Кіріспе

1991 жылғы роман, Брет Истон Эллистің туындысы. «Американдық психо» – американдық жазушы Брет Истон Эллистің 1991 жылы жарық көрген романы. Оқиға Патрик Бейтманның өзінің баяндауымен, бірінші жақта айтылады. Ол – Манхэттендегі бай, өзіне ғашық, мақтанқор инвестициялық банкир, сонымен қатар сериялық кісі өлтіруші ретінде екінші өмір сүретін адам. "The Observer" басылымының журналисі Элисон Келли атап көрсеткендей, «кейбір елдерде бұл романның әсері соншалық, оны тек қана қаптамада сатуға рұқсат етіледі», бірақ «сыншылар оны жоғары бағалайды» және «ғалымдар оның постмодернистік ерекшеліктері мен шекараларды бұзуына риза». 2000 жылы Кристиан Бейлдің ойнауымен фильм түсірілді, ол көбінесе жағымды пікірлерге ие болды. Продюсерлер Дэвид Джонсон мен Джесси Сингер Бродвей сахнасы үшін музыкалық адаптация жасады. Музыкалық премьерасы 2013 жылдың желтоқсан айында Лондонның Альмейда театрында өтті. Романның графикалық зорлық-зомбылық көріністері көп болуынан белгілі бір даңққа ие болды және осы себепті бірнеше елде цензураланды.

Даму

Бейтмен де мен сияқты еді. Ол мен отырып, йоппи мәдениетін сынап, үлкен айыптама жазуды қалағандықтан туындаған жоқ. Бұл менің өмірімдегі бір сәттегі жалғыздық пен бөтендік сезімінен бастау алды. Мен Патрик Бейтмен сияқты өмір сүрдім. Мен тұтыну арқылы өзімді сенімді сезінуге, жақсы көруге тырыстым, бірақ бұл керісінше, өзімді нашарлатып, нашарлатып жіберді. "Америкалық психопат" осы шиеленістен туды. Мен Уолл-стриттегі сериялық кісі өлтірушіні ойдан шығарған жоқпын. Жоғары идея. Тамаша. Бұл мен үшін әлдеқайда жекелеген нәрсе еді, және мұны соңғы бір жылдың ішінде ғана мойындап келемін. Кітапқа деген реакциядан қорғануым соншалықты күшті болғандықтан, осы деңгейде сөйлей алмадым. |Бретт Истон Эллис

