Кіріспе
Орталық Африка Республикасында 2005 жылғы 13 наурызда Президент және Ұлттық Ассамблеяны сайлау үшін жалпы сайлаулар өтті. Екінші тур екі сайлаудың да нәтижесі бойынша 8 мамырда өтті, бұл 2003 жылғы наурызда Франсуа Бозизе билікті күштеп басып алу арқылы бастаған өтпелі кезеңнің аяқталуын білдірді, осы оқиға президент Анж Феликс Патассені құлатып жіберді. 2004 жылғы желтоқсанда жаңа Конституция референдумда мақұлданды және сол айдың өзінде күшіне енді. Президенттік сайлауда Бозизе екі жылдық өтпелі басшылықтан кейін бес жылдық мерзімге үміткер болып, тағы он кандидатпен бақ сынасты, ал Патассенің үміткерлігіне жол берілмеді. Бірінші турда ешбір кандидат 50%-дан астам дауыс жинамағандықтан, Бозизе мен бұрынғы Премьер-министр Мартин Зигуэле арасында екінші тур өтті, нәтижесінде Бозизе 64,6% дауыспен жеңіске жетті. Ол 11 маусымда қызметке кірісті. Сол уақытта өткен парламенттік сайлауда Ұлттық Біріккен "Kwa Na Kwa" партиясы 105 орынның 42-сін жеңіп алып, Ұлттық Ассамблеядағы ең ірі партия атанды, ал Орталық Африка халқының Азаттық қозғалысы 12 орынмен екінші ірі партия болды.
Өмірбаян
Сайлаулар бастапқыда 2004 жылдың желтоқсанында немесе 2005 жылдың қаңтарында өткізу жоспарланған еді, сайлау күні 2004 жылдың 28 тамызында жарияланды: 2005 жылдың 30 қаңтары, ал екінші тур 27 ақпан күні өтеді деп белгіленген. Алайда, президент Бозизе жарлығымен 2004 жылдың желтоқсан айының ортасында сайлау 13 ақпанға кейінге жылдырылды. 2005 жылдың қаңтар айының соңында олар тағы бір айға кейінге жылдырылып, 13 наурызға ауыстырылды. Олар осы күні өтті, ал бастапқыда 1 мамырға жоспарланған сайлаудың екінші туры 8 мамырда өтті.
Кандидаттар
2003 жылғы 15 наурызда Банги қаласын басып алып, билікті қолға алғаннан кейін Бозизе өзінің билігі – өтпелі кезең екенін және өтпелі кезең аяқталған соң ол орнынан кететінін мәлімдеді. 2004 жылы ол президенттік сайлауға қатысуы мүмкін деген болжамдар күшейді, бұл өтпелі кезеңнің аяқталуын білдіретін еді, көптеген жақтастары оны сайлауға түсуге шақырды. 2004 жылғы 5 желтоқсанда жаңа Конституция бойынша референдум өткеннен кейін Бозизе 2004 жылғы 11 желтоқсанда өзінің қолдаушылары алдында сөйлеген сөзінде президенттік сайлауға тәуелсіз кандидат ретінде үміткерлігін жариялады. Ол өз шешімінде халықтың еркі деп санайтын нәрсені айтты: «Мұқият ойланып, терең сеніммен, елдің мүддесін есімізде ұстағаннан кейін, халқымның шақыруларының терең мағынасын түсіндім. Азамат ретінде өз жауапкершілігімді аламын. Мен сайлауға қатысамын, мен үшін қымбат және сіздердің тілегіңізге сай елді қайта құру міндетін орындауға тырысамын». Президенттік сайлауға тағы он кандидат қатысты, олардың ішінде бір бұрынғы президент және үш бұрынғы премьер-министр болды. Андре Колингба 1981 жылдан 1993 жылғы сайлауда жеңілгенге дейін Орталық Африка Республикасын басқарды. 