Кіріспе

Ернест Хемингуэйдің кітабы – американдық романшы Эрнест Хемингуэйдің төртінші әйелі Мэримен бірге 1953–1954 жылдардағы Шығыс Африка сафариі туралы жазған кітабы. Ол 1999 жылы, оның өлімінен кейін, оның 100 жылдығына орай жарық көрді. Кітап көптеген сыншылардан жағымсыз немесе тым жылы пікірлер алды және автордың қайтыс болғаннан кейін туындысын қалай өңдеу және жариялау керек екені туралы әдеби дау тудырды. Көпшілік баспасөздердегі сыншылардан өзгеше, Хемингуэйді зерттеушілер «Тәуелсіздіктің алғашқы шуағы» кітабын күрделі және оның кейінгі шығармаларының қатарына лайықты қосымша деп санайды. 1954 жылдың қаңтар айында Хемингуэй мен Мэри Африка даласында екі ұшақ апатына ұшырады. Халықаралық баспасөз оның қайтыс болғанын хабарлады, бірақ ол Энтеббеге келіп, журналистердің сұрақтарына жауап берді. Оның жарақаттарының қаншалықты ауыр екені бірнеше айдан кейін, Еуропаға оралған соң ғана толық анықталды. Хемингуэй келесі екі жылдың көп бөлігін Гаванада өткізіп, «Африка кітабы» деп атаған қолжазбасын жазып, қалпына келтірді. Бірақ ол 1961 жылдың шілдесінде өзін-өзі өлтірген кезде кітап аяқталмай қалды. 1970 жылдары Мэри оны және оның басқа қолжазбаларын Джон Ф. Кеннеди кітапханасына сыйға берді. 1990 жылдардың ортасында қолжазба Хемингуэйдің ұлы Патрикке тапсырылды. Патрик негізгі сюжетті күшейту және көркемдік аспектілерді ерекше атап көрсету үшін кітапты бастапқы көлемінің жартысына дейін өңдеді. Нәтижесінде, естеліктер мен көркем әдебиет үйлесім тапқан туынды пайда болды. Кітапта Хемингуэй некедегі қақтығыстарды, Африкадағы еуропалық және жергілікті мәдениеттер арасындағы келіспеушіліктерді, сондай-ақ жазушының өзінің туындысының жазылуы мүмкін емес екенін сезінгендегі қорқынышын зерттейді. Кітапта оның басқа жазушылармен бұрынғы достық қарым-қатынастары мен жазу өнері туралы ойлары да сипатталған.

