Кіріспе

2006 жылғы 7 ақпанда Гаитиде 2004 жылғы Гаитидегі көтерілістен кейін құрылған Жерар Латортудың уақытша үкіметін алмастыру үшін жалпы сайлау өтті. Сайлаулар бастапқыда 2005 жылдың қазан және қараша айларына жоспарланған, бірақ төрт рет кейінге жылдырылды. Дауыс берушілер президентті, Гаитидің депутаттар палатасының 99 орынын және Гаити Сенатының 30 орынын сайлады. Дауыс беруге қатысқандардың саны шамамен 60% құрады.

Өмірбаян

Сайлау процесі көптеген дау-дамайларды қамтыды, соның ішінде ірі саяси партиялардың бірінің бойкоттап тастау туралы қауіп көрсетуі, саяси зорлық-зомбылықтың жалғасуы және Жоғарғы соттың шешіміне қарамастан бір үміткердің жарамсыз деп жариялануы. Сайлаулар Гаитиде БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі құрған және 2004 жылдың маусым айында жұмысын бастаған көпұлтты күш – МИНУСТАХ бақылауында өтті. Сайлау күні көптеген ұйымдастырушылық мәселелерге, сайлау жұмыскерлерінің жетіспеушілігіне, бюллетеньдердің жоғалуына және өте ұзын кезектерге байланысты дауыс беру уақыты кем дегенде екі сағатқа ұзартылды. Гаитидегі сайлаудың кейінге шегерілуіне көптеген себептер болды. Қаржының жетіспеуіне байланысты сайлау комиссиясы тамыздың басында белгіленген сайлаушыларды тіркеу мерзімін орындай алмады. Сонымен қатар, Гаитидің кейбір аймақтарында, әсіресе Порт-о-Пренс аймағындағы кедей елді мекендерінде жаңа үкіметке шабуылдар жасалды, ал БҰҰ мен Гаити ұлттық полициясы басқыншылыққа қарсы наразылық білдіргендерді және ұйымдастырушыларды жаппай қырғынға ұшырату және мақсатты түрде өлтіруге айыпталды. Дегенмен, белгіленген уақыт ішінде сайлаушыларды тіркеуге келмеуі сайлауды ұзартудың басты себебі болды. Сондай-ақ, Гаитиде өткен сайлаудағы мыңдаған сайлау учаскелерімен салыстырғанда, тек 800-900 сайлау учаскесі орналастырылатындығына қатысты алаңдаушылық туды. 2006 жылдың 25 қаңтарында Гаитидің сайлау органдары 300-600 мың тұрғыны бар, кедей аймақ – Ситé Солейде дауыс беру бекеттері орналастырылмайтынын жариялады. Бұл аймақты Аристидке адалдығын білдірген бейресми әскерлер бақылап отырды, сондықтан Ситé Солейде тіркелген сайлаушылар дауыс беру үшін өз аудандарынан шығуға мәжбүр болды.

Келесі:

Гаитидегі сайлаулар бастапқыда 2005 жылдың 9 қазанында муниципалитет сайлауымен, содан кейін 2005 жылдың 13 қарашасында ұлттық сайлаумен және 18 желтоқсанда екінші турмен өтуі жоспарланған еді. Тамыз айында сайлау кеңесі муниципалитет сайлауын желтоқсан айының соңында белгісіз күндікке ауыстыруды шешті, бұл президенттік сайлаудың (жаңа) 6 қарашадағы күніне көбірек назар аударуға мүмкіндік берді. 7 қыркүйекте сайлау күні тағы өзгертілді, бұл жолы президенттік сайлау күні. Дауыс берудің бірінші кезеңі 20 қарашаға, ал екінші кезеңі 3 қаңтарға ықпалдастырылды. 18 қарашада президенттік және заңнамалық сайлау үшінші рет кейінге жылдырылды; олар 27 желтоқсанда, ал екінші тур 2006 жылдың 31 қаңтарында өтеді деп белгіленді. 25 қарашада сайлау күні тағы да өзгертілді, бұл жалпы төртінші рет болды. Сайлау тағы да кейінге жылдырылды, бірақ күні әлі жарияланбады, алайда 7 ақпан 2006 жылғы бірінші турдың болу ықтималдығы жоғары. 2005 жылдың 11 желтоқсанында өтуі тиіс болған муниципалитет сайлауы 2006 жылдың 5 наурызына ауыстырылды. Ресми түрде жарияланған жағдайда, бұл шілде айынан бері жаңа үкіметті сайлау үшін бесінші рет белгіленген сайлау күні болады. Бастапқыда сайланған үкіметке билікті тапсыру 2006 жылдың 7 ақпанына жоспарланған еді, бірақ бұл күн де кейінге жылдырылды, жаңа ресми күні жарияланбады. Президенттік және парламенттік сайлаудың бірінші кезеңі, ақыры 2006 жылдың 7 ақпанында өтті. Гаити депутаттары палатасына қосымша сайлаудың екінші кезеңі 21 сәуірде өтті.