Сюжет

1980 жылдардың соңында Уолл-стриттегі өркендеу кезеңінде Манхэттенде өтетін "Американдық психо" бай, жас инвестициялық банкир Патрик Бейтменнің өмірін суреттейді. Роман Бейтменнің 20 жас шамасындағы өмірінен бастап, оның күнделікті іс-әрекеттерін баяндайды – Нью-Йорктің Уолл-стрит элитасы арасындағы бос уақытын, түндегі кісі өлтіруге дейінгі әрекеттерін. Бейтмен қазіргі заманғы сана ағыны арқылы күнделікті өмірін сипаттайды: әріптестерімен бірге жұма күндері түнгі клубтарда кокаин қолдану, клубқа келгендердің киімдерін сынау, бір-біріне сәнді киім туралы кеңес беру, әдеп нормалары туралы сұрақтар қою. Бейтменнің сана ағыны кейде 1980 жылдардың поп-музыкасының өкілдерінің туындыларын сынап, тікелей оқырманға жүгінетін тараулармен үзіледі. Роман қате түсініктер мен қайшылықтар арқасында жоғары дәрежедегі беймәлімділікті сақтайды, бұл Бейтменнің сенімсіз баяндаушы болу мүмкіндігін ұсынады. Кейіпкерлер көбінесе өздері емес, басқа адамдар ретінде таныстырылады, ал адамдар мейрамханаларда немесе кештерде кездесетін басқа адамдардың кім екені туралы пікірталас тудырады. Өзінің сыртқы келбетіне ерекше мән беретін Бейтмен күнделікті эстетикалық процедураларын егжей-тегжейлі сипаттайды. Әріптесі Пол Оуэнды өлтіргеннен кейін Бейтмен Полдың пәтерін жаңа құрбандарды қабылдап, өлтіру үшін пайдаланады. Бейтменнің зорлыққа құмарлығын бақылауы нашарлайды. Оның кісі өлтірулері күннен-күнге қорқыныштырақ және күрделірек бола түседі – қарапайым пышақпен шабудан зорлау, азаптау, мүшелеп кесу, адам жегіштік және некрофилияға дейін жетеді, ал оның санасынан айырылуы басталады. Ол кездейсоқ әңгімелерде серийлі кісі өлтірушілер туралы әңгімелер айтады және бірнеше рет әріптестеріне өзінің кісі өлтірушілік әрекеттерін ашық мойындайды, бірақ олар оған сенбейді, оның айтқандарын естімейді немесе мүлдем түсінбейді – мысалы, "кісі өлтірулер мен атылулар" деген сөзді "бірігулер мен сатып алулар" деп естігенде. Бұл оқиғалар көшеде бірнеше бейкүнә адамды өлтіруге әкелетін атысқа ұласады, нәтижесінде арнайы жасақ тобы тікұшақпен жіберіледі. Бұл эпизодта баяндаушы бірінші жақтан үшінші жаққа ауысады, ал одан кейінгі оқиғалар, романда бірінші рет емес, кино түсіріліміне қатысты терминдермен сипатталады. Бейтмен жаяу қашып, кеңсесіне тығылып, адвокаты Харольд Карнске телефон соғып, барлық қылмыстарын жазбаға қалдырады. Кейін Бейтмен Пол Оуэннің пәтеріне қайта оралады, онда ол бұрын екі әйелді өлтіріп, мүшелеп кескен, шіріген денелерді күтіп, хирургиялық маска киіп келеді. Ол тазаланып, жөнделген пәтерге кіреді, бірақ онда жаман иісті жасыру үшін, әлдебір қатты иісті гүлдер қойылған. Пәтерді көруге келген жылжымайтын мүлік агенті оның хирургиялық маскасын көріп, ол "Таймс" газетінде жарнаманы көргендіктен пәтерді көруге келгенін айтуға мәжбүрлейді (бірақ шындығында мұндай жарнама болған емес). Ол оған ешқашан қайтып келмеуін ескертеді. Бейтменнің психикалық жағдайы нашарлай береді және ол ерекше галлюцинациялар көруді бастайды: сұхбат беру шоуында сұхбат берген Cheerio-ны көру, антропоморфты парк скамейкасының қудалауы және Dove батоншығында сүйек табу. Романның соңында Бейтмен Карнске машинасына қалдырған хабарламасы туралы сұрақ қояды, бірақ адвокат оны қызық әзіл деп есептейді. Бейтменді басқа әріптесімен шатастырып, Карнс өзінің таныс Патрик Бейтмені мұндай қылмыстар жасауға тым қорқақ деп мәлімдейді. Диалогтарға толы кульминациялық сахнада Карнс қарсы тұрып, Бейтменге Оуэнды өлтіргеніне сенбеуін айтады, өйткені ол бірнеше күн бұрын Лондонда екі рет онымен бірге тамақтанған. Кітап басталғандай аяқталады: Бейтмен және оның әріптестері жұма күні кешке жаңа клубта, қарапайым әңгімелесуге кіріседі. Кітаптың соңындағы тақтада жазылған сөздер: "Бұл шығу емес".