1999 жылғы қыркүйекте өткен сайлауда екінші орын алды, бірақ Патассе оны үлкен айырмашылықпен жеңді. Абель Гумба «Атамекендік прогресс үшін» (Front patriotique pour le progrès) партиясынан да кандидат болды. Ол ұзақ жылдар бойы саясатпен айналысқан, 1950-жылдардың соңында және Бозизе билікті басып алғаннан кейін 2003 жылдың наурыз айынан желтоқсан айына дейін премьер-министр қызметін атқарды, содан кейін Бозизе басшылығымен бірінші сайлау айналымынан кейін вице-президент болып тағайындалды. Ол бұрын 1981, 1993 және 1999 жылдары президенттікке кандидат болған; 1993 жылы екінші орын алды және екінші турда Патасседен жеңілді. 2004 жылдың сәуір айында Ұлттық ауыспалы кеңес үкіметтің өтініші бойынша оны қайта қарады, ал 30 сәуірде Бозизе оны жариялау туралы жарлық шығарды. 2004 жылғы 24 мамырда Бозизе CEMI-ге үш топтан – саяси партиялар, кәсіби одақтар және ұлттық әкімшіліктен таңдалған 30 мүшесін бекітті. Осы үш топтың әрқайсысы 10 мүшені таңдады, бірақ елдің 44 партиясы 10 мүшенің кім болуы керектігіне келісу үшін біраз уақыт алды. Алайда, CEMI-нің 31-ші және соңғы мүшесі, оның төрағасы, сол кезде аталмады. 30 мүше 4 маусымда ант берді. Жан Виллибиро Сако кейін комиссия төрағасы болып сайланды, ол төрт үміткердің ішінде премьер-министрдің екеуі, ал Ұлттық ауыспалы кеңестің президентінің екеуі ұсынғандардан таңдалды. Жыл басында Африка Одағының төрағасы және Малидің бұрынғы президенті Альфа Омар Конаре Бозизеге сайлауға қатыспауға кеңес берген. Бозизе 17 мамырда Халықаралық Франция радиосына берген сұхбатында өзінің үміткер болатынын айтпады, бірақ ол Конаре бұл мәселе бойынша онымен сөйлескенін растады, сонымен бірге Конарені елдің ішкі ісіне араласу деп сынады және ол қатысудан бұрын Орталық Африка халқының пікірін сұраған-жоқпын деп ойлады. Ол бұл мәселе халықтың еркіне байланысты екенін атап өтті. Оның жақтастары оның сайлауға қатысуына белсенді түрде үгіт-насихат жүргізді. 19 маусымда Бангиде 5000-ге жуық адам оның кандидатурасын қолдап шеруге шықты; Бозизе оларға алғыс айтып, ойлануға уақыт сұрады. 2004 жылғы 16-29 қазан аралығында сайлау тізімі жасалды, бастапқыда 24 қазанда аяқталуы жоспарланған, бірақ бірнеше күнге ұзартылды. 2004 жылғы қарашада Бозизе 2003 жылы биліктен қуғаннан кейін Тогода жер аударылып жүрген бұрынғы президент Анже Феликс Патассе өзінің партиясы – Орталық Африка халқының азаттық қозғалысы (Movement pour la Libération du Peuple Centrafricain, MLPC) президенттікке үміткер ретінде ұсынылды. Желтоқсан айында Абель Гумба мен Анри Пузер сайлауға қатысуға өтініш берді. 30 желтоқсанда Конституциялық сот бес үміткерден басқа барлығын – Бозизе, Андре Колингба, Абель Гумба, Анри Пузер және бұрынғы министр Аугуст Буканканы – түрлі себептермен сайлауға қатысудан шеттеді. Патассеге де тыйым салынған жеті адамның бірі болды, сот оның туу туралы куәлігінде де, жер учаскесіне қатысты мәселелерде де проблемалар болғандықтан бұл шешім қабылданды. Жан Жак Демафуттың кандидатурасын қабылдамау кезінде сот оның туу туралы куәлігінде (1950 жылғы 3 қазан) көрсетілген туған күні мен оның кандидатурасын жариялау және қылмыстық іс жүргізу туралы декларациясында (1959 жылғы 3 қазан) көрсетілген туған күні арасындағы қайшылықты атап өтті. Қалған кандидаттар Мартин Зигеле, Жан-Поль Нгупанде, Шарль Масси, Оливье Габиро және Пастер Жозеу Бинуа болды. Бозизедің ауыспалы үкіметінің қарсыласы, Бангидің бұрынғы мэрі Джозеф Бендуанга 30 желтоқсан таңында талап етілген бес миллион CFA франкісін төлей алмағандықтан сайлаудан бас тартқанын мәлімдеді. 