Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Грек әліпбиіндегі диакритикалық белгі
Diacritic mark in the Greek alphabet
Иота астындағы белгі – грек әліпбиіндегі диакритикалық белгі, әріптің астына орналастырылған кішкентай тік сызық немесе кішкентай иота сияқты болып келеді. Ол эта, омега және альфа дауысты әріптерімен кездеседі. Бұл белгі дауыстыдан кейін болған бұрынғы қосымша дыбысты (offglide) көрсетеді, ол «ұзын дифтонг» деп аталады. Мұндай дифтонгтар (мысалы, ηι, ωι, ᾱι) – фонологиялық тұрғыдан тиісті қалыпты немесе «қысқа» дифтонгтардан (мысалы, ει, οι, ᾰι) ерекшеленді және ежелгі грек тілінің классикалық және классикалық алдындағы дәуірлерінде кездесетін еді. Қосымша дыбыс айтылуы біртіндеп жойылды, бұл процесс классикалық кезеңде басталып, эллинистік кезеңде жалғасты. Нәтижесінде, шамамен б.з.б. I ғасырдан бастап, бұрынғы ұзын дифтонгтар енді қарапайым ұзын дауыстылардан (ұзын монофтонгтар) – η, ω, ᾱ тілдік жағынан ажыратылмайтын болды. Рим және Византия дәуірлерінде иота, енді үнсіз, кейде қалыпты әріп ретінде жазылатын болса, көбінесе жай ғана қалдырылып кететін. Византия филологтары біздің заманымыздың XII ғасырында иота астындағы белгіні мұндай әріптемелік айырмашылықтарды көрсететін редакциялық символ ретінде ойлап тапты. Алдыңғы дауыстының астында емес, жанында үнсіз иотаны жазудың баламалы тәсілі – иота адскрипт деп аталады. Әр түрлі регистрде (кішкентай және үлкен әріптердің араласуында) ол сәл қысқартылған иота (қалыпты кішкентай иотадан кіші) немесе толық көлемді кішкентай иота ретінде көрсетіледі. Соңғы жағдайда, ол диакритикалық белгілерді (тыныс белгілері, акценттер) тасымайтындықтан, иота адскрипт екенін анықтауға болады. Тек үлкен әріптерде қолданылғанда, ол қайтадан сәл қысқартылған иота (қалыпты кішкентай иотадан кіші) немесе толық көлемді үлкен әріпті Иота ретінде көрсетіледі. Цифрлік ортада және тіл біліміндегі себептерге байланысты барлық басқа орталарда да сәл қысқартылған иота түрінде бейнелеу ұсынылады. Юникодта грек тілінің барлық үлкен әріптеріндегі дауыстылар үшін иота адскрипт үшін кодтар бар (мысалы, ), бұл ұсынысты цифрлік ортада оңай жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
The iota subscript is a diacritic mark in the Greek alphabet shaped like a small vertical stroke or miniature iota placed below the letter. It can occur with the vowel letters eta , omega , and alpha It represents the former presence of an offglide after the vowel, forming a so‐called "long diphthong". Such diphthongs (i. e., ηι, ωι, ᾱι)—phonologically distinct from the corresponding normal or "short" diphthongs (i. e., ει, οι, ᾰι )—were a feature of ancient Greek in the pre classical and classical eras. The offglide was gradually lost in pronunciation, a process that started already during the classical period and continued during the Hellenistic period, with the result that, from approximately the 1st century BC onwards, the former long diphthongs were no longer distinguished in pronunciation from the simple long vowels (long monophthongs) η, ω, ᾱ respectively. During the Roman and Byzantine eras, the iota, now mute, was sometimes still written as a normal letter but was often simply left out. The iota subscript was invented by Byzantine philologists in the 12th century AD as an editorial symbol marking the places where such spelling variation occurred. The alternative practice, of writing the mute iota not under, but next to the preceding vowel, is known as iota adscript. In mixed case environments, it is represented either as a slightly reduced iota (smaller than regular lowercase iota), or as a full sized lowercase iota. In the latter case, it can be recognized as iota adscript by the fact that it never carries any diacritics (breathing marks, accents). In uppercase only environments, it is represented again either as slightly reduced iota (smaller than regular lowercase iota), or as a full sized uppercase Iota. In digital environments, and for linguistic reasons also in all other environments, the representation as a slightly reduced iota is recommended. There are Unicode codepoints for all Greek uppercase vowels with iota adscript (for example, ), allowing for easy implementation of that recommendation in digital environments.