Негізгі кейіпкерлер

Патрик Бэйтман – романның орталық баяндаушысы және жаман кейіпкері. Эвелин Ричардс – Бэйтменнің сүйіктісі ретінде таныстырылатын әйел. Тимоти Прайс – Бэйтменнің ең жақын досы және әріптесі. Кейін Эллистің "Ақпаратшылар" романында жасөспірім болып көрінеді. Пол Оуэн – Бэйтменнің әріптесі, кейін Бэйтмен оны өлтіреді. Жан – Бэйтменнің хатшысы, Бэйтмен оны "Мені сүйетін хатшысы Жан" деп атайды. Луис Карратерс – құпия гомосексуал әріптесі, Бэйтменге тартылыс сезімімен қараса да, оны жек көреді. Кортни Лоуренс – Луистің қалыңдығы, Бэйтменмен қарым-қатынаста болады. Крейг Макдермот – Бэйтменнің әріптесі, Бэйтмен, Тимоти Прайс және Дэвид Ван Паттенмен бірге әлеуметтік топтың мүшесі. Дэвид Ван Паттен – Бэйтменнің әріптесі, сондай-ақ Бэйтменнің жақын достарының бірі.

Кіші әріптер

"Кристи" – Бэйтмен бірнеше рет зорлап, қатыгездікпен ұрып-сап, соңында қорқынышты түрде өлтірген жезөкше. Бэйтмен оған осы есімді қояды; оның нағыз аты ешқашан белгілі болмайды. Элизабет – Бэйтменмен кешкі асқа шыққан, есірткі беріліп, "Кристи"пен жыныстық қатынасқа мәжбүр болған әйел. Маркус Халберштам – Бэйтменнің әріптесі; Пол Оуэн Бэйтменді жиі Маркус деп жаңылыстырады. Дональд Кимбол – Пол Оуэннің жоғалып кеткенін тергеу үшін жалдаған жеке детектив. Гарольд Карнс – Бэйтменнің оны жаңылыс таныған адвокаты, кейін романның шешімінде Бэйтменнің мойындауына сенуден бас тартады. Элисон Пул – Бэйтмен жыныстық және физикалық зорлық-зомбылық жасаған әйел; Эллистің досы Джей МакИнерни оны "Менің өмірімнің хикаясы" романында, сондай-ақ МакИнернидің бұрынғы қарындасы Риэлл Хантердің образында жасаған. Ол Эллистің кейінірек жазылған "Гламорама" романында басты кейіпкер ретінде қайта пайда болады, онда ол басты кейіпкер Виктор Уордпен байланыста болады. Шон Бэйтмен – Патрик Бэйтменнің кіші інісі және "Құмарлық ережелері" романының басты кейіпкері. Пол Дентон – Пол Оуэннің досы, ол "Құмарлық ережелері" романында Патриктің інісі Шонмен романтикалық қарым-қатынаста болуы мүмкін. Кристофер Армстронг – Бэйтменнің Пирс пен Пирстегі әріптесі. Бетани – Патриктің бұрынғы қарындасы, оны кездесуден кейін азаптап, сосын өлтіреді. Сташ – Эвелиннің ЖИТС-ке шалданған досы. Ванден – Эвелиннің Шығыс ауылындағы досы, ол Камден колледжінде оқитынын айтады, ол "Құмарлық ережелері" романының негізгі оқиғасы болып табылады. Ал – Бэйтменнің пышақпен соқыр етіп, мүсінін бұзған көшпенді. Том Круз – Бэйтменмен бір үйде, пентхауста тұрады. Боно – ирландтық U2 рок-тобының жетекші әншісі. Бэйтмен мен оның әріптестері U2 концертіне барған эпизодта пайда болады. Патти Уинтерс – Бэйтмен жиі көретін ток-шоудың жүргізушісі. Роман дамыған сайын оның бағдарламаларының тақырыптары көбінесе абсурдқа айналады, бұл Бэйтменнің қиялынан туған нәрсе екені сезіледі.

