Кіріспе

Екінші Индокитай соғысы кезінде азаматтық және әскери қазалар Вьетнам соғысының құрбандықтарын бағалау әртүрлі. Бағалаулар Солтүстік және Оңтүстік Вьетнам, Лаос және Камбоджада қаза тапқан азаматтар мен әскерилерді қамтуы мүмкін. Соғыс 1955 жылдан 1975 жылға дейін жалғасты, және шайқастардың көп бөлігі Оңтүстік Вьетнам аумағында болды; сәйкесінше, ол ең көп шығынға ұшырады. Соғыс сонымен қатар көршілес Камбоджа мен Лаосқа да тарады, олар да әуе шабуылынан және жердегі шайқастардан зардап шекті. Екі тараптан туған азаматтардың қазасы, жалпы қаза болғандардың маңызды үлесін құрады. Бұған артиллериялық оқшашу, Солтүстік және Оңтүстік Вьетнамды кең ауқымды әуе шабуылы, тығыз қоныстанған аудандардағы әскери операцияларда оттық күшті қолдану, кісі өлтіру, жаппай қырғын және терроризм тактикасы себеп болды. Соғыс барысында азаматтардың қасақана нысанаға алынып немесе өлтірілген көптеген жағдайлар болды, олардың ең танымалдары – Хуэ және Милайдағы қырғындар.

Солтүстік Вьетнамның / ВК әскерлерінің салдарынан болған өлім-жітім

Р. Ж. Руммель 1954 және 1975 жылдар аралығында Оңтүстік Вьетнамда ПАВН/ВК күштерінің геноцид салдарынан шамамен 164 000 азаматты өлтіргенін, ал көрсеткіш 106 000 мен 227 000 аралығында болғандығын, сондай-ақ Солтүстік Вьетнамда тағы 50 000 адамның қаза тапқанын бағалады. Руммельдің орташа есебінде 17 000 Оңтүстік Вьетнам мемлекеттік қызметкерінің ПАВН/ВК күштерімен өлтірілгені көрсетілген. Бұдан өзге, 1967–1972 жылдар аралығында түрлі себептермен кемінде 36 000 оңтүстік азаматы өлімге ұшырады. Шамамен 130 америкалық және 16 000 Оңтүстік Вьетнамдық соғыс тұтқындары қамауда қайтыс болды. Соғыстың қарсаң жылдарында тағы бір ғалым, Гюнтер Леви, азаматтардың өлімінің үштен біріне ВК кінәлі екенін айтты. Томас Тейер 1985 жылы 1965–1972 жылдар аралығында ВК 33 052 Оңтүстік Вьетнамдық ауылдық басшыларды және мемлекеттік қызметкерлерді өлтіргенін бағалады. Бұл көрсеткіштерге Солтүстік Вьетнамдағы коммунистік ұжымдастыру және жер реформасы, жаппай ұстау, босқындар дағдарысы және Сайгон құлаудан кейін вьетнамдықтардың жаппай қоныс аударуы салдарынан туындаған азаматтар мен Вьетнам мемлекеті/ARVN әскери қызметкерлерінің өлімі кірмейді.