Президенттікке кандидаттар

Президент сайлауына 35 кандидат тіркелді. Олардың ішінде бұрынғы премьер-министр (1994–1995) және президент (1996–2000) болған, сондай-ақ «Лавала» мүшесі Рене Превал және 2004 жылғы Гаити көтерілісінің бұрынғы полиция бастығы, көтерілісшілердің жетекшісі Гай Филипп есімдері белгілі болды.

Рене Преваль

Преваль – 1996 жылдан 2000 жылға дейін Гаити президенті болған. Ол Гаити тарихында өкілеттігінің табиғи аяқталуына байланысты қызметтен кеткен екінші президент. Преваль Жан-Клод Дювалье диктатурасының соңғы жылдары елден қуылған, бірақ Дювалье биліктен құлағаннан кейін қайырымдылық ұйымдарында жұмыс істеуге оралды. Ол Аристидтің алғашқы өкілеттігі кезінде премьер-министр болып қызмет еткен, 1991 жылы Аристидті құлатқан әскери төңкеріске дейін. 1996 жылы «Фанми Лавалас» партиясынан президент болып сайланды және 2001 жылға дейін қызмет етті. Бұрынғы әкімшілігінде Преваль үлкен реформатор болды, әсіресе мемлекеттік компанияларды жекешелендіруде, және егер ол екінші мерзімге сайланса, осы бағытта жұмысын жалғастыруы күтілуде. Халықаралық валюта қорымен (ХВҚ) арақатынасы әлдебір даулы мәселе болып келді. Превальдың бұрынғы үкіметі кезінде Гаитиде жұмыссыздық деңгейі жоғары болған, бірақ Дювалье билігі құлағаннан кейін ол ең төменгі деңгейге дейін түсті және 2004 жылғы көтеріліске дейін төмендеуін жалғастырды. Сайлау кампаниясы барысында ол «Лавалас» партиясымен бұрынғы байланыстарын жоққа шығаруға тырысып, «Леспва» партиясынан кандидат ретінде қатысты. Преваль Гаитиді БҰҰ күштерінің қазіргі әскери оккупациясын қолдайды, олардың «қажет болғанша қалуы керек» дейді. Бұл Аристид пен «Лавалас» партиясының көптеген мүшелерінің пікірінен өзгеше, олар БҰҰ күштерін АҚШ, Франция және Канаданың тапсырысымен репрессия мен зорлық-зомбылықты жүргізуде деп айыптайды. Преваль сондай-ақ «Лавалас» партиясының мүшелерінен дауыс алу үшін Жан Бертран Аристидтің Оңтүстік Африкадан оралуына қарсы болмайтынына уәде берді.

Чарльз Анри Бейкер

Чарльз Генри Жан Мари Бейкер (3 маусым 1955 жылы Порт-о-Пренс қаласында туған) – АҚШ тұрақты тұру құқығына ие гаитилік өнеркәсіпші. Ол бастапқыда өзін тәуелсіз кандидат ретінде ұсынды және Комба де Шаванн, Жан Батист пен Эванс Лескуфляр партияларымен одақтасты. Оның коалициясы дауыстардың 8,24%-ын алды. Бейкер 2004 жылы Жан Бертран Аристид үкіметіне қарсы болған, АҚШ федералдық үкіметінің USAID және NED арқылы қаржыландырылатын бизнес лидерлері, шіркеу өкілдері және ҮЕҰ-лардың біріккен тобы – Groupe 184-тің бұрынғы мүшесі. Бейкер Гаитидің бай және үстем таптарының басты кандидаттарының бірі және халықаралық бизнес қауымдастығының сүйікті кандидаттарының бірі деп есептеледі.