Дау

Кейіннен Эллис "Америкалық психопат" өзінің мансабын аяқтайды деп ойлағандар көп болды деп жазды. Делюкс нұсқасы ұсынылса да. "Нью-Йорк Таймс" газетіне жазған Роджер Розенблатт: "'Америкалық психопат' - Дориан Грейдің жоғары сыныпта оқығанда жазатын күнделігі. Бірақ бұл жоғары сынып оқушыларына әділетсіз", - деп әжуалады және оның жариялануын тоқтатуын қолдады. Эллис "Америкалық психопат" жарықтанғаннан кейін көптеген өлім жанау және жек көру хаттарын алды. "Los Angeles Times" газетінің шолуы – "ұлттық баспасөздегі жалғыз жақсы шолу", – деді ол, және оның нәтижесінде "өте көп адамдар жазылымын тоқтатып, үш беттік хаттар жіберді". АҚШ-та бұл кітап Америка кітапханалар қауымдастығының 1990–1999 жылдар аралығындағы 53-ші тыйым салынған және сынға алынған кітабы деп танылды. Германияда кітап "кәмілетке толмағандарға зиянды" деп танылып, 1995 жылдан 2000 жылға дейін сату және таратпау қатаң шектелді. Австралияда кітап пленкамен оралған күйде сатылады және ұлттық цензура заңнамасы бойынша "R18" деп жіктеледі (яғни, 18 жасқа толмағандарға сатуға рұқсат етілмейді). 1-ші санаттағы басқа басылымдар сияқты, оның Квинсленд штатында сатуына теориялық түрде тыйым салынған, және оны тек пленкамен оралған күйде сатып алуға болады. Брисбенде бұл роман 18 жастан асқандарға барлық қоғамдық кітапханалардан қолжетімді, және бұл тыйымға қарамастан көптеген кітап дүкендерінен (пленкамен оралған) тапсырыс беруге және сатып алуға болады. Эллис бұл туралы: "Менің ойымша, бұл қызық. Менің ойымша, ол әдемі. Мен оны жақсы көремін", - деп түсіндірді. Жаңа Зеландияда Үкіметтің Фильмдерді және Әдебиетті Классификациялау кеңсесі кітапқа R18 рейтингін берді (яғни, кітапты 18 жасқа толмағандарға кітапханаларда сатуға немесе беруге рұқсат етілмейді). Ол әдетте кітап дүкендерінде пленкамен оралған күйде сатылады. Феминист белсенді Глория Штайнем Эллистің әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты бейнелеген кітабына қарсы болғандардың бірі болды. Қызықтай, Штайнем фильмде Бейтмен рөлін ойнаған Кристиан Бейлдің әкесінің әйелі. Бұл сәйкестік Эллистің "Lunar Park" атты әстеу мемуарларында айтылған. Жеке мансабы кітапта еске алынған Фил Коллинз: "Мен оны оқымадым. Сол кезде мен: "Бізге мұндай нәрселердің даңқтанып жатуы керек пе? Менің қызығушылығым жоқ", - деп ойладым. Содан кейін фильм шықты, мен оны өте күлкілі деп ойладым".

Шынайы қылмыстармен байланысы

Бұл кітаптың бір данасы 1991 жылы Австралияның Сидней қаласындағы Стратфилд қырқынының жасаушысы Уэйд Фрэнкумның иелігінде табылған. Роман Фрэнкумға шабыт берген болуы мүмкін деген пікір айтылды. Канадалық серийлі кісі өлтіруші Пол Бернардоның сот процесі кезінде оның жатын бөлмесінен бір данасы табылды. The Toronto Sun газеті Бернардоның "оны 'библиясы' ретінде оқығанын" хабарлады, бірақ бұл кітаптың оның әйелі және серіктесі Карла Хомолькаға тиесілі екені анықталды; Бернардоның оны оқығаны күмәнді.