1993 жылы бірнеше ай премьер-министр болған және 1999 жылғы сайлауда 1 пайыздан астам дауыс алған Енок Дерант Лакуэ де бас тартты. Сонымен қатар, ол қалған төрт кандидатты да қабылдады, сонымен қатар Патассеге қатысты, ол ұлттық қазынадан 70 миллиард CFA франкі ұрлаған деп айыпталды, ол «зорлық-зомбылық және экономикалық қылмыстар үшін сотталып жатқан кандидаттарды мәңгілікке шеттету керек» деді. Алайда, бұл дауды шешпеді, ол бекіткен үш кандидат оның кандидатураларын растауына қарсы шығып, Бозизені оппозицияны бөлуге тырысады деп айыптады. Бастапқыда шеттетілген жеті кандидаттың барлығы сотты таратуды талап етті, сондай-ақ Бозизедің өзінің кандидатурасын жарамсыз деп тану туралы өтініш берді. Бірнеше күннен кейін Бозизе әділет министрі Леа Кояссум Думтаны (сонымен қатар Нгупанде партиясының бас хатшысы) үкіметке сын айтқаннан кейін қызметтен босатып жіберді. Бозизе 15 қаңтардағы Мобайе қаласындағы сөйлеуінде (мемлекеттік радио арқылы таратылған) жеті кандидатты «сиырбастықтан басқа ештеңе емес» және «ақылсыздық, жаман ниет, сонымен қатар қасақана бұрмалаушылықпен» айыптады. Ол оларға қарағанда, оның саясаты «елді қиратуға бағытталмаған, зорлық-зомбылыққа, өтірікке, сатқындыққа, манипуляцияға немесе наразылыққа негізделмеген» екенін айтты. Осы шиеленіс пен даулар арасында шеттетілген жеті кандидат, сондай-ақ бастапқыда қабылданған кандидаттар Колингба мен Гумба Габон президенті Омар Бонгоның араласуын сұрады. 22 қаңтарда Бозизе және оның қарсыластары Либревильде келісімге қол қойып, мәселені тиімді шешті, бұл барлық кандидаттарға, Патассе болмағанда, қатысуға мүмкіндік берді және кандидаттардың жалпы санын 11-ге жеткізді. Кейіннен Патассе келісімді қабылдамады, өйткені ол MLPC бірінші вице-президенті Люк Аполлинар Дондонды оны қол қоюға уәкілеттік бермегенін айтты, бірақ 26 қаңтарда MLPC бұрын тәуелсіз кандидат болған Зигеленің кандидатурасын қолдайтынын жариялады. Сайлау комиссиясы 26 қаңтарда келісімге сәйкес 11 кандидаттан тұратын ресми тізімді жариялады, тек Патассе болмады. Сонымен қатар, ұлттық ассамблеяның 105 орынды толтыру үшін сайлау өтті, олардың мүшелері бес жылдық мерзімге тағайындалады. Бастапқыда 970 кандидаттың 261-і 10 қаңтарда сайлау комиссиясымен сайлауға қатысудан шеттетілді, бірақ 21 қаңтардағы сот шешімі 261-дің 219-ына қатысуға рұқсат берді, кандидаттардың санын 928-ге жеткізді. Бозизенің әйелі Моник Бозизе 10 қаңтарда бастапқы бекітілген 709 кандидаттың арасында болды. 2005 жылғы сайлау елдің дауыс берушілері президенттік және парламенттік сайлауда әрқайсысы үшін бір бюллетеньді алғаш рет қолданған кезге дейін жетті және хабардар...
