясатпен айналысқан, 1950-жылдардың соңында және Бозизе билікті басып алғаннан кейін 2003 жылдың наурыз айынан желтоқсан айына дейін премьер-министр қызметін атқарды, содан кейін Бозизе басшылығымен бірінші сайлау айналымынан кейін вице-президент болып тағайындалды. Ол бұрын 1981, 1993 және 1999 жылдары президенттікке кандидат болған; 1993 жылы екінші орын алды және екінші турда Патасседен жеңілді. 2004 жылдың сәуір айында Ұлттық ауыспалы кеңес үкіметтің өтініші бойынша оны қайта қарады, ал 30 сәуірде Бозизе оны жариялау туралы жарлық шығарды. 2004 жылғы 24 мамырда Бозизе CEMI-ге үш топтан – саяси партиялар, кәсіби одақтар және ұлттық әкімшіліктен таңдалған 30 мүшесін бекітті. Осы үш топтың әрқайсысы 10 мүшені таңдады, бірақ елдің 44 партиясы 10 мүшенің кім болуы керектігіне келісу үшін біраз уақыт алды. Алайда, CEMI-нің 31-ші және соңғы мүшесі, оның төрағасы, сол кезде аталмады. 30 мүше 4 маусымда ант берді. Жан Виллибиро Сако кейін комиссия төрағасы болып сайланды, ол төрт үміткердің ішінде премьер-министрдің екеуі, ал Ұлттық ауыспалы кеңестің президентінің екеуі ұсынғандардан таңдалды. Жыл басында Африка Одағының төрағасы және Малидің бұрынғы президенті Альфа Омар Конаре Бозизеге сайлауға қатыспауға кеңес берген. Бозизе 17 мамырда Халықаралық Франция радиосына берген сұхбатында өзінің үміткер болатынын айтпады, бірақ ол Конаре бұл мәселе бойынша онымен сөйлескенін растады, сонымен бірге Конарені елдің ішкі ісіне араласу деп сынады және ол қатысудан бұрын Орталық Африка халқының пікірін сұраған-жоқпын деп ойлады. Ол бұл мәселе халықтың еркіне байланысты екенін атап өтті. Оның жақтастары оның сайлауға қатысуына белсенді түрде үгіт-насихат жүргізді. 19 маусымда Бангиде 5000-ге жуық адам оның кандидатурасын қолдап шеруге шықты; Бозизе оларға алғыс айтып, ойлануға уақыт сұрады. 2004 жылғы 16-29 қазан аралығында сайлау тізімі жасалды, бастапқыда 24 қазанда аяқталуы жоспарланған, бірақ бірнеше күнге ұзартылды. 2004 жылғы қарашада Бозизе 2003 жылы биліктен қуғаннан кейін Тогода жер аударылып жүрген бұрынғы президент Анже Феликс Патассе өзінің партиясы – Орталық Африка халқының азаттық қозғалысы (Movement pour la Libération du Peuple Centrafricain, MLPC) президенттікке үміткер ретінде ұсынылды. Желтоқсан айында Абель Гумба мен Анри Пузер сайлауға қатысуға өтініш берді. 30 желтоқсанда Конституциялық сот бес үміткерден басқа барлығын – Бозизе, Андре Колингба, Абель Гумба, Анри Пузер және бұрынғы министр Аугуст Буканканы – түрлі себептермен сайлауға қатысудан шеттеді. Патассеге де тыйым салынған жеті адамның бірі болды, сот оның туу туралы куәлігінде де, жер учаскесіне қатысты мәселелерде де проблемалар болғандықтан бұл шешім қабылданды. Жан Жак Демафуттың кандидатурасын қабылдамау кезінде сот оның туу туралы куәлігінде (1950 жылғы 3 қазан) көрсетілген туған күні мен оның кандидатурасын жариялау және қылмыстық іс жүргізу туралы декларациясында (1959 жылғы 3 қазан) көрсетілген туған күні арасындағы қайшылықты атап өтті. Қалған кандидаттар Мартин Зигеле, Жан-Поль Нгупанде, Шарль Масси, Оливье Габиро және Пастер Жозеу Бинуа болды. Бозизедің ауыспалы үкіметінің қарсыласы, Бангидің бұрынғы мэрі Джозеф Бендуанга 30 желтоқсан таңында талап етілген бес миллион CFA франкісін төлей алмағандықтан сайлаудан бас тартқанын мәлімдеді. 