Лесли Франсуа Манигат

Манигат 2006 жылы дауыстардың 12,40% жинады. Бұрын ол 1988 жылы Жан-Клод Дювалье диктатурасы құлағаннан кейін, жемқорлыққа толы әскери басқарумен өткен сайлауда президент болып сайланған. Ол өте төмен қатылыммен билікке келді, бірақ бірнеше айдан кейін генерал Анри Намфи Манигат үкіметін құлатты. Манигат Франсуа Дювалье билігі тұсында 23 жылдық жер аударылуда болды. 1979 жылы ол басқа саяси қуғын-сүргіндегілермен бірге Каракаста «Ұлттық прогрессивті демократтар жиналысы» атты саяси партия құрды. 1987 жылы демократиялық сайлауға жасалған алғашқы әрекет 34 адамның қаза болуымен сәтсіз аяқталды. Сайлау 1988 жылдың ақпанына дейін шегерілді, ал Манигат көптеген саяси партиялар сайлауды бойкоттаған жағдайда жеңіске жетті. Ол әскерилердің қолдауын алғанмен, билікке келгеннен кейін жемқорлықпен күресу мақсатында әскерилерді бақылауға алуға тырысты. Генерал Намфи жасаған төңкерілгеннен кейін Манигат Вашингтон, Париж және Женева қалаларында қонақ ғалым ретінде жұмыс істеді.

Гай Филипп

Филипп 2004 жылғы Гаити көтерілісіндегі рөлімен ең жақсы танымал. Ол Жан Бертран Аристидтің үкіметін құлатты, бұл 2000 жылғы парламент сайлауларындағы сайлау алдап-қондыруы және басқа да мәселелерге байланысты болды. Филипптің қатысы 2000 жылға дейін жетеді, ол Рене Превальдың бірінші әкімшілігіне қарсы сәтсіз төңкеріс әрекетіне қатысқаннан кейін Доминикан Республикасына қашуға мәжбүр болды. Ол 2001 жылдың желтоқсанында Аристид үкіметін басып алуға тағы бір әрекет жасады деп айыпталды, бірақ ол қатысы бар екенін жоққа шығарды, алайда дәлелдер керісін көрсетеді. 2001-2004 жылдары Филипптің Орталық платода "контра" соғысын жүргізіп, Лаваланың шенеуніктерін және олардың отбасы мүшелерін өлтірген көтерілісшілермен жұмыс істегені айтылады. 2004 жылы тәртіпсіздік пен көтеріліс көтеріліске айналғанда, Филипп төңкеріс күштеріне қосылатынын жариялады және Луи Жодел Шамбленмен бірге жетекшілік рөлге ие болды, оны кейбіреулер әуесқой соғыс қылмыскері деп санайды. Аристидтің АҚШ тіркелген ұшағымен елден шығарылғаннан кейін Филипп және оның әскері БҰҰ бейбітшілік сақтау күштерінің пайдасына қаруларын қойды. Ол сондай-ақ есірткі сатуда айыпталып отыр, ал Аристидті қолдаушылар тобы оның ЦРУ-ның жасырын шпионы екенін, Гаитидегі агент оны төңкеріс бастау үшін жалдағанын мәлімдейді. Ол Доминикан Республикасында Аристидке қарсы топтармен, сондай-ақ ЦРУ агентімен құпия кездесулер өткізгені хабарланды. 2005 жылдың 11 шілдесінде Гай Филипп Ұлттық қайта құру фронты (ФРН) партиясынан президенттікке кандидат болып тіркелді. ФРН – бұл 2004 жылғы көтеріліске қатысқан оның партизандық тобы. 2005 жылдың басында ФРН саяси партия ретінде танылды. Филипп уақытша үкіметтің әкімшілігін сынап, бүкіл елде тіркеу орталықтарын құру процесінің баяу болуына кінәлады. Ол жарыстың басында жетекші кандидаттардың бірі саналды, бірақ кейіннен артта қалды. Нәтижесінде, халықаралық және жергілікті көтеріліс қолдаушыларына қарамастан, жас гаитиліктерді өзіне еріп жүруге шақырғанына қарамастан, Филипп дауыстардың 1% - дан да азын алды, ол халықтың батыры емес екенін және жалған, жалдамалы көтеріліс тобының басшысы ғана екенін көрсетті.