Терминология
Грек тілінде бұл әріп ὑπογεγραμμένη деп аталады, ол ὑπογράφω етістігінің толық пассивті түрі, "төмен жазу" мағынасын береді. Сол сияқты, adscript προσγεγραμμένη деп аталады, бұл προσγράφω етістігінен шыққан, "жанына жазу (бір нәрсеге), жазу арқылы қосу" дегенді білдіреді. Грек тіліндегі атаулар грамматикалық жағынан әйелдік есім сөздерінің формалары болып табылады, себебі ортағасырлық грек тілінде олар тікелей сілтеме жасайтын iota әрпінің атауы кейде әйелдік есім ретінде қарастырылған (классикалық және қазіргі грек тіліндегідей бейтарап емес). Грек терминдері, олардың қазіргі айтылуы бойынша тиісінше ypogegrammeni және prosgegrammeni деп транслитерацияланған, сонымен қатар компьютерлік кодтау стандарты Unicode-тағы символдардың атауларын беру үшін де таңдалды. Фонологиялық құбылыс ретінде, бастапқы дифтонгтар дәстүрлі түрде "ұзын дифтонгтар" деп аталады. Олар грек тілінде классикалық кезеңге дейін болған. Классикалық кезеңнен бастап олар қарапайым дауыстыларға (монофтонгтарға) айналды, бірақ кейде дифтонгтар түрінде жазыла берді. Орта ғасырларда бұл жазу тәсілдері бұрынғы дифтонгтарды көрсету үшін иотаның төменгі индексімен жазылатын жазу тәсілімен алмастырылды. Кейбір ағылшыл тіліндегі еңбектерде олар "бұрыс дифтонгтар" деп аталады.
In Greek, the subscript is called ὑπογεγραμμένη , the perfect passive participle form of the verb ὑπογράφω , "to write below". Analogously, the adscript is called προσγεγραμμένη , from the verb προσγράφω , "to write next (to something), to add in writing". The Greek names are grammatically feminine participle forms because in medieval Greek the name of the letter iota, to which they implicitly refer, was sometimes construed as a feminine noun (unlike in classical and in modern Greek, where it is neuter). The Greek terms, transliterated according to their modern pronunciation as ypogegrammeni and prosgegrammeni respectively, were also chosen for use in character names in the computer encoding standard Unicode. As a phonological phenomenon, the original diphthongs denoted by are traditionally called "long diphthongs". They existed in the Greek language up into the classical period. From the classical period onwards, they changed to simple vowels (monophthongs), but sometimes continued to be written as diphthongs. In the medieval period, these spellings were replaced by spellings with an iota subscript, to mark former diphthongs which were no longer pronounced. In some English works these are referred to as "improper diphthongs".
Қолданылуы
Иота белгісі ежелгі грек тілінің кейбір инфлекциялық жұрнақтарында ең көп кездеседі, әсіресе көптеген атаулардың (мысалы, τῷ ἀνθρώπῳ, τῇ πολιτείᾳ, τῇ γλώσσῃ) датив жалғауларында, сондай-ақ кейбір етістік формаларының шартты райда (мысалы, λύσῃς, ῃ). Бұлардан басқа, ол кейбір сөздер мен есімдердің түбірлерінде де кездеседі, мысалы, ᾠδή, ode (және оның туындылары: ᾠδεῖον, odeon; τραγῳδία, трагедия т.б.); ᾍδης, Аид; Θρᾴκη, Фракия. Сирек кездесетін ұзын екі дауысты ῡі логикалық тұрғыдан да осылай қарастырылуы мүмкін, ал Салоникалық Евстафийдің еңбектерінде iota белгісі бар υ мысалы (сөзде ὑπόγυͅον) келтірілген, бірақ бұл ешқашан қалыпты жазу ережесіне айналмаған (осы сөзді басқа авторлар ὑπόγυιον немесе ὑπόγυον деп жазған). Бүгінде iota белгісі ежелгі грек тілінің жазылуында міндетті элемент саналады, бірақ оның қолданылуында кейбір өзгерістер болуы мүмкін. Кейбір классикалық мәтіндердің қазіргі басылымдарында ұзын екі дауыстының бастапқы айтылуы бірінші дауыстыға акцент пен тыныс белгілері қойылған iota әрпімен көрсетіледі. Бұл эпиграфия, палеография немесе басқа да филологиялық контексттерде де осылай болады, онда түпнұсқа тарихи жазу мен тілдік дұрыстыққа қатаң бағыну маңызды саналады. Үлкен әріптермен жазылатын iota белгісін өңдеу үшін әртүрлі ережелер бар. Батыс баспасында ең көп қолданылатыны – кіші әріптерде ғана жазылатын диакритикалық белгілерді пайдалану және әрпі үлкен болғанда, оның орнына қалыпты iota әрпін қолдану. Егер мұндай жағдай аралас жазуда (яғни, сөздің тек бірінші әрпі үлкен болғанда, мысалы, есімдерде және сөйлемнің басында) туындаса, онда iota әрпі кіші әріп түрінде жазылады (мысалы, ᾠδεῖον → Ὠιδεῖον). Барлық әріптер үлкен болғанда, iota әрпі де үлкен болады (ΩΙΔΕΙΟΝ). Грекияда iota белгісі кіші және үлкен