Альфред Ветцлер: Освенцимнен қашқан жазушы және құтқарушы есім
Alfréd Wetzler
Альфред Ветцлер (1918-1988) – словацкий еврейский писатель, автор отчета Ветцлера-Врбы, спасшего до 200 000 евреев от депортации из Венгрии. Холокост, Освенцим.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Словакиялық еврей жазушысы (1918–1988)
Slovak Jewish writer (1918–1988)
Альфред Израиль Ветцлер (10 мамыр 1918 – 8 ақпан 1988), Жозеф Ланьк атты бүркеншік атымен жазған, словакиялық еврей жазушысы. Ол Аушвиц концлагерінен қашып құтылғанымен және Врба-Ветцлер есебін бірлесіп жазуымен белгілі. Бұл есеп Венгриядан еврейлерді депортациялауды тоқтатуға көмектесіп, шамамен 200 000 адамның өмірін сақтап қалды.
Alfréd Israel Wetzler (10 May 1918 – 8 February 1988), who wrote under the alias Jozef Lánik, was a Slovak Jewish writer. He is known for escaping from Auschwitz concentration camp and co writing the Vrba Wetzler Report, which helped halt the deportation of Jews from Hungary, saving up to 200,000 lives.
Өмірбаян
Ветцлер Австрия-Мажарстан империясының Нагишембат қаласында (қазіргі Трнава, Словакия) дүниеге келген. Туған жері Чехословакияның құрамына өткеннен кейін, 1936–1940 жылдары Трнавада жұмысшы болып жұмыс істеді. 1942 жылы Биркенау (Аушвиц II) концлагеріне жіберілді және 1944 жылдың 10 сәуірінде Рудольф Врбамен бірге қашып құтылды. Рудольф Врбамен бірге ол өзінің басынан өткендерін словак тілінде «Аушвиц, Төрт миллион адамның зираты» деген атпен жазды, бұл Ветцлер-Врба есебінің және басқа куәгерлердің шындыққа негізделген баяндамасы. Бұл құжат Ветцлер-Врба есебінен және тағы екі есептен алынған материалдарды біріктірді, олар Нюрнберг процесінде дәлел ретінде 022 L нөмірімен, 294 АҚШ экспонаты ретінде бірге ұсынылды. Кейіннен ол Иозеф Ланник атты жаңа есіммен «Данте көрмеген нәрсе» деген көркем әңгіме жазды. Соғыстан кейін Ветцлер редактор болып жұмыс істеді (1945–1950), Братислава қаласында (1950–1955) және шаруа шаруашылығында (1955–1970) еңбек етті. 1970 жылдан кейін денсаулығының нашарлауына байланысты жұмыстан шықты. 1988 жылы Братиславада қайтыс болды. Ол православиелік еврей зиратында жерленген.
Wetzler was born in Nagyszombat, Austria Hungary (now Trnava, Slovakia). After his birthplace became part of Czechoslovakia, he was a worker in Trnava during the period 1936–1940. He was sent to the Birkenau (Auschwitz II) camp in 1942 and escaped from it with Rudolf Vrba on 10 April 1944. Together with Rudolf Vrba he wrote up the story of his experiences in Slovak as Auschwitz, Tomb of Four Million People, a factual account of the Wetzler–Vrba report and of other witnesses. The document combined the material from the Vrba–Wetzler report and two others, which were submitted together in evidence at the Nuremberg Trials as document no. 022 L, exhibit no. 294 USA. He later wrote a fictionalized account under the alias Jozef Lánik called What Dante Did Not See. After the war, Wetzler worked as an editor (1945–1950), worked in Bratislava (1950–1955) and on a farm (1955–1970). After 1970 he stopped working owing to poor health. He died in Bratislava in 1988. He is buried in the Orthodox Jewish Cemetery.
