Кіріспе

Американдық меннонит теологы және ғалымы Джон Говард Йодер (29 желтоқсан 1927 – 30 желтоқсан 1997) – американдық меннонит теологы және этикашы, христиандық бейбітшілікті қорғауымен танымал. Оның ең әсерлі кітабы – «Иисус саясаты» (The Politics of Jesus), ол 1972 жылы жарық көрген. Йодер меннонит болған және анабаптист көзқарасынан жазған. Ол мансабының соңғы жылдарын Нотр-Дам университетінде оқытумен өткізді. 1992 жылы БАҚ-та Йодердің алдыңғы онжылдықтарда әйелдерге қатысты жыныстық зорлық-зомбылық жасағаны туралы хабарлар пайда болды, 50-ден астам адам шағым түсірді. Анабаптист-меннониттік Библиялық семинариясы 2014 жылғы мәлімдемесінде жыныстық зорлық-зомбылыққа жол берілгенін мойындады, себебі ол сол кездегі жетекші меннонит теологы болғандықтан және қазіргідей қауіпсіздік шаралары болмағандықтан.

Өмір

Йодер 1927 жылғы 29 желтоқсанда Огайо штатының Смитвилл қаласының жанында дүниеге келген. Ол Гошен колледжінде бакалавр дәрежесін алды, онда меннонит теологы Харольд С. Бендерден дәріс алған. Швейцарияның Базель университетінде теология докторы дәрежесін аяқтады, онда Карл Барт, Оскар Кульманн, Вальтер Эйхродт және Карл Ясперспен оқыды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Йодер Еуропаға Меннониттердің орталық комитеті атынан көмек көрсету жұмыстарын басқару үшін барды. Йодер соғыстан кейін Еуропалық меннониттерді жаңғыртуға зор үлес қосты. Америка Құрама Штаттарына оралғаннан кейін, Огайо штатының Вустер қаласындағы әкесінің жылыжай шаруашылығында бір жыл жұмыс істеді. Йодер Гошен Библиялық семинариясында оқытушылық қызметін бастады. 1958-1961 және 1965-1984 жылдары Гошен Библиялық семинариясы мен Меннонит Библиялық семинариясында (қазір Анабаптист Меннонит Библиялық семинариясы деп аталатын екі семинарияда) теология профессоры болды. Ассошиэйтед Меннонит Библиялық семинариясында сабақ берген кезінде, ол Нотр-Дам университетінде де сабақ бере бастады, онда теология профессоры болды және ақырында Халықаралық бейбітшілік зерттеу институтының мүшесі атанды. Йодер 1970-1980 жылдары Анабаптист Меннонит Библиялық семинариясында жұмыс істеген кезінде 100-ден астам әйелге сексуалдық зорлық көрсеткен. Бұл туралы көп айтылды, бірақ тіпті кеңес мүшелері көптеген шағымдарды білгеніне қарамастан, ешқандай шара қолданылмады. "Элкхарт Трут" басылымы бұл фактіні алғаш рет 1992 жылғы 29 маусымда жариялады. Семинария Йодердің әйелдерге қарсы жасаған қылмыстарын мойындады және сол кезде оларға қатысты әрекет етпегені үшін өтініш айтты. Йодер 1997 жылғы 30 желтоқсанда, 70 жасқа толғаннан кейін дүние салды. Оның жеке құжаттары АҚШ-тағы Меннонит шіркеуінің мұражайында сақтаулы.