әріптермен бірдей басылып шығарылады. Тағы бір аралық ереже – аралас жазуда да, барлық әріптер үлкен болғанда да кіші iota әрпін қолдану (мысалы, ΩιΔΕΙΟΝ), немесе соңғы жағдайда кіші үлкен әріп түріндегі арнайы белгіні қолдану (2=ΩΙΔΕΙΟΝ). Қазіргі грек тілінде iota белгісі көнелендірілген катарэвуза жазуында сақталған. Ол сондай-ақ 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы ескі басылымдардағы демотикалық тілде де жиі кездеседі, бірақ қазіргі стандартты грек тілінің жазуында ол қолданылмайды. Қазіргі грек тілі дәстүрлі политондық жүйеде жазылғанда да, iota белгісі қолданылатын жағдайлардың саны ескі жазу түрлерімен салыстырғанда азайған, өйткені оның типтік грамматикалық ортасының көпшілігі енді қолданылмайды: ескі датив жағдайы қазіргі грек тілінде тек бірнеше қалдық тіркестерде ғана қолданылады (мысалы, ἐν τῷ μεταξύ "осы арада"; δόξα τῷ θεῷ "Аллаға шүкір!"), ал шартты райдағы ῃς/ῃ жазулары индикативтің εις/ει жазуларымен ауыстырылған (мысалы, θα γράψῃς → θα γράψεις). Монотондық стандартты жазуда iota белгісі қолданылмайды.
The iota subscript occurs most frequently in certain inflectional affixes of ancient Greek, especially in the dative endings of many nominal forms (e. g. τῷ ἀνθρώπῳ, τῇ πολιτείᾳ, τῇ γλώσσῃ) as well as in certain verb forms of the subjunctive mood (e. g. λύσῃς, ῃ). Besides these it also occurs in the roots of certain words and names, for instance ᾠδή, ode (and its derivatives: ᾠδεῖον, odeon; τραγῳδία, tragedy etc. ); ᾍδης, Hades; Θρᾴκη, Thrace. The rare long diphthong ῡι might logically have been treated the same way, and the works of Eustathius of Thessalonica provide an instance of υ with iota subscript (in the word ὑπόγυͅον), but this never became the convention (the same word being spelled by other writers as ὑπόγυιον or ὑπόγυον). The iota subscript is today considered an obligatory feature in the spelling of ancient Greek, but its usage is subject to some variation. In some modern editions of classical texts, the original pronunciation of long diphthongs is represented by the use of iota adscript, with accents and breathing marks placed on the first vowel. The same is generally true for works dealing with epigraphy, paleography or other philological contexts where adherence to original historical spellings and linguistic correctness is considered important. Different conventions exist for the treatment of subscript/adscript iota with uppercase letters. In Western printing, the most common practice is to use subscript diacritics only in lowercase environments and to use an adscript (i. e. a normal full sized iota glyph) instead whenever the host letter is capitalized. When this happens in a mixed case spelling environment (i. e. with only the first letter of a word capitalized, as in proper names and at the beginning of a sentence), then the adscript iota regularly takes the shape of the normal lowercase iota letter (e. g. ᾠδεῖον → Ὠιδεῖον). In an all capitals environment, the adscript is also regularly capitalized (ΩΙΔΕΙΟΝ). In Greece, a more common convention is to print subscript diacritics both with lowercase and uppercase letters alike. Yet another, intermediate convention is to use lowercase adscript iotas both for mixed case and for all capitals words (e. g. ΩιΔΕΙΟΝ), or to use a special glyph in the shape of a smaller capital iota in the latter case (2=ΩΙΔΕΙΟΝ). In modern Greek, subscript iota was generally retained in use in the spelling of the archaizing Katharevousa. It can also be found regularly in older printed Demotic in the 19th and early 20th century, but it is generally absent from the modern spelling of present day standard Greek. Even when present day Greek is spelled in the traditional polytonic system, the number of instances where a subscript could be written is much smaller than in older forms of the language, because most of its typical grammatical environments no longer occur: the old dative case is not used in modern Greek except in a few fossilized phrases (e. g. ἐν τῷ μεταξύ "in the meantime"; δόξα τῷ θεῷ "thank God! "), and the old spellings with ῃς/ῃ in subjunctive verbs have been analogically replaced by those of the indicatives with εις/ ει (e. g. θα γράψῃς → θα γράψεις). In the monotonic standard orthography, subscript iota is not used.