Марк Базин

Базин – Жан-Клод Дювалье диктатурасы тұсындағы бұрынғы қаржы және экономика министрі, сондай-ақ Дүниежүзілік банк қызметкері болған. 1990 жылғы сайлауда Базин дауыстардың 14 пайызын алып, Жан Бертран Аристидке есе жіберді. 1991 жылы Аристидтің орнын басып алған уақытша төңкеріс кезінде Базин премьер-министр болып тағайындалды. Базин – Гаитиге шетелдік инвестиция тартуға ұмтылған консервативті саясатшы. 2006 жылғы сайлауға ол өзінің MIDH (Mouvement pour l'Instauration de la Démocratie en Haïti) партиясымен және танымал Fanmi Lavalas партиясымен одақтасып қатысуда. Базин Аристидтің жақтасы емес болғандықтан, осы одақ құрылғаны көпті таң қалдырды. АҚШ-тағы ақпарат ашықтығы туралы заң бойынша ұсынылған сұраныстарға сәйкес, АҚШ федералдық бюджетінен қаржыландырылатын Халықаралық Республикалық Институт (IRI) Базиннің сайлау кампаниясына қатысқан және Гаитидегі саяси партияларды ұйымдастыруға белсенді түрде араласқан деректер бар.

Жерар Жан-Жюст

Жан Жюст – Рим-католик діни қызметкері, бостандық теологы және Порт-о-Пренстегі «Фанми Лавалас» партиясының қолдаушысы. Ол бұрынғы президент Жан Бертран Аристидпен тығыз қарым-қатынасымен белгілі. Жан Жюсті қаладағы кедей аудандардағы көптеген гаитиліктер бостандық теологиясы мен кедейлер мен балаларға көрсеткен қолдауы үшін жақсы көреді. Оның шіркеуі күн сайын жүздеген үйсіз балаларды тамақтандырады және Аристид сияқты, ол да кедейлерге бағытталған әлеуметтік инвестициялардың мемлекеттік саясатын қолдайды. Соңғы рет 2005 жылдың 21 шілдесінде ол журналист Жак Роштің ұрлануы мен одан кейінгі кісі өлтіруіне байланысты полициямен жерлеу рәсімі кезінде ұсталды. Роштің жерлеуіне қатысқан кезде Жан Жюстке басқа қатысушылар шабуыл жасады, ал кейін полиция оны қорғауға алды. Оған кісі өлтіруге қатысқандық және оның идейлі авторы болғандық айып тағылды. Жан Жюст Роштің ұрлануы (10 шілде) және оның кемпіршақ етіп кесілген, оқ жаралы денесінің табылған күні (14 шілде) елде болмады. 2005 жылдың 28 шілдесінде Amnesty International Жан Жюсті «сенімді тұтқын» деп жариялады. Әке Жан Жюст соттар оның ісін қараған кезде түрмеде қалды. Оған қарсы ресми айыптаулар қоғамдық наразылықтың нәтижесінде қойылды, бұл француз құқығындағы ерекше жағдай. 2006 жылдың ақпан айында ол уақытша емделу үшін босатылды. Тамыз айында «Фанми Лавалас» партиясының өкілдері Жан Жюст және басқа да саяси тұтқындар босатылмаса, сайлауды бойкоттаймыз деп мәлімдеді. Олардың пікірінше, бұл тұтқындау Лаваластың сайлауда тағы да жеңіске жетпеуіне бағытталған. Қыркүйек айында партия Жан Жюсті президенттікке кандидат ретінде тіркеуге тырысты, бірақ оларға рұқсат берілмеді. Уақытша сайлау кеңесі кандидаттардың жеке өзі тіркелуі керек екенін мәлімдеді. Бұл жағдай жалғасуда, партияның кейбір радикалды мүшелері әлі де бойкот жариялауды қарастырып жатыр, ал FL-дің бірнеше лауазым иесі ғана Марк Базинге қолдау көрсетті; бірақ өзін Лавалас жақтастары деп есептейтін халық Рене Превальға дауыс беруі мүмкін. 2005 жылдың 7 ақпанында Жан Жюст Рене Превальды ресми түрде қолдады.