1993 жылы бірнеше ай премьер-министр болған және 1999 жылғы сайлауда 1 пайыздан астам дауыс алған Енок Дерант Лакуэ де бас тартты. Сонымен қатар, ол қалған төрт кандидатты да қабылдады, сонымен қатар Патассеге қатысты, ол ұлттық қазынадан 70 миллиард CFA франкі ұрлаған деп айыпталды, ол «зорлық-зомбылық және экономикалық қылмыстар үшін сотталып жатқан кандидаттарды мәңгілікке шеттету керек» деді. Алайда, бұл дауды шешпеді, ол бекіткен үш кандидат оның кандидатураларын растауына қарсы шығып, Бозизені оппозицияны бөлуге тырысады деп айыптады. Бастапқыда шеттетілген жеті кандидаттың барлығы сотты таратуды талап етті, сондай-ақ Бозизедің өзінің кандидатурасын жарамсыз деп тану туралы өтініш берді. Бірнеше күннен кейін Бозизе әділет министрі Леа Кояссум Думтаны (сонымен қатар Нгупанде партиясының бас хатшысы) үкіметке сын айтқаннан кейін қызметтен босатып жіберді. Бозизе 15 қаңтардағы Мобайе қаласындағы сөйлеуінде (мемлекеттік радио арқылы таратылған) жеті кандидатты «сиырбастықтан басқа ештеңе емес» және «ақылсыздық, жаман ниет, сонымен қатар қасақана бұрмалаушылықпен» айыптады. Ол оларға қарағанда, оның саясаты «елді қиратуға бағытталмаған, зорлық-зомбылыққа, өтірікке, сатқындыққа, манипуляцияға немесе наразылыққа негізделмеген» екенін айтты. Осы шиеленіс пен даулар арасында шеттетілген жеті кандидат, сондай-ақ бастапқыда қабылданған кандидаттар Колингба мен Гумба Габон президенті Омар Бонгоның араласуын сұрады. 22 қаңтарда Бозизе және оның қарсыластары Либревильде келісімге қол қойып, мәселені тиімді шешті, бұл барлық кандидаттарға, Патассе болмағанда, қатысуға мүмкіндік берді және кандидаттардың жалпы санын 11-ге жеткізді. Кейіннен Патассе келісімді қабылдамады, өйткені ол MLPC бірінші вице-президенті Люк Аполлинар Дондонды оны қол қоюға уәкілеттік бермегенін айтты, бірақ 26 қаңтарда MLPC бұрын тәуелсіз кандидат болған Зигеленің кандидатурасын қолдайтынын жариялады. Сайлау комиссиясы 26 қаңтарда келісімге сәйкес 11 кандидаттан тұратын ресми тізімді жариялады, тек Патассе болмады. Сонымен қатар, ұлттық ассамблеяның 105 орынды толтыру үшін сайлау өтті, олардың мүшелері бес жылдық мерзімге тағайындалады. Бастапқыда 970 кандидаттың 261-і 10 қаңтарда сайлау комиссиясымен сайлауға қатысудан шеттетілді, бірақ 21 қаңтардағы сот шешімі 261-дің 219-ына қатысуға рұқсат берді, кандидаттардың санын 928-ге жеткізді. Бозизенің әйелі Моник Бозизе 10 қаңтарда бастапқы бекітілген 709 кандидаттың арасында болды. 2005 жылғы сайлау елдің дауыс берушілері президенттік және парламенттік сайлауда әрқайсысы үшін бір бюллетеньді алғаш рет қолданған кезге дейін жетті және хабардар...

