Кіріспе

Көппірдің түрі Қақпашы немесе егіз қоңыр (Pyronia tithonus) – Еуропаның барлық аймақтарында кездесетін көппірдің бір түрі. Жылы ауа-райына бейімділігін ескере отырып, таралу аймағының шектелуі климаттық факторларға байланысты деп санауға болады. Колониялардың мөлшері қолайлы ортаға байланысты өзгереді, бірнеше ондағаннан бірнеше мыңға дейін жете алады. Қақпашы көппірі, егіздерді және орман жолдарындағы кеңістікті мұқият күзетуімен танымал, маңызды тозаңдаушы болып табылады.

Ұқсас түрлер мен түршіктер

Ол Nymphalidae тұқымдасының Satyrinae кіші тұқымдасының мүшесі. Оған ұқсас түр – далалық қоңыр көселек; екі түрді қанаттары жабық күйде ажырату қиын болуы мүмкін, себебі қанат астындағы белгілері өте ұқсас. Дегенмен, қақпашы көселегі көбінесе қанаттарын ашып қоныстанады, ал далалық қоңыр көселек әдетте қанаттарын жабық қалпында қоныстанады. Қақпашы көселегі далалық қоңыр көселектен кішірек және күлгін сары түсті болып келеді, сондай-ақ оның көздерінің нүктелері екі еселенген. Пирония туысына жататын тағы екі ұқсас түр Оңтүстік Еуропада кездеседі, олар – оңтүстік қақпашы (P. cecilia) және испан қақпашы (P. bathsheba). P. tithonus екі белгілі түршеге бөлінеді. 1915 жылы Руджеро Верити анықтаған P. t. britanniae түршесі Британ аралдарында кездеседі. 1771 жылы Карл Линней анықтаған P. t. tithonus түршесі Британ аралдарында табылмайды. Оның орнына, бұл түрше Италияның оңтүстігінен басқа Орталық және Оңтүстік Еуропада, сондай-ақ Корсика мен Сардинияның оңтүстігінен басқа Жерорта теңізі аралдарында кездеседі.

Сыртқы келбеті

Қақпашы – қанатында екі үлкен қоңыр дағы және қанаттарының шетінде қоңыр өрнегі бар, қызғылт сары түсті. Алдыңғы қанаттарындағы көз тәрізді дақтар құстардың шабуылдауын азайтуға мүмкіндік береді, сондықтан қақпашы көбінесе қанаттарын жайып, демалады. Көптеген аберрант түрлері белгілі, мысалы, экцесса, ондағы үлгілердің алдыңғы қанатының үстіңгі жағында екі-төрт қосымша дақ болуы мүмкін. Артқы қанаттың астыңғы жағындағы дақтардың саны да өзгеріп отырады.

Жыныстық диморфизм

Аталықтың алдыңғы қанатының үстіңгі жағында иіс шығаратын қабықшалары бар, олар андрокония деп аталады, және ол қара түсті дақтан тұрады. Бұл, көбінесе, жұптасу мақсатында болады. Андрокониялар жұптастарды тарту үшін феромондарды бөліп шығару үшін жыныстық таңдау арқылы қалыптасқан. Андрокониялар жұптасу кезінде қалай жұмыс істейтіні туралы көп мәлімет жоқ, сондай-ақ феромондардың химиялық құрамы да белгісіз. Әдетте, аналықтарда еркектерге қарағанда көбірек дақтар болады. Аталықтардың қанат шеті бойында көз дақтары аналықтарға қарағанда жиі орналасқан, ал аналықтардың көз дақтары қанат шетіне көбірек тараған. Шындығында, 1940 жылдарға дейін популяция қысқарған, содан кейін қайтадан өсті. Соңғы үш онжылдықта қақпашының (gatekeeper) ұшу ареалы Ұлыбританияда солтүстікке қарай кеңейді. Бұдан бөлек, ұшу кезеңінің ұзақтығы ареалдың шетіне жақын айтарлықтай қысқа болғаны байқалды, бұл ұшу кезеңінің ұзаруы мен ареалдың кеңеюі байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, ұшудың орташа күні мен ұшу кезеңінің ұзақтығы арасында байланыс жоқ. Ірірек жекелемелер ұзақ қашықтықтарды шарлай алады, және қақпашының соңғы кеңеюі соңғы популяциялардың ірілеуіне себеп болуы мүмкін.