After thinking thoroughly, and being deeply convinced and keeping in mind the nation's interest, I grasped the deep sense of my people's calls. As a citizen, I'll take my responsibility. I'll contest the election to achieve the task of rebuilding the country, which is dear to me and according to your wish. Ten other candidates also contested the presidential election, including one former president and three former prime ministers. André Kolingba, who ruled the Central African Republic from 1981 until his defeat in the 1993 election, was the candidate of the Central African Democratic Rally (Rassemblement démocratique centrafricain). He came in second in the September 1999 election, although Patassé defeated him by a wide margin. Abel Goumba also ran as the candidate of the Patriotic Front for Progress (Front patriotique pour le progrès); a long time politician, he served as prime minister in the late 1950s and again from March to December 2003, following Bozizé's seizure of power, subsequently becoming vice president under Bozizé until being dismissed shortly after the first round of the election. He previously ran for president in 1981, 1993, and 1999; in 1993 he came in second place and was defeated by Patassé in the run off. This was re examined by National Transitional Council at the government's request in April 2004, and on April 30, Bozizé issued the decree promulgating it. On May 24, 2004, Bozizé approved 30 members of CEMI who had been chosen by three groups: political parties, professional groups, and the national administration. Each of these three groups chose 10 of the members, although the country's 44 parties took some time to reach a compromise on who should be their 10 members. The 31st and last member of CEMI, its president, was not named at this time, however. The 30 members were sworn in on June 4. Jean Willybiro Sako was subsequently chosen as president of the commission, selected out of four candidates, two of whom were nominated by the prime minister and two by the president of the National Transitional Council. Earlier in the year, Alpha Oumar Konaré, the chairman of the commission of the African Union and former president of Mali, reportedly urged Bozizé not to stand for election. Bozizé gave an interview to Radio France Internationale on May 17 in which he refused to say whether or not he would run, but he confirmed that Konaré had spoken to him about it, while criticizing Konaré for what he called interference in the country's affairs, and wondering whether he had consulted the opinions of the Central African people before getting involved. He stressed that the matter would depend on the will of the people. Some of his supporters campaigned prominently for him to stand. About 5,000 people walked in Bangui on June 19 to support his candidacy; Bozizé thanked them and asked for time to reflect. An electoral census was conducted from October 16 to October 29, 2004; it was initially planned to end on October 24 but was extended for several days. In November 2004, former president Ange Félix Patassé, who was living in exile in Togo following his 2003 ousting by Bozizé, was nominated as the presidential candidate of his party, the Movement for the Liberation of the Central African People (Mouvement pour la Libération du Peuple Centrafricain, MLPC). In December, Abel Goumba and Henri Pouzère submitted applications to run. On December 30, the transitional constitutional court decided that all but five candidates—Bozizé, André Kolingba, Abel Goumba, Henri Pouzère, and former minister Auguste Boukanga—would be excluded from running for various reasons. Patassé was among the seven who were barred, which the court said was due to problems with his birth certificate, as well as with his land title. In rejecting the candidacy of Jean Jacques Démafouth, it said that there was a conflict between the date of birth given on his birth certificate (October 3, 1950) and that given in his declaration of candidacy and criminal record (October 3, 1959). The other candidates who were rejected were Martin Ziguélé, Jean Paul Ngoupandé, Charles Massi, Olivier Gabirault, and Pasteur Josué Binoua. Joseph Bendounga, a former mayor of Bangui and an opponent of Bozizé's transitional government, announced his withdrawal on the morning of December 30 because he could not pay the required guarantee of five million CFA francs; Enoch Dérant Lakoué, who was prime minister for several months in 1993 and took a little more than 1% in the 1999 election, At the same time, however, he maintained the exclusion of the remaining four candidates, and in a reference to Patassé, who