Өмірбаян

Хемингуэй 1933 жылы екінші әйелі Полинмен Африкаға сафариге барды және әрқашан қайта оралуға ниеттенді. Бұл сапар Хемингуэйдің «Африканың жасыл төбелері» атты кітабына және оның «Килиманджароның қарлары» атты әңгімесіне, Хемингуэй туындыларының белгілі бөліктеріне шабыт берді. Екі онжылдықтан кейін, 1953 жылы «Қарт пен теңіз» романын аяқтаған соң, ол Танганьикада тұратын ұлы Патрикті көру үшін Африкаға сапар жоспарлады. Look журналы оны Африкаға жіберуге ұсыныс жасағанда, сапар шығындары үшін 15 000 доллар, 3500 сөздік мақала құқығы үшін 10 000 доллар және онымен бірге ресми фотограф Эрл Тейзенді жіберуге келісті. Хемингуэй мен Мэри Кубадан маусым айында кетіп, алдымен Еуропаға барып, бірнеше айдан кейін Венециядан Танганьикаға ұшты. Олар тамыз айында келді, Хемингуэй құрметті рейнджер болып тағайындалғанына қуанды, «Мау Мау көтерілісіне байланысты төтенше жағдай туындағандықтан, ойын рейнджерінің міндетін атқарып жатырмын» деп хат жазды. 1933 жылы Хемингуэйдің сафари жетекшісі Филип Персиваль ерлі-зайыптыларға төрт айлық экспедицияға қосылды. Олар Саленгай өзенінің жағалауынан, онда Эрл Тейзен Хемингуэйді пілдер үйірмесімен суретке түсірді, Кимана батпағына, Рифт аңғарына және содан кейін Патрикті көру үшін орталық Танганьикаға саяхаттады. Патриктің шаруашылығына барып келген соң, олар екі ай бойы Килиманджаро тауының солтүстік беткейінде орналасты. Осы кезеңде Персиваль лагерьтен оралды, Хемингуэйді жергілікті барлаушылармен бірге аң күзетшісі қызметін атқаруға қалдырды. Хемингуэй аң күзетшісі болғаны үшін мақтан тұтты және бұл тәжірибеден кітап жазатынына сенді. Келесі күні оларды бұталық ұшқыш тауып алып, көтерді, бірақ оның де Гавильянды ұшып кету кезінде өртеніп, апатқа ұшырады, нәтижесінде Хемингуэй ми шайқауы, бас терісінің жарасы, екі көру, сол құлағындағы естудің үзілісі, омыртқасының сынуы, бауыр, көкбауыр және бүйрегінің жарылуы және күйіктер алды. Жарылыстан олардың паспорттары, «отыз рулондағы түсірілген пленка, Эрнесттің үш жұп екі көзілдірігі, барлық ақшасы және 15 000 долларлық аккредитиві» өртенді. Топ Энтеббеге жолмен барды, онда әлемнің түкпір-түкпірінен келген журналистер оның өлімі туралы хабарлауға жиналды. Эмделу кезінде Хемингуэй бірден Look журналына материал дайындады. Журнал оған ұшақ апаттары туралы эксклюзивті материал үшін қосымша 20 000 доллар төледі. Биограф Майкл Рейнольдс бұл материалдың «екі нөмірге бөлінген жиырма журнал бетінен тұрғанын», ал бірінші нөмірі 26 қаңтарда жарық көргенін жазды. Жарақаттарына қарамастан, Хемингуэй ақпан айында Патрик пен оның әйелімен жоспарланған балық аулау сапарына қатысты, бірақ ол ашулы және онымен тіл табысу қиын болды. Бірнеше айдан кейін Венецияда Хемингуэйге екі жарылған диск, бүйрек пен бауырдың жарылуы, иықтың шығуы және бас сүйегінің сынуы диагнозы қойылды. 1954 жылдың қыркүйегінде Хемингуэй хатта былай деп жазды: «Қазір мен қабілетімнің жартысын ғана қолданамын, бірақ жағдай үнемі жақсарып келеді». Алайда, үш айдан кейін желтоқсан айының соңында ол хат жазды: «Бұл біршама қиын жыл болды. Біз мұны ‘қара есек’ деп атаймыз және оны ешқашан бастан өткермеу керек. Бірақ кейде, тіпті бұл арсыздық болса да, мен ауыртпалықтан шаршап қаламын». Бір жылдан кейін, 1955 жылдың қазан айында ол былай деп мәлімдеді: «Кітаптың 650 бетіне жеттім. Қазір жақсы сиқыршының шәкірті сияқты жазуға тырысамын, әрқашан шәкірт ретінде бастаймын. Кітаптың соңында сіз шебер боласыз, бірақ егер сіз жазуда шебер ретінде бастасаңыз, сіз ақырында көңілсіз болып қаласыз». Екі айдан кейін Хемингуэй бүйрек ауруынан төсекке жатты. 1956 жылдың қаңтарында ол апаттың екінші жылдығына жазған хатында саяхатты еске түсіру қиын екенін мойындады. 1956 жылы Хемингуэй «Қарт пен теңіз» фильмінің түсіріліміне жұмыс істеуге келісіп, Африка кітабындағы жұмыстан бас тартты. Хемингуэй қолжазбаны Гаванадағы сақтау қаптамасына сақтады, бірақ 1959 жылғы Куба революциясынан кейін оның жоғалып қалғанынан қорқыды.