В. Ветцлер баяндамасы
Ветцлер өзінің және қашып құтылған әріптесі Рудольф Врбаның Аушвиц лагерінің ішкі жұмысы туралы дайындаған есебімен белгілі. Есепте лагерьтің жоспары, газ камераларының, крематорийлердің құрылыс егжей-тегжейлері және ең маңыздысы, Циклон В контейнерінен алынған жапсырма келтірілген. 1944 жылдың ортасында жарияланған 33 беттік Врба-Ветцлер есебі Аушвиц туралы Батысқа жеткен алғашқы толыққанды мәлімет болды, одақтастар оны сенімді деп таныды (1943 жылы поляк офицері Витольд Пилецкий өзінің есебін эмиграциядағы поляк үкіметіне, ал одан британдық және басқа одақтас үкіметтерге жіберді). 1944 жылы Швейцариядағы Сальвадор елшілігінің бірінші хатшысы, венгр румыны Джордж Мантелло есепті жариялағаннан кейін Венгриядан депортация тоқтатылды, бұл шамамен 120 000 венгр еврейін құтқаруға мүмкіндік берді. 1944 жылдың маусым айында есептің бөліктері жарияланғаннан кейін Венгрияның регенті Миклош Хорти елдің еврейлерін Аушвицке депортациялауды тоқтатуға көндірілді, ол 1944 жылдың мамыр айынан бастап күніне 12 000 адамнан жүргізіліп келді. 26 маусымда Женевадағы еврей агенттігінің өкілі Ричард Лихтхайм Англияға телеграмма жіберіп, одақтастарды венгр үкіметінің мүшелерін өлтіруге жеке жауапты деп тануға шақырды. Телеграмма венгр үкіметі тарапынан ұсталды және премьер-министр Дёме Стойжайға көрсетілді, ол оны Хортиге жеткізді. Хорти 7 шілдеде депортацияны тоқтатуға бұйрық берді, және олар екі күннен кейін тоқтатылды. Адольф Гитлер Венгриядағы нацистік өкілі Эдмунд Визенмайерге Хортиге ашулы хабар жеткізуді тапсырды. Хорти Гитлердің қаулыларына қарсы тұрды, және Будапешттегі 200 000 – 260 000 еврей уақытша депортациядан құтылды, бірақ 1944 жылдың 15 қазанындағы төңкерілген билікте нацистік бағытталған Жебелі крест партиясы билікке келгенге дейін. Содан кейін депортация қайта басталды, бірақ Будапешттегі швед, швейцариялық, испан және португал елшіліктерінің, сондай-ақ папалық нунций Анджело Роттаның дипломатиялық араласуының арқасында 1945 жылдың қаңтарында Қызыл Армия Будапештке келгенге дейін ондаған мың адам құтқарылды. Тарихшы сэр Мартин Гилберт былай деді: "Альфред Ветцлер – нағыз батыр. Аушвицтен қашуы және ол дайындаған есеп, алғаш рет лагерьті жаппай қырғын ошағы ретінде көрсетіп, мыңдаған еврейлердің өмірін құтқаруға тікелей себеп болды – өлімге айдалуға жақын болған Будапешт еврейлері. Екінші дүниежүзілік соғыста басқа ешбір әрекет Гитлер белгілеген тағдырдан осыншама көп еврейді құтқарған жоқ".
Wetzler is known for the report that he and his fellow escapee, Rudolf Vrba, compiled about the inner workings of the Auschwitz camp–a ground plan of the camp, construction details of the gas chambers, crematoria and, most convincingly, a label from a canister of Zyklon B. The 33 page Vrba–Wetzler report, as it became known, released in mid 1944, was the first detailed report about Auschwitz to reach the West that the Allies regarded as credible (in 1943, Polish officer Witold Pilecki wrote and forwarded his own report to the Polish government in exile and, through it, to the British and other Allied governments). The deportations from Hungary halted after Hungarian Romanian Jew George Mantello, then First Secretary of the El Salvador mission in Switzerland, publicized the report, which led to the saving of up to 120,000 Hungarian Jews. The publication of parts of the report in June 1944 is credited with helping to persuade the Hungarian regent, Miklós Horthy, to halt the deportation of that country's Jews to Auschwitz, which had been proceeding at a rate of 12,000 a day since May 1944. On 26 June, Richard Lichtheim of the Jewish Agency in Geneva sent a telegram to England calling on the Allies to hold members of the Hungarian government personally responsible for the killings. The cable was intercepted by the Hungarian government and shown to Prime Minister Döme Sztójay, who passed it to Horthy. Horthy ordered an end to the deportations on 7 July, and they stopped two days later. Adolf Hitler instructed the Nazi representative to Hungary, Edmund Veesenmayer, to relay an angry message to Horthy. Horthy resisted Hitler's threats, and Budapest's 200,000–260,000 Jews were temporarily spared from deportation, until the pro Nazi Arrow Cross Party seized power in Hungary in a coup on 15 October 1944. Henceforth, the deportations resumed, but by then, the diplomatic involvement of the Swedish, Swiss, Spanish, and Portuguese embassies in Budapest, as well as that of the papal nuncio, Angelo Rotta, saved tens of thousands until the arrival of the Red Army in Budapest in January 1945. The historian Sir Martin Gilbert said: "Alfred Wetzler was a true hero. His escape from Auschwitz, and the report he helped compile, telling for the first time the truth about the camp as a place of mass murder, led directly to saving the lives of thousands of Jews – the Jews of Budapest who were about to be deported to their deaths. No other single act in the Second World War saved so many Jews from the fate that Hitler had determined for them."