Оңтүстік Вьетнамнан болған өлім-жітім

Р.Ж.Руммельдің мәліметінше, 1964-1975 жылдары 1,2 миллион азаматтың күштеп көшірілуі кезінде шамамен 1500 адам қаза тапты, тағы 5000 тұтқын нашар күтімнен көз жұмды, ал 30 000-ға жуық күдікті коммунист және жауынгерлер өлім жазасына кесілді. 1969 жылы Куангнам провинциясында 4700 бейбіт тұрғын қаза тапты. Бұл Оңтүстік Вьетнамның (Дием дәуірінде) 16 000-нан 167 000-ға дейін, ал (Диемнен кейінгі дәуірде) 42 000-нан 118 000-ға дейін болған өлім-жітімдерінің жалпы санына сай келеді, бұл ARVN күштерімен шайқаста қаза тапқан PAVN күштерін есепке алмайды. Бенджамин Валентино соғыс кезінде АҚШ және Оңтүстік Вьетнам күштерінің жүргізген «жаппай қырғындарының» «мүмкін мысалы» ретінде 110 000–310 000 өлімді бағалайды. Феникс бағдарламасы – Вьетконгтың саяси инфрақұрылымын жоюға бағытталған, Вьетконгтың / Уақытша революциялық үкіметінің азаматтық әкімшілігін бейтараптандыруға арналған бағдарлама. Бұл бағдарлама ЦРУ және басқа да АҚШ және Оңтүстік Вьетнам барлау ұйымдарының басшылығымен, АҚШ кеңесшілерінің қатысуымен және ARVN бөлімшелерімен жүзеге асырылды. Бағдарлама нәтижесінде 26 000-дан 41 000-ға дейін адам қаза тапты, олардың ішінде бейкүнә азаматтардың да болуы мүмкін. АҚШ бомбалау салдарынан Солтүстік Вьетнамда қаза тапқан азаматтардың саны 30 000–65 000-ға жуық деп есептеледі. АҚШ Камбоджада бомбалау салдарынан 30 000-нан 150 000-ға дейін бейбіт тұрғындар мен жауынгерлер қаза тапты. Вьетнам соғысы кезінде 1961-1971 жылдары АҚШ әскерилері АҚШ-тың гербицидтік соғыс бағдарламасы – «Ранч-Ханд» операциясы аясында Оңтүстік Вьетнамның 10%-дан астамын диоксинмен ластанған «Оранж агентімен» 18,2 миллион галлонға шашырады. Вьетнам үкіметі 400 000 адам қаза тапқан немесе мүгедек болған, ал 500 000 бала туа біткен кемшіліктерімен дүниеге келгенін мәлімдеді. Зерттеулер Вьетнам халқының денсаулығына және ұрпақтан ұрпаққа берілетін кемшіліктерге әсер ететінін көрсетті. АҚШ үкіметі бұл көрсеткіштердің сенімсіз екенін мәлімдеді. АҚШ әскери операцияларының ресми есептерінде жаудың және азаматтардың қаза табуы арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ. Өлім саны операциялық табыстың тікелей өлшемшарты болғандықтан, АҚШ «операциялық есептерінде» бейбіт тұрғындардың қазасын жаудың қазасы ретінде көрсеткен немесе оның санын арттырған. Операциялық табыстылықты бағалау үшін өлім санының көрсеткіштерін ұсынуға үлкен қысым болды, ал жаудың қазасы жоғарылаулар мен мақтауларға тікелей байланысты болды. Май Лай қырғыны бастапқыда операциялық табыс ретінде жасырылды. Кейде ауылдарға жасалған әуе шабуылдарынан немесе артиллериялық оқ жауыннан қаза тапқан бейбіт тұрғындар «жаудың жойылғаны» ретінде хабарланды. Ашық атыс аймақтарында қаза тапқан барлық адамдар, жауынгер болсын болмасын, АҚШ күштері тарапынан жойылған жау деп есептелді. Бұл қалпына келтірілген қару мен дене саны арасындағы айырмашылықты түсіндіруге болады, сондай-ақ көрсеткіштерді арттыруға, бірақ NVA және VC де соғыс даласынан қаруды қалпына келтіру үшін көп күш жұмсады. Америка тарапынан ресми расталған жеті қырғын. My Lai (4) және My Khe (4) (жинап алғанда My Lai қырғыны) ең көп құрбан болған жерлер, оларда 420 және 90 адам қаза тапты, ал тағы бес жерде барлығы 100-ге жуық бейбіт тұрғын өлтірілді. Тағы екі қырғынға қатысқан сарбаздар хабарлады, бірі 1968 жылдың жазында Куанг Нгай провинциясындағы Дюк Фодан солтүстікке қарай (14 адам), екіншісі 1969 жылдың 20 шілдесінде Bình Định провинциясында (25 адам) болды. 1967 жылы 6 ай ішінде «Тайгер күштері» арнайы операциялар күштері жүздеген бейбіт тұрғындарды өлтірген болуы мүмкін. Солтүстік Вьетнам 1969 жылы құрған көлеңкелік үкімет – Оңтүстік Вьетнамның Уақытша революциялық үкіметінің (PRG) ақпарат бюросының мәліметтері бойынша, 1968 жылдың сәуірінен 1970 жылдың соңына дейін американдық құрлық әскерлері жиырма бір операция барысында не өздері, не одақтастарымен бірге шамамен 6500 бейбіт тұрғынды өлтірді. Ник Турс өзінің 2013 жылғы «Қойған нәрсені өлтіру» кітабында, өлім-жітімнің жоғарылауын қамтамасыз етуге бағытталған күшті күш, еркін атыс аймақтарын кеңінен қолдану, солдаттардан немесе тікұшақтардан қашқан азаматтарды ВК-ге қарастыратын ұрыс ережелері және вьетнамдық азаматтарды жек көру, АҚШ әскерлерінің жаппай азаматтық құрбандықтарға және эндемикалық соғыс қылмыстарына әкелгенін айтады. Турс келтірген мысалдардың бірі – 9-шы жаяу әскер дивизиясының Speedy Express операциясы, оны Джон Пол Ванн «көптеген Май Лайлар» деп сипаттады.