is accused of stealing 70 billion CFA francs from the national treasury, he said that he thought candidates who were "the subject of judicial proceedings, for violent and economic crimes, should be permanently rejected". This did not resolve the dispute, however, and the three he approved refused to accept his validation of their candidacies, accusing Bozizé of trying to divide the opposition. All seven of the initially barred candidates continued to demand the dissolution of the court and also put forward a request for the invalidation of Bozizé's own candidacy. A few days later, Bozizé fired the justice minister, Lea Koyassoum Doumta (also secretary general of Ngoupandé's party), after she made a statement critical of the government. Bozizé sharply criticized the seven candidates in a speech in the city of Mobaye on January 15, which was carried on state radio, accusing them of "nothing more or less than sorcery" and "madness, bad faith, coupled with a dose of misinformation". He further said that, in contrast to them, his policy "does not aim at destroying the country, it is not based on violence, lies, betrayal, manipulation or strikes". Amidst this tension and controversy, the seven excluded candidates, along with the originally accepted candidates Kolingba and Goumba, called for the mediation of Gabonese president Omar Bongo. On January 22, the matter was effectively resolved through the signing by Bozizé and his rivals of an agreement in Libreville, which allowed all the candidates except Patassé to participate and brought the total number of candidates to 11. Subsequently, although Patassé rejected the agreement—saying that he had not authorized Luc Apollinaire Dondon, the first vice president of the MLPC, to sign it—the MLPC announced on January 26 that it would support the candidacy of Ziguélé, who had previously been running as an independent. An official list of candidates, including 11 of them and excluding only Patassé, was published by the election commission on January 26, following the agreement. Elections were also held to fill the 105 seats of the national assembly, whose members will serve five year terms. Initially, 261 of 970 candidates were barred from running by the electoral commission on January 10, but on January 21 a court ruling permitted 219 of the 261 to run, bringing the number of candidates to 928. Bozizé's wife, Monique Bozizé, was among the 709 candidates who were initially approved on January 10. The 2005 election marked the first time that the country's voters used a single ballot in each of the two polls, presidential and parliamentary, and an awareness campaign about this was launched on February 2, continuing until February 26. Previously, a multiple ballot system had been used in elections. Subsequently, the campaign for the elections began on the morning of February 26 and lasted until midnight on March 11.
Бірінші раундтың салдары
18 наурыздағы сайлаудың алдын ала нәтижелері (сайлау учаскелерінің 28,9% -ы, яғни 4,145 учаскелердің 1,198-і) сайлау комиссиясының мәліметінше, Бозизеге шамамен 55% дауыс түсіп, ол көш бастады: саналған 334,732 дауыстың 184,734-і Бозизеге берілді. Бұл оның ең жақын қарсыластары Зигуэле мен Колингбадан 140 000-нан астам дауысқа басымдық құрады, олар тиісінше 12,86% (43,058 дауыс) және 12,65% (42,374 дауыс) дауыс алды. Оппозициялық "Ұлттың белсенді күштерінің одағы" (l'Union des forces vives de la Nation, UFVN), Бозизедің қарсыластары, сайлаудағы күдікті алаяқтықтар мен бұзушылықтарға байланысты оны жоққа шығаруды талап етті. Ал сайлауды бақылаушылар сайлаудың еркін және әділ өткенін мойындады. 31 наурызда ресми нәтижелер жарияланды: Бозизе шамамен 43% дауыспен бірінші орынға, ал Зигуэле 23,5% дауыспен екінші орынға шықты. Сайлауға қатысқандардың саны 68,27% құрады. Ешбір кандидат көпшілік дауыс жинамағандықтан, Бозизе мен Зигуэле арасында президенттік сайлаудың екінші турында дауыс беру қажет болды. Парламенттік сайлауда, барлығы 909 кандидат қатысты, 105 орынның 17-сі бірінші турда анық жеңіске жетті, ал қалғандары екінші турдың нәтижесімен шешілді. Бозизеге қолдау көрсеткен "Конвергенция Ква На Ква" коалициясы бірінші турда бірде-бір орын жеңіп алмады. Орын алғандардың арасында президенттікке үміткер Жан Пол Нгупанде және президенттікке үміткер Андре Колингбаның әйелі Мирейль Колингба болды. Бірінші турда жеңілген үш президенттік үміткер – Абель Гумба, Шарль Масси және Анри Пузер парламенттік сайлаудың екінші турында бақ сынасты. Париж қаласында шетелде өткен дауыс беру кезінде сайлаушылар сайлау материалдарын жойды, нәтижесінде осы қаладағы дауыс беру нәтижелері күштен шығарылды.