Транслитерация
Грек тілінен латын әліпбиіне транслитерациялау кезінде иота астын сызығы көбінесе жіберіліп қалады. Дегенмен, Чикаго стильдік нұсқаулығы иота астын сызығын "оған байланысты дауыссыздың артынан жолға жазылған 'i' әрпімен транслитерациялауды" ұсынады (ἀνθρώπῳ, anthrṓpōi). (16-шы басылымда 11.131, 15-ші басылымда 10.131).
In transliteration of Greek into the Latin alphabet, the iota subscript is often omitted. The Chicago Manual of Style, however, recommends the iota subscript be "transliterated by an i on the line, following the vowel it is associated with (ἀνθρώπῳ, anthrṓpōi)." (11.131 in the 16th edition, 10.131 in the 15th.)
Компьютерлік кодтау
Юникод стандартында йота төмен индексі (subscript) U+0345 "Грек тіліндегі төмен жазылған йотаның біріктірілуі" аралықсыз біріктіретін диакритикалық белгісімен көрсетіледі. Бұл белгінің аралықпен жазылатын көшірмесі (U+037A, ͺ) де бар, сондай-ақ йота төмен индексінің α, η және ω кіші әріптерімен, акценттерімен және тыныс белгілерімен (немесе оларсыз) әдеттегі комбинацияларын көрсететін 36 алдын ала құрастырылған белгілер бар. Бұған қоса, үлкен әріптермен ("titlecase") қолдану үшін Юникод "prosgegrammeni" (ᾳ → ᾼ) сәйкес 27 алдын ала құрастырылған кодтық нүктенің жиынтығын ұсынады. Атауына қарамастан, бұл кодтық нүкттер негізгі әріп пен U+0345 төмен индекс белгісінің комбинациясына тең деп анықталған, кіші әріптердегідей. Олар шрифт дизайнына байланысты төмен индекс диакритикалық белгісімен немесе толық өлшемді йота глифімен әр түрлі бейнеленуі мүмкін. Барлық үлкен әріптерде ("ірі әріптер") қолдану үшін Юникод қосымша ерекше жағдайды анықтайды, соған сәйкес кіші әріптер үлкен әріп пен үлкен йотаның комбинациясына ауыстырылуы керек (ᾳ → ΑΙ).
In the Unicode standard, iota subscript is represented by a non spacing combining diacritic character U+0345 "Combining Greek Ypogegrammeni". There is also a spacing clone of this character (U+037A, ͺ), as well as 36 precomposed characters, representing each of the usual combinations of iota subscript with lowercase α, η and ω, with and without any of the accent and breathing diacritics. In addition, for capitalized ("titlecase") use, Unicode provides a corresponding set of 27 precomposed code points with "prosgegrammeni" (ᾳ → ᾼ). Despite their name, which implies the use of an adscript glyph, these code points are defined as being equivalent to a combination of the base letter and the combining subscript character U+0345, just like their lowercase equivalents. They may be variously realized with either a subscript diacritic or a full sized adscript iota glyph, depending on the font design. For use in all capitals ("uppercase"), Unicode additionally stipulates a special case mapping rule according to which lowercase letters should be mapped to combinations of the uppercase letter and uppercase iota (ᾳ → ΑΙ).