Оңтүстік Корея әскерінің салдарынан болған өлім-жітім

1966 жылдың ақпан-наурызында Bình An/Tây Vinh қырғынын Корея Республикасының (Оңтүстік Корея) әскери бөлімшесі жасады деген хабар бар. 1966 жылдың 9 қазанында 2-ші теңіз жаяу әскері бригадасы Бинь Тай қырғынын жасады. 1966 жылдың желтоқсанында Көк айдаһар бригадасы Bình Hòa қырғынын жасады. Екінші теңіз жаяу әскері бригадасы 1968 жылдың 12 ақпанында Пхонг Нхи және Пхонг Нхет қырғынын жасады. Оңтүстік Корея теңіз жауынгерлері 1968 жылдың 25 ақпанында Ха Мидегі қырғынды жасады деген хабар бар. 1968 жылы квакерлер қаржылаған, вьетнам тілінде сөйлейтін американдық жұбайлар Диана мен Майкл Джонс жүргізген зерттеуге сәйкес, Оңтүстік Корея күштері Ми Лай қырғынының ауқымына жақындаған кем дегенде 12 жаппай қырғын жасаған, мыңдаған бейбіт тұрғындарды, әсіресе қарттарды, әйелдерді және балаларды өлтірген. RAND корпорациясының қызметкері Терри Рэмбо 1970 жылы ARVN/азаматтық аймақтардағы корейлік қатыгездіктер туралы сұхбаттар жүргізді. Корея күштерінің қасақана жаппай өлтірулері жүйелі, қасақана азаматтарды қырғынға салу саясатының нәтижесі болды деген кең тараған хабарлар болды, өлтірулер жүздеген адамды құрады. Тағы бір теңіз жаяу әскерінің командирі, генерал Роберт Э. Кушман кіші: "Бізде оларға тағылған қатыгездіктермен үлкен мәселе болды, мен оны Сайгонға жолдадым" деді.

Вьетнам Республикасы әскері

ARVN 1960 және 1974 жылдар аралығында 254 256 тіркелген жауынгерлік қазаға ұшырады, оның ең жоғары саны 1972 жылы – 39 587 жауынгерлік қаза болды. Гюнтер Левидің мәліметінше, ARVN соғыс барысында 171 331 мен 220 357 аралығында қаза тапты және 1 000 000 адам басы бостандықтан айырылды немесе тұтқынға алынды. 1975 жылғы көктемгі шабуылға дейін кем дегенде 5 336 ARVN әскері тұтқынға алынып, Париж бейбіт келісімінен кейін босатылды.

Салдары

Жарылмаған оқ-дәрілерді жару және адамдарды өлтіру әлі де жалғасуда. Вьетнам үкіметінің мәліметінше, соғыс аяқталғаннан бері жарылмаған оқ-дәрілер 42 000-ға жуық адамның өмірін алған. 2009 жылғы зерттеуге сәйкес, Вьетнамның орталық провинцияларының үштен бірі жарылмаған миналар мен оқ-дәрілермен ластанған күйде қалған. 2012 жылы ғана Вьетнам, Лаос және Камбоджада жарылмаған оқ-дәрілерден 500 адам зардап шекті, деп хабарлайды белсенділер және Вьетнам үкіметінің дерекқоры. АҚШ 1998 жылдан бері жарылмаған оқ-дәрілерді жоюға 65 миллион доллардан астам қаражат жұмсады. Agent Orange және оған ұқсас химиялық дефолианттар да көптеген жылдар бойы көптеген өлім-жітімге және жарақаттарға себеп болды, оның ішінде оларды қолданған АҚШ Әуе күштерінің экипажы да зардап шекті. Вьетнам үкіметі 4 миллион азаматының Agent Orange-қа ұшырағанын, ал 3 миллионы осының салдарынан ауруға шалдыққанын мәлімдейді; бұл көрсеткішке зардап шеккендердің балалары да кіреді. Вьетнамның Қызыл Кресті агенттігінің бағалауынша, 1 миллионға жуық адам Agent Orange-қа ұшырау салдарынан мүгедек болып қалған немесе денсаулық проблемаларына тап болған. 2012 жылдың 9 тамызында АҚШ және Вьетнам Дананг халықаралық әуежайының бір бөлігінен уытты химиялық заттарды бірлесіп тазалау жұмыстарын бастады, бұл Вашингтонның Вьетнамда Agent Orange-ты тазалауға алғаш рет қатысқандығын білдіреді. Дананг химиялық заттың негізгі сақтау орны болды. АҚШ және Вьетнам бірлесіп қарап жатқан тағы екі тазалау орны – Оңтүстік провинциясы Доң Найдағы Биен Хоа әуе базасы (диоксиннің "қызған нүктесі") және Бинь Динь провинциясындағы Фу Кат әуе базасы, деп мәлімдеді АҚШ-тың Вьетнамдағы елшісі Дэвид Шиар. Вьетнамдық "Nhân Dân" газеті 2012 жылы АҚШ үкіметі жобаға 41 миллион доллар көмек көрсететінін, мақсаты 2016 жылдың соңына дейін 73 000 м³ топырақтың ластану деңгейін төмендету екенін хабарлады. Соғыс аяқталғаннан кейін көптеген босқындар Вьетнамнан қайықтармен және кемелермен қашып кетті. 1975-1995 жылдар аралығында Вьетнамнан басқа елдерге қауіпсіз жеткен "теңізшілердің" саны шамамен 800 000-ға жетті. Көптеген босқындар жолға шыға алмады, олар қарақшылардың, тығыз толған қайықтардың және дауылдардың қаупіне тап болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссариатының мәліметінше, 200 000-400 000 теңізші теңізде қаза тапты. Теңізшілердің алғашқы бағыттары Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Гонконг, Индонезия, Малайзия, Филиппин, Сингапур және Таиланд болды. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы босқындар лагерінен көптеген теңізшілер дамыған елдерге қоныс аударды. Көптегендер АҚШ, Канада, Италия, Австралия, Франция, Батыс Германия және Ұлыбританияда қоныстанды.