Екінші раунд
Бастапқыда 1 мамырда өтетін Бозизе мен Зигеле арасындағы екінші тур 8 мамырға шегерілді. Бұл шешім 1 мамырдағы Еңбек күнін тойлауға кедергі келтірмеу үшін қабылданды. Сайлау кампаниясы 23 сәуірден 6 мамырға дейін жүргізілді. Теориялық тұрғыдан алғанда, барлық оппозициялық кандидаттар (Огюст Буканганы қоспағанда) UFVN құрамына кіргендіктен, бірінші турдың математикалық нәтижелеріне сүйенсек, Бозизеге қарсы көпшілік дауыс берген. Алайда, UFVN-де Зигелеге берілген қолдау толық емес еді. Жосуэ Бинуа екі кандидаттың бірін де қолдамады, ал Нгупанде, Масси және Гумба Бозизеге қолдау көрсетті. Үшінші орын алған Колингба екі кандидаттың бірін де қолдамады. 12 мамырда CEMI ұйымының алғашқы нәтижелері Бозизедің басымдыққа ие екенін көрсетті. Бангиде ол 103 446 дауыс алды, ал Зигеле 42 959 дауыс жинады. Сонымен қатар, ол Омбелла М'Поко провинциясында 79,5% дауыс алды (онда оның әйелі, бірінші ханым Моник Бозизе, Бимбо 2 сайлау округінде де жеңіске жетті) және Лобай провинциясында 93,7% дауысқа ие болды. Кейіннен, 16 мамырда CEMI ұйымының жартылайлай нәтижелері Бозизеге жалпы дауыс берудің 60%-дан сәл астам дауыс түскенін көрсетті, бұл елдің 4161 сайлау учаскесінің 1698-інен алынған нәтижелер бойынша есептелді. CEMI басшысы Жан Виллибиро Сако сайлаудан кейін 15 күн ішінде соңғы нәтижелерді жариялау керектігін, ал жеңімпаздың іс-шарасы нәтижелер жарияланғаннан кейін 45 күн өткен соң өтетінін мәлімдеді. 24 мамырда Жан Виллибиро Сако Бозизе президент сайлауында 64,6% дауыспен жеңіске жеткенін хабарлады. Екінші турдағы сайлауға қатысу деңгейі 64,63% құрады, бұл бірінші турдан сәл төмен. Зигеле Бозизедің жеңісін жоюға тырысты, ол әскерилердің адамдарды Бозизеге дауыс беруге мәжбүрлегенін немесе қорқытқанын мәлімдеді, бірақ конституциялық сот бұл талапты қабылдамады. Заң шығарушы сайлауда «Ква На Ква» партиясы жаңа парламентте ең көп орынды жеңіп алды, ол 105 орынның 42-сін иеленді. 34 тәуелсіз кандидат сайланды. Зигеле мен Патассе партиясы MLPC 11 орын алды, ал Колингба партиясы RDC сегіз орынға ие болды. Социал-демократиялық партия төрт орын алды, Гумба партиясы FPP екі орын алды, «Демократия үшін Альянс» екі орын алды, ал Лондон қауымдастығы бір орынға қол жеткізді. Оңтүстіктегі сайлау алаяқтық фактілеріне байланысты тоқтатылды.
On May 24, Jean Willybiro Sako announced that Bozizé had won the presidential election with 64.6% of the vote. Turnout in the second round was 64.63%, slightly down from the first round. Ziguélé tried to have Bozizé's victory invalidated, claiming that soldiers had forced or intimidated people into voting for Bozizé, but this was rejected by the constitutional court. In the legislative elections, Kwa Na Kwa won the most seats in the new parliament, taking 42 out of 105. 34 independent candidates were elected. Ziguélé and Patassé's party, the MLPC, received only 11 seats, while Kolingba's party, the RDC, took eight. The Social Democratic Party took four seats, Goumba's party, the FPP, took two seats, the Alliance for Democracy took two seats, and the Londo association took one. in the south, was cancelled due to fraud,