Бірінші раундтың салдары

18 наурыздағы сайлаудың алдын ала нәтижелері (сайлау учаскелерінің 28,9% -ы, яғни 4,145 учаскелердің 1,198-і) сайлау комиссиясының мәліметінше, Бозизеге шамамен 55% дауыс түсіп, ол көш бастады: саналған 334,732 дауыстың 184,734-і Бозизеге берілді. Бұл оның ең жақын қарсыластары Зигуэле мен Колингбадан 140 000-нан астам дауысқа басымдық құрады, олар тиісінше 12,86% (43,058 дауыс) және 12,65% (42,374 дауыс) дауыс алды. Оппозициялық "Ұлттың белсенді күштерінің одағы" (l'Union des forces vives de la Nation, UFVN), Бозизедің қарсыластары, сайлаудағы күдікті алаяқтықтар мен бұзушылықтарға байланысты оны жоққа шығаруды талап етті. Ал сайлауды бақылаушылар сайлаудың еркін және әділ өткенін мойындады. 31 наурызда ресми нәтижелер жарияланды: Бозизе шамамен 43% дауыспен бірінші орынға, ал Зигуэле 23,5% дауыспен екінші орынға шықты. Сайлауға қатысқандардың саны 68,27% құрады. Ешбір кандидат көпшілік дауыс жинамағандықтан, Бозизе мен Зигуэле арасында президенттік сайлаудың екінші турында дауыс беру қажет болды. Парламенттік сайлауда, барлығы 909 кандидат қатысты, 105 орынның 17-сі бірінші турда анық жеңіске жетті, ал қалғандары екінші турдың нәтижесімен шешілді. Бозизеге қолдау көрсеткен "Конвергенция Ква На Ква" коалициясы бірінші турда бірде-бір орын жеңіп алмады. Орын алғандардың арасында президенттікке үміткер Жан Пол Нгупанде және президенттікке үміткер Андре Колингбаның әйелі Мирейль Колингба болды. Бірінші турда жеңілген үш президенттік үміткер – Абель Гумба, Шарль Масси және Анри Пузер парламенттік сайлаудың екінші турында бақ сынасты. Париж қаласында шетелде өткен дауыс беру кезінде сайлаушылар сайлау материалдарын жойды, нәтижесінде осы қаладағы дауыс беру нәтижелері күштен шығарылды.

Екінші раунд

Бастапқыда 1 мамырда өтетін Бозизе мен Зигеле арасындағы екінші тур 8 мамырға шегерілді. Бұл шешім 1 мамырдағы Еңбек күнін тойлауға кедергі келтірмеу үшін қабылданды. Сайлау кампаниясы 23 сәуірден 6 мамырға дейін жүргізілді. Теориялық тұрғыдан алғанда, барлық оппозициялық кандидаттар (Огюст Буканганы қоспағанда) UFVN құрамына кіргендіктен, бірінші турдың математикалық нәтижелеріне сүйенсек, Бозизеге қарсы көпшілік дауыс берген. Алайда, UFVN-де Зигелеге берілген қолдау толық емес еді. Жосуэ Бинуа екі кандидаттың бірін де қолдамады, ал Нгупанде, Масси және Гумба Бозизеге қолдау көрсетті. Үшінші орын алған Колингба екі кандидаттың бірін де қолдамады. 12 мамырда CEMI ұйымының алғашқы нәтижелері Бозизедің басымдыққа ие екенін көрсетті. Бангиде ол 103 446 дауыс алды, ал Зигеле 42 959 дауыс жинады. Сонымен қатар, ол Омбелла М'Поко провинциясында 79,5% дауыс алды (онда оның әйелі, бірінші ханым Моник Бозизе, Бимбо 2 сайлау округінде де жеңіске жетті) және Лобай провинциясында 93,7% дауысқа ие болды. Кейіннен, 16 мамырда CEMI ұйымының жартылайлай нәтижелері Бозизеге жалпы дауыс берудің 60%-дан сәл астам дауыс түскенін көрсетті, бұл елдің 4161 сайлау учаскесінің 1698-інен алынған нәтижелер бойынша есептелді. CEMI басшысы Жан Виллибиро Сако сайлаудан кейін 15 күн ішінде соңғы нәтижелерді жариялау керектігін, ал жеңімпаздың іс-шарасы нәтижелер жарияланғаннан кейін 45 күн өткен соң өтетінін мәлімдеді. 24 мамырда Жан Виллибиро Сако Бозизе президент сайлауында 64,6% дауыспен жеңіске жеткенін хабарлады. Екінші турдағы сайлауға қатысу деңгейі 64,63% құрады, бұл бірінші турдан сәл төмен. Зигеле Бозизедің жеңісін жоюға тырысты, ол әскерилердің адамдарды Бозизеге дауыс беруге мәжбүрлегенін немесе қорқытқанын мәлімдеді, бірақ конституциялық сот бұл талапты қабылдамады. Заң шығарушы сайлауда «Ква На Ква» партиясы жаңа парламентте ең көп орынды жеңіп алды, ол 105 орынның 42-сін иеленді. 34 тәуелсіз кандидат сайланды. Зигеле мен Патассе партиясы MLPC 11 орын алды, ал Колингба партиясы RDC сегіз орынға ие болды. Социал-демократиялық партия төрт орын алды, Гумба партиясы FPP екі орын алды, «Демократия үшін Альянс» екі орын алды, ал Лондон қауымдастығы бір орынға қол жеткізді. Оңтүстіктегі сайлау алаяқтық фактілеріне байланысты тоқтатылды.