2000 жылғы фильм

2000 жылы жазушы Гвиневре Тернер және жазушы/режиссер Мэри Харрон «Американдық психопат» романын Lions Gate Films компаниясы АҚШ-та, ал Columbia Pictures басқа елдерде шығарған қараңғы, комикалық фильмге бейімдеді. Бұл сценарий Эллистің өзі жазған сценарийді қоса алғанда, тағы үш сценарийден жоғары бағаланды. Бэйтмен рөлін Кристиан Бейл ойнаса, Виллем Дафо және Риз Уизерспун қосалқы рөлдерде ойнады. Фильмді насихаттау мақсатында, көрермендер Патрик Бейтменнен, яғни оның психотерапевтінен электрондық хаттар алуға тіркеле алатын болды. Фильм авторларының бірі жазған және Эллис бекіткен электрондық хаттар фильмдегі оқиғалардан кейінгі Бэйтменнің өмірін баяндайды. «Американдық психопат» 2000 жылғы Санденс кинофестивалінде көрсетілді, онда ол «Жорғалау клубына» ұқсас фильм ретінде танылды. Америкалық кино ассоциациясы (MPAA) фильмге NC-17 рейтингісін берді, себебі онда Бэйтмен екі секс-қызметкермен бірге түскен көрініс бар. Фильмге R рейтингісін алу үшін өндірушілер шамамен 18 секундтық түсірілімді алып тастады. Фильм көрермендер мен сыншылардың арасында қызу пікірталас тудырды – бірі мақтаса, енді бірі келекеледі. Алайда, кинотеатрларда көрсетілген кезде фильм маңызды басылымдарда, соның ішінде «Нью-Йорк Таймс» газетінде оң пікірлер алды, ол оны «қатаң және тартымды қорқынышты комедиялық классика» деп атады. Эллис: «Американдық психопатты» фильмге айналдырудың қажеті жоқ деп ойладым, себебі «фильмнің өзі жауаптарды талап етеді», бұл кітапты «мүлдем қызықтырмайды». Фильмге жалпы оң баға берілді. «Американдық психопат 2» атты тікелей видеоға шығарылған жалғасы Морган Дж. Фрименнің режиссерлігімен түсірілді. Бұл фильм романға немесе түпнұсқа фильмге негізделмеген, өйткені оның түпнұсқамен жалғыз байланысы – Патрик Бейтменнің өлімі (оны Майкл Кремко бетперде киіп ойнайды), ол қысқаша флешбэк көрінісінде көрсетілген.

Басқа бейімделулер

2009 жылы Audible.com Пабло Шрайбер оқыған «Американдық психопат» аудио кітабының Modern Vanguard желісіндегі нұсқасын шығарды. Романның венгр тіліндегі нұсқасын Атилла Хазай (1967–2012) «Будапешт психопаты» (Budapesti skizo, 1997) деп атады; бұл Хазайдың ең танымал туындысы болды, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін ағылшын тіліне аударылмады. 2013 жылы Эллис және басқалар музыкалық сахналық қойылым жасау үшін Kickstarter науқанын бастады. Музыкасы мен әнін Дункан Шейк жазған мюзиклдің премьерасы желтоқсан айында Лондонның Альмейда театрында өтті. Патрик Бэйтмен рөлін Мэтт Смит ойнады. 2015 жылы Нью-Йоркте мюзикл бойынша жұмысшы топтар кездесті, Бенджамин Уокер 2011 жылы бастапқыда ойнаған Патрик рөлін қайтадан иеленді. Ол 2016 жылдың басында көрсетілді, бірақ сол жылдың 5 маусымында 54 рет қойылғаннан кейін жабылды. Олар «Waitress», «Shuffle Along» және «Hamilton» сияқты танымал мюзиклдердің күшті бәсекесіне тоқталды. Мюзиклдің бір нұсқасы «Ривердейл» телесериалының алтыншы маусымындағы «Жүз он екінші тарау: Американдық психопаттар» атты музыкалық эпизодында пайда болды. 2021 жылдың сәуір айында Lionsgate Television төрағасы Кевин Беггс телесериал жобасы дамып жатқанын растады. 2023 жылы Sumerian Comics Батеманның жасаған қылмыстарына байланысты жаңа оқиғаларды қамтитын комикс-жалғасын жариялады.