Қысқаша мазмұны

Кітаптың оқиғасы 20-ғасырдың ортасында Кения колониясында Мау Мау көтерілісі кезінде өрбуде. Патрик Хемингуэй «Азаматтың алғашқы жарығы» кітабына жазған кіріспесінде Мау Мау көтерілісі тұсындағы кикуйю және камба тайпаларын сипаттайды. Егер камба тайпасы көтерілісшілерге қосылғанда, Эрнест пен Мэри Хемингуэй «олар ұйықтап жатқанда, өздеріне сеніп, түсінген қызметшілерінің қолынан қаза табар еді» дейді. Оқиға желтоқсан айында Кенияның таулы аймағындағы сафари лагерінде, Килиманджаро тауының етегінде өтеді. Баяндаушы Эрнест пен оның әйелі Мэри уақытша қауіп-қатерге тап болады, себебі Мау Мау көтерілісшілерінің бір тобы түрмеден қашып шығады. Саяхаттық естеліктер мен көркем әдебиеттің қосындысы ақ аңшы Филип Персивальдың сафари тобынан бөлініп, өз шаруашылығына аттануымен басталады. Ол лагерьтің жауапкершілігін Эрнестке жүктейді, ол лагерьде қару, алкоголь және азық-түлік болғандықтан шабуылға ұшырап, тоналып қалуынан қаушадады. Ол аңшылық қорықта күнделікті тексерулер жүргізеді және жергілікті тайпалармен байланыс ұстайды. Оған екі африкалық аңшы, Чунго мен Арап Мейна, сондай-ақ бір кезде аудандық аң күзетшісі Г.С. (Джин Крейзи) ілеседі. Лагерьдегі басқа да тұлғалар – лагерьті басқаратын Кейти, сафаридың аспазы Мбебия және екі қызметкер, Нгуили мен Мсемби. Мэри алты айдан бері үлкен қара мүйізді арыстанды қуалайды және Рождествоға дейін аң ауын аяқтауға ниетті. Келесі тарауларда Эрнест Мэридің түрлі себептермен арыстанды өлтіре алмайтынынан алаңдайды: ол биік шөптегі олжаны көру үшін тым аласа бойлы; ол басқа аңдарды атудан қателеседі; және ол жануарды өлтіруге жүрексіздік танытады деп санайды. Осы кезеңде Эрнест жергілікті ауылдан келген Деббаға ғашық болады, ал басқалар оны өзінің екінші әйелі деп әзілдейді. Ол одан және ауыл тұрғындарынан тайпалық салт-дәстүрлерді үйренуді қалайды. Кітаптың ортасында Мэридің арыстаны өлтірілгеннен кейін, жергілікті шамба (ауыл) ngoma (би) үшін жиналады. Мэри дизентерияға шалдыққандықтан, емделу үшін Найробиге кетеді. Ол кеткен кезде Эрнест барс өлтіреді, содан кейін ер адамдар ұзаққа созылған ngoma биін билейді. Мэри Найробиден оралғанда, Эрнесттен Конго ойпатындағы көрікті жерлерге әуе саяхатын Рождество сыйы ретінде сұрайды. Эрнест жергілікті адамдармен қарым-қатынасын, Джордж Оруэлл және Д.Х. Лоуренс сияқты жазушылармен бұрынғы таныстықтарын еске алады және ұйымдасқан діннің рөлін сатиралық тұрғыдан сипаттайды. Мичиганның қарағай ормандарының иісі, париждік кафелердің атмосферасы және Сименонның жазу стилі сияқты алуан түрлі тақырыптар сананың ағысымен баяндалады. Кітаптың соңында «Тұлғалар тізімі», суахили сөздігі және редактортың алғыс айтулары бар.