Дюмарса Симеус

Симеус – Америка Құрама Штаттарының Техас штатындағы Форт-Уорт қаласында «Симеус Фудс» азық-түлік компаниясының иесі. Ол Гаитидегі Понт-Сондеден шыққан, онда кедей шаруа әкесі үшін жұмыс істеп өскен. Соңында олар АҚШ-қа көшті, осылайша Демарсай колледжге оқуға түсе алды, кейін Говард университетін электротехника мамандығы бойынша бітірді. Саяси тұрғыдан Симеус АҚШ-тың Буш әкімшілігімен тығыз байланыс орнатты, оның ішінде Джеб Буштың Гаити жөніндегі топта жұмыс істеді және Республикалық партияға үлкен қаржылық көмек көрсетті. Оның сайлауалды кампаниясын Роберт Аллин басқарды, ол Джордж Буштің сайлау кампанияларында да жұмыс істеген. Симеус 2005 жылдың қыркүйегінде «Тет Ансанм» партиясынан Гаити президентігіне үміткер болады деп мәлімдеді. Симеус президенттікке сайлауға қатыса ала ма, жоқ па деген мәселеде пікірлер қарама-қайшы. 1987 жылғы Конституцияға сәйкес, президенттікке үміткер сайлауға дейін бес жыл бойы Гаитиде өзіне тиесілі жылжымайтын мүлікте тұруы керек. Әрине, Симеус Гаитиде осы мерзімге дейін тұрған жоқ. Жоғарғы Сот екі рет Симеустің атын дауыс беру бюллетеніне қосу керек деген шешім шығарды, себебі оның жағдайы ерекше, бірақ сайлау комиссиясы АҚШ азаматтығы бар екенін және Конституция шетелдік азаматтардың сайлауға қатысуына тыйым салады деген себеппен бас тартты. Екінші шешімнен кейін уақытша үкімет бес судьяны қызметтен босатып, көптеген адамдардың пікірінше, оларға жаза ретінде жасады. Симеустің атын бюллетеньге енгізу мәселесі сайлауды 8 қаңтарда белгіленген күнінен кейінге жылдыруға себеп болуы мүмкін, өйткені бюллетеньдер қазірдің өзінде басылып шығарылған. Симеус судьялардың жұмыстан босатылуын биліктің бөліну принципін бұзу деп сынады. Симеус АҚШ және Канадада тұратын көптеген гаитиліктер арасында танымал, өйткені ол сыбайлас жемқорлыққа (әлі) ұқсамайтын сырттан келген адам ретінде қарастырылады. Шындығында, бұл Симеустің сайлауалды кампаниясының маңызды бөлігі: «Соңғы 200 жылғы саясат сәтсіз аяқталды. Қазіргі жағдай Гаитиде кедейлік пен зорлық-зомбылық, сауатсыздық пен экономикалық дағдарыстың айналымын құрды, халқымызға зиян келтірді, рухымызды сындырды, бауырларымыздың өмірі мен болашағына қауіп төндірді. Бұрын біз бөлінушілік, жеккөрушілік, кедейлік және ашкөздік саясатын жүргіздік, ол қазір жағдайды нашарлатады, енді Гаити өзгеріс жасауы керек, жаңа бірлік, үміт және өркендеу бағытына бет бұруы керек». Бюллетеньге ену мәселесіне байланысты Симеус сайлауалды кампаниясында нақты стратегияны әзірлеуге үлкермеді, бірақ ол экономиканы жаңғырту, таза сумен қамтамасыз ету және барлық азаматтарға жақсы денсаулық сақтау мәселелерін көтерді. Симеус өзінің кандидатурасын интернет арқылы насихаттаған жалғыз үміткер. Оның «Симеус Фуд Интернешнл» компаниясы, бұрын «TLC Beatrice Food» деп аталған, компанияға азшылық иесі болғандықтан тиімді пайдалану үшін жеке АҚШ инвестициялық банктері сатып алды. Ол компанияның көпшілік үлесіне ие емес және күнделікті басқарумен айналыспайды, ол құрметті төраға ретінде сақталды. Ол Гаитидің апелляциялық соты оны кандидаттар тізіміне қайта қосу туралы шешім қабылдағаннан кейін, АҚШ тарапынан тағайындалған Бонифас Латорту үкіметінің атқарушы мүшелерін сайлауға қатысуға рұқсат бермегені үшін тұтқындауға шақырды. Герар Латорту бұл шешімді Гаити Конституциясында шетелдіктерге немесе екі азаматтығы бар үміткерлерге тыйым салатын заңдық талаптарға сәйкес келетін азаматтық туралы комиссия құру туралы жарлықпен болдырмады. Ол өзінің саяси серігі Жерар Гуг сайлаудан бас тартып, оны қолдауға келіскенін ескере отырып, ешқандай үміткерді қолдамады, олардың «Тет Ансам» партиясы Гаитиде азшылық партия болып табылады.