Тағам

P. tithonus – далалық шеткерлік мекендейтін түр; дернәсілдері шөптермен, ал ересек түрі – нектармен қоректенеді. Сатиридтердің дернәсілдерінің барлығы шөптермен қоректенеді, мысалы, қалың шалғын шөбі (Poa trivialis), тегіс шалғын шөбі (Poa pratensis) және қойдың жусаны (Festuca ovina); олар көбінесе жасыл немесе қоңыр түсті болады. Құрттар – кері ілініп немесе шөпте жатқан жұқақ қанаттылар. Ересек түрлер көбінесе бүлдіргеннің жанында кездеседі. Ересек көпіршіктің қысқа тілшесі бар, ал бүлдіргеннің ашық гүлдері нектардың тамаша көзі болып табылады. Қақпашы – салыстырмалы түрде белсенді, бірақ қозғалмалылығы төмен, оны ұқсас түрмен – Maniola jurtina – салыстырғанда байқауға болады. Көпіршіктердің қозғалмалылығы – ұшу арқылы жүрілген қашықтық, ал белсенділігі – олардың қаншалықты жиі ұшып жүргені. Қанаттың зақымдануын бағалауға арналған тәжірибе кезінде P. tithonus олардың жоғары белсенділігі салдарынан қанаттың зақымдануын жылдам көрсетті, және бұл нәтижелер белсенділік деңгейінің міндетті түрде қозғалмалылықпен байланысты еместігін көрсетті. Олардың төмен қозғалмалылығы бір жерде өте көп болуына, бірақ бірнеше шақырым қашықтықтағы ұқсас ортада кездеспеуіне себеп болуы мүмкін. Бұл ауа райының өзгеруі солтүстік Ұлыбританияда P. tithonus санының төмендеуіне себеп болуы мүмкін, себебі жаздар салқынырақ болды, ал климаттың өзгеруі ареалдың кеңеюіне әкелді. Ауа райының салыстырмалы молшылықтағы өзгерістерге себепкер болуы басқа да жолдармен расталды. Өзгерістер сонымен қатар түрлер арасында синхронды болды, соның ішінде P. tithonus, ауа райы ықтимал түсіндірме болып табылады. Климаттың әсері туралы осы қорытындыларға сүйенсек, олардың саны 2080 жылға қарай 50%-ға артуы күтілуде.

Көбею

Жыл сайын қақпашы көбелектердің бір ұрпағы пайда болады, ересек көбелектер шілде айында ұшып шығады және тамыздың басында ең көп саны байқалады, ал айдың соңында небары бірнеше ересек көбелек қана қалды. Нақты көбейіп-өсіп, жұптасу ритуалы белгілі емес, бірақ еркектердің иіс бездері маңызды рөл атқарады деп есептеледі. Аталықтары кішкентай аумақтарды белгілеп, жұптасуға жарамды аналықты іздейді. Жұптасу шамамен бір сағатқа созылады, осы уақытта көбелектер қозғалмай, қанаттарын жабық күйде ұстап тұрады. Аналықтары 100-ден 200-ге дейін жұмыртқа салады, көбінесе көлеңкеде немесе жұмыртқаларды ауаға шашыратып, кездейсоқ таратады. Личинкалар бастапқыда сары түсті болады, бірақ жақын арада қоңыр дақтар пайда болып, жұмыртқа ішінде дами келе түсі қарайады. Жұмыртқалар шамамен 14 күннен кейін жарылады.