Жариялану тарихы

Хемингуэйдің қолжазбаларына иелік ету мәселесі күрделі. Африкалық кітап қолжазбасынан екі кітап жарық көрді: Патрик Хемингуэй редакциялаған «Шындық алғашқы жарықта» және ғалымдар Роберт Льюис пен Роберт Флеминг редакциялаған «Килиманджаро астында». 1965 жылы Мэри Хемингуэй Хемингуэй қорын құрды, ал 1970 жылдары күйеуінің қағаздарын Джон Ф. Кеннеди кітапханасына сыйға берді. 1980 жылы Хемингуэйді зерттеушілердің тобы жиналып, Хемингуэй қоғамын құрған кезде, «Хемингуэйді зерттеуді қолдау және дамытуға» міндеттенген қаламгерлердің сыйлықтарын бағалау үшін бас қосты. Мэри Хемингуэйдің 1986 жылы қайтыс болғаннан кейін, Хемингуэйдің ұлдары Джон мен Патрик Хемингуэй қоғамынан Хемингуэй қорының міндеттерін алуды сұрады. 1997 жылы Хемингуэй қоры мен Хемингуэй қоғамы/Қоры Африкалық кітапты екі бөлімді баспа жоспары бойынша шығаруға келісті. 1999 жылы Патрик Хемингуэй редакциялаған «Шындық алғашқы жарықта» атты қысқартылған нұсқасы жарық көрді; ал Хемингуэй қоры толық мәтінді қайта өңдеуді бақылап, оны «Килиманджаро астында» деп жариялады. «Килиманджаро астында» басылымының редакторлары «Бұл кітап редакторлық өзгерістерсіз, болжамдарсыз және мәтіндік тұрғыдан негізделмеген жақсартуларсыз мүмкіндігінше толық және адал жариялануға лайық» деп мәлімдеді. 1970 жылдардың басында қолжазбаның бөліктері Sports Illustrated журналында жарияланып, антологияға енген. Мэри Хемингуэй Sports Illustrated журналында жарияланған бөліктерді мақұлдады: Патрик Хемингуэй оларды «аң ауру сафарының тура баяны» деп сипаттаған. 1999 жылы Оук-Парктегі Хемингуэй қоғамының кешкі ас мәжілісінде сөйлеген сөзінде Патрик Хемингуэй Эрнест Хемингуэйдің қолжазбаларына иелік етудің «қайта-қайта бұрылыстарға толы тарихы» бар екенін мойындады. Африка қолжазбасына және Хемингуэйдің басқа материалдарына қол жеткізу үшін сотқа жүгінуге және Хемингуэй қоғамымен келісімге келуге тура келді. Scribner баспасы 100 000 сөзден аспайтын кітап сұрады. Патрик Хемингуэй екі жыл бойы 200 000 сөздік қолжазбамен жұмыс істеді, бастапқыда оны электрондық форматқа аударды, содан кейін артық материалды өңдеді. Ол сюжетті күшейтіп, отбасы мүшелері мен тірі адамдар туралы жағымсыз пікірлер бар ұзақ сипаттамалық бөлімдерді алып тастады. Ол қолжазбаның жоба екенін, кейіпкерлердің аттары сияқты «қарапайым жұмыстардан» айырылғанын түсіндірді. Оның айтуынша, жасалған түзетулер оқиғаның тұтастығын сақтап, «оқырман кітаптың маңызды ерекшеліктерінен айырылмайды». Кітап Айлық кітап клубының (BOMC) басты таңдауы болды, New Yorker журналында жарияланды және оның дания, француз, неміс, исланд, итальян, норвег, поляк, испан және швед тілдеріне аударма құқықтары сатылды. 2007 жылы аудио кітап жарық көрді.