Дауыспен айла-шарғы жасау туралы айыптаулар

Превальдің дауысы бастапқыда жалпы санының 60%-дан асып түссе де, сайлау жарамсыз дауыстардың жариялануымен, алдамшылықтар, қателіктер және Порт-о-Пренс қаласында мыңдаған бюллетеньдердің тасталып, өртелуімен масқараланды. Уақытша үкіметтің сайлау шенеуніктері сайлау алаяқтығы мүмкіндігін тергеуді күтіп, сайлаудың толық нәтижелерін жариялауды тоқтатты. Уақытша сайлау кеңесі Превальдің дауысы екінші турды қажет етпеу үшін қажетті 50%-дан төмен түсіп кеткенін хабарлағанда, мыңдаған оның жақтастары Порт-о-Пренс қаласы бойынша шеруге шығып, дауыс санағын манипуляциялау және Превальға қолдауды басу әрекеті деп наразылық білдірді. Сайлау кеңесінің кем дегенде екі мүшесі – Пьер Ричард Дюшемин мен Патрик Фекиер дауыс санауының манипуляцияланғанын мәлімдеді. Қосымша 2,2 миллион бюллетеньнің шамамен 125 000-ы жарамсыз деп жарияланды. Тағы 4% бюллетеньдер бос болғанымен, оларға қарамастан санаққа қосылды, осылайша кандидаттардың дауыс үлесі төмендеді. Шерулер кезінде БҰҰ күштері мен Превальдың жақтастары арасындағы қақтығыстарда кем дегенде бір адам қаза тауып, көптеген адамдар жарақат алды. Куәгерлер МИНУСТАХ құрамындағы Иордания сарбаздары наразылық білдірушілерге оқ атқандарын айтты. БҰҰ өкілі Дэвид Вимхерст бастапқыда БҰҰ сарбаздарының оқ атқандығын жоққа шығарды, бірақ кейіннен сарбаздардың әуеге екі ескерту оғы атқандарын мәлімдеді. Дауыс беруден кейін алғаш рет ашық сөйлеген Преваль: «Біз процеске үлкен алаяқтық пен ауыр қателіктер әсер еткеніне көз жеткіздік» деді. Одан кейін Порт-о-Пренс қаласындағы қоқыс полигонынан жүздеген (мүмкін, мыңдаған) күйген бюллетеньдер табылды. 2006 жылдың 14 ақпанында уақытша үкімет сайлау алаяқтығы бойынша жүргізіліп жатқан тергеуді күтіп, сайлаудың толық нәтижелерін жариялауды тоқтатуға бұйрық берді.