Ойлау

Йодер христиандық этикаға байланысты еңбектерімен танылды. Адамзат тарихын мәжбүрлеуші күш жетектейді деген пікірді қабылдамай, Йодер бұл Құдай екенін, Исаның шәкірттерінің зорлық-зомбылықсыз, қарсылықсыз қауымдастығы арқылы әрекет ететінін және адам істеріндегі ең басты қозғаушы күштің осы екенін айтты. Егер христиан шіркеуі бұрын саяси билеушілермен одақтасқан болса, онда ол осы шындыққа сенімін жоғалтқандықтан болды. Ол мемлекет пен шіркеудің бір-бірінің мақсаттарын қолдайтын жағдайын константинизм деп атады және бұл жағдайды қауіпті және үнемі азғыруға ұшырататын жағдай деп санады. Оның пікірінше, ертедегі шіркеу әлеуметтік жағынан өзгертуші қауым болды, себебі олардың ортақ өмірі Құдайдың Патшалығына бағытталған, ал кез келген адамның патшалығына емес. Бірақ кейіннен Ұлы Константиннің билікке келуімен, дүниелік нәрселерге көбірек назар аударатын шіркеу уақытша билік пен саяси ықпалға құмарлық танытты. Йодер мұны константин ауысуы деп атады. Ол Исаның өзі де осы азғырудан бас тартқанын, тіпті қорқынышты өлімге ұшырағанын айтты. Исаның өлімнен қайта тірілуі, осы тұрғыдан алғанда, Құдайдың Мәсіхтің табандылық танытуын ақтауының жолы болды, сонымен қатар, Исаның ізбасарымын дейтін әркім үшін қызмет ету мен сүйіспеншілікпен өмір сүрудің үлгісін көрсетті. "Константиннің қайта қаралуы: Литхарт, Йодер және константинизм туралы пікірталас" (2013) Джон Д. Ротт редакциялаған, бұл христиан пацифистерінің Йодер мен Питер Литхарт арасындағы император Константиннің христиан дініне тигізген әсерінің мәні туралы ғылыми пікірталасқа арналған мақалалар жинағы. Лейтхарт өзінің "Константиннің қайтадан келгені" атты кітабында Йодердің Құдайдың христиандарды айналасындағы рухани қажеттіліктерге назар аударуға және Құдайдың Патшалығын құруға, мәжбүрлеуді қабылдамай, қызмет ету өмірін сүруге, соның салдарынан саяси жағынан әлсіз, физикалық қорғанышсыз азшылыққа айналуға шақыратын пікіріне қарсы шықты. Сол сияқты, Йодердің пікірінше, христиандардың басты жауапкершілігі қоғамды басып алу және өз сенімдері мен құндылықтарын ортақ сенімдері жоқ адамдарға таңу емес, "шіркеу болу" жатады. "Жамандыққа жамандықпен жауап бермеу, татулықта өмір сүру, мүлікті бөлісу және жесірлер мен жетімдерге көмектесу сияқты қайырымдылық істер жасау арқылы шіркеу куәлік етеді", - дейді Йодер. - "Исаның өмірі, өлімі, қайта тірілуі және үйретуі зорлық-зомбылыққа немесе зорлық-зомбылықпен қорқытуға негізделген қоғамға балама бола алады". Құдайдың Патшалығы басқаша билік етеді, әрбір жүрек Құдайдың сүйіспеншілігіне мойынсұну арқылы. Йодердің айтуынша, шіркеудің сенімі Құдай мәсіхшілерді Мәсіхтің толық мойынсұнуына еліктеуге шақырады, тіпті бұл олардың өліміне әкелсе де, себебі олар да соңында қайта тірілу арқылы ақталады. Меннониттердің дәстүрлі сенімдерін кең ауқымды сыншыл оқырман қауымның назарына жеткізу арқылы Йодер христиандық негізгі экклезиологиялық, христологиялық және этикалық сенімдер туралы ескірген теологиялық пікірталастарды қайта жандандырды. Йодер жалпыға бірдей, рационалды этиканың болу мүмкіндігі туралы Иммануил Канттың пікірлерін қабылдамады. Христиандық және христиан емес моральға негізделген жалпыға бірдей этиканы іздеуден бас тартып, христиандық сенімдерді жалпыға ортақ моральдық тілге "аударма" жасауға тырысудан бас тартып, ол христиандардан күтілетін моральдық талаптардың барлық адамдар үшін міндетті емес екенін айтты. Йодер өзін тұрақсыздық пен екіжүзділікке айыптағандарға қарсы, моральдық екі стандарттың заңдылығын дәлелдеп, дүниежүзілік істердің түпкілікті түрде Құдайдың қамқорлығымен басқарылатынын, сондықтан христиандардың Киелі кітаптағы аянды басқару қажеттіліктерімен келісуге тырысатын компромисшіл моральдық жүйелерді ұстанудан гөрі шіркеу болуы жақсы екенін атап көрсетті.

Исаның саясаты

Оның көптеген кітаптарының ішінде ең кең танылған "Иисус саясаты" (1972) кітабы болды, ол кем дегенде он тілге аударылған. Онда Йодер Иса туралы қалыптасқан көзқарастарға, әсіресе сол кезде басым болған Рейнхольд Нибурдың пікірлеріне қарсы шықты. Нибур реалистік философияны қолдады, ал Йодер Иса Мәсіхтің шақыруын немесе оның тұлғасын жете бағаламады деп есептеді. Нибурдың тұжырымдарындағы қарама-қайшылықтарды көрсеткен соң, Йодер Лұқа Евангелиясын және Пауылдың Римдіктерге жолдаған хатының бөліктерін талдау арқылы, оның ойынша, радикалды христиандық бейбітшілік Мәсіхтің шәкірті үшін ең адал жол екенін дәлелдеуге тырысты. Йодер христиан болудың – саяси ұстаным екенін, ал христиандар осы шақыруды елемеуі тиіс екенін айтты. "Иисус саясаты" еңбегі "Христианство сегодня" евангелистік журналы тарапынан ХХ ғасырдың ең маңызды бес діни кітабының қатарына енді.