Жанр

Африкада бір нәрсе таңертең шындық болып, түске қарай жалғанға айналады. Оған сенімсіздікпен қарайсың, күнге күйген тұзды даланың ар жағындағы шұбарлы көлге қарағандай. Сен таңертең сол даладан өткенсің, онда мұндай көл жоқ екенін білесің. Бірақ енді ол бар, толыққанды шындық, әдемі және сенуге болатын. Эрнест Хемингуэйдің «Шындық таңертең» атты еңбегінің эпиграфы. «Нью-Йорк Таймс» газетінде Джеймс Вуд «Шындық таңертең» атты еңбегін саяхат журналынан басталып, «қияли естелікке», содан кейін бір жақты романға айналған туынды деп сипаттады. Патрик Хемингуэй қолжазбаның жазбадан гөрі көбірек екеніне сенді. Хемингуэй үшін жазу үнемі қиындық тудыратын. Ол жұмысын үздіксіз қайта қарап, «бір дұрыс сөйлемді» жазуды қағида етіп алды және жазу сеансын тоқтатып, жазуға көбірек нәрсе бар кезде аяқтады. Алдыңғы өлімнен кейін жарық көрген «Эдем бағы» кітабының редакторы Том Дженкс Хемингуэйдің «Шындық таңертең» кітабында жазу өнерінің ең нашар тұсын көрсеткенін айтады: ол өзін «өзін аяушы, өзін-өзі ұятқа қалдыратын, өзін-өзі мақтан етуші» тұлға ретінде бейнелейді. Дженкс Хемингуэйдің мақсатсыз жазғанын және сюжетте оның «Күн де шығады» сияқты ертедегі туындыларындағы шиеленіс жоқ деп санайды. Дегенмен, ол Хемингуэйдің жұмыс істеу үшін жақсы материалы бар және кейбір тақырыптық құрылымдар перспективалы екенін айтады. «Шындық таңертең» ХХ ғасырдың ортасында Африкадағы қақтығыстардың мәнін көрсетеді. Колониялық және империалистік саясат Африка тайпалары мен жануарлар әлеміне қысым жасады. «Хемингуэй шолуына» жазған Роберт Гаджусек, Хемингуэй тайпалық дәстүрлерді зерттегенде мәдениеттердің қақтығысы «күшті» екенін айтады; христиандық пен ислам жергілікті діндерге қарсы қойылады; ал Мэри/Дебба үшбұрышы ақ «Мемсахиб пен жергілікті қыздың» символы болып табылады. Оның алғашқы африкалық кітабы «Африканың жасыл төбелері» сияқты, Хемингуэй «Шындық таңертең» кітабында жазу табиғаты туралы ойлар мен толғаныстарды қамтиды, оның ішінде Джеймс Джойс пен Д.Х. Лоуренске ерекше назар аударады. Кітапқа сыншылардың пікірлері жағымсыз болды, бірақ Хемингуэйді зерттеушілер одан жақсы бағалады. «Нью-Йорк Таймс» газетінің жариялану алдындағы шолуында Ральф Блюментал «Шындық таңертең» Хемингуэйдің бұрынғы өмірбаяндық туындылары сияқты жақсы емес екенін айтты және Хемингуэй өзінің «мұрасын және соңғы басылған сөздерін кез келген редакторға, тіпті ұлына ғана сеніп тапсыруды» қалаған болар ма деп күдіктенді. Блюментал жұмыстың автобиографиялық аспектілері туралы ойланды: Хемингуэй мен Дебба арасындағы қарым-қатынас; Look журналының фотосессиясының аясындағы жағдай; сафаридің өзі; және одан кейінгі ұшақ апаттары. Кристофер Ондаатье «The Independent» газетінде Хемингуэй индустриясының болуы оның қайтыс болғаннан кейінгі туындыларын көлеңкелеуге тырысатынын жазды. Ол Хемингуэйдің Африка туралы әңгімелерін өзінің ең жақсы туындыларының бірі деп санайды, бірақ Африка туралы өлімнен кейінгі еңбек назардан тыс қалды немесе елеусіз қалды. «The Nation» журналына жазған мақаласында Бренда Вайнеппл бұл кітапты «жағымды, бірақ аса жақсы емес» деп сипаттады. Алайда ол «Бізге Хемингуэйдің ең әсерлі, өткір және әдемі жазуын еске салады» деп атап өтті. «Publishers Weekly» журналының шолуы да осыған ұқсас: «Ескі Хемингуэй сиқыры шарықтай рет-ретімен жарқырап тұрады, бірақ жиі емес». Роберт Флеминг «Шындық таңертең» кітабын Хемингуэй канонының бөлігі деп санайды: «Бұл көрініске қарағанда күрделірек кітап, және Хемингуэй оған танымал баспасөздің сыншылары бергеннен әлдеқайда көп құрметке лайық. Ал соңғы туындыларымен айналысатын сыншылар оны елемеулері керек». Гаджусек проза стилін мақтайды, ол Хемингуэйдің жазуында жаңа бағыт деп санайды; ол сонымен қатар редакциялауға қарамастан, кітаптың тұтастығы мен толықтығы жақсы реттелген тақырыптармен сақталғанын айтады. Биограф Кеннет Линн Хемингуэйдің ұлдарын қолжазбаны редакциялағаны үшін сынға алды, бірақ Хемингуэй туралы ол «мемуаршы толығымен, шын мәнінде, көмектеспей шыншыл» дейді. Кітапта нашар жұмыс жасалғанына қарамастан, Вуд Хемингуэйді тіпті ең нашар жағдайда да тартымды жазушы деп санайды және әдеби ықпалды сақтау үшін әдеби меншікті жалғыз қалдыру керек дейді. Бэрвелл Хемингуэй Африка кітабын жариялауды қалаған-жаратпағанын да ойлайды, ол өзінің «Менің ойымша, мен өлгеннен кейін оны жариялау жақсырақ болар» деген сөзіне сілтеме жасайды, бірақ ол Шосер, Шекспир және Кафканың туындылары аяқталмаған және қайтыс болғаннан кейін жарық көргенін мойындайды. «Шындық таңертең» Хемингуэйдің туған күніне орай жарық көрді, бұл сынға ұшыраған маркетингтік кампанияға айналды. Хемингуэйдің ұлдары отбасылық атауды лицензиялады және сол жылы «Паблома софасы және Килиманджаро төсегі» сияқты Хемингуэй өмір салтын көрсететін Томасвилл жиһазын шығарды.