Кіріспе

Нейроэндокринді жасушалар – бұл нейрондық сигналды (нерв жасушалары немесе нейросекреторлық жасушалар бөліп шығарған нейротрансмиттерлер арқылы) қабылдайтын және осы сигналдың нәтижесінде хабаршы молекулаларды (гормондарды) қанға шығаратын жасушалар. Осылайша олар жүйке жүйесі мен эндокриндік жүйе арасында интеграцияны қамтамасыз етеді, бұл процесс нейроэндокриндік интеграция деп аталады. Нейроэндокринді жасушалардың мысалы – қанға адреналинді бөліп шығаратын бүйрек үсті безінің миы. Бүйрек үсті безінің миындағы жасушалар автономды жүйке жүйесінің симпатикалық бөлімімен реттеледі. Бұл жасушалар өзгертілген постганглиондық нейрондар болып табылады. Автономды жүйке талшықтары тікелей орталық жүйке жүйесінен оларға жетеді. Бүйрек үсті безінің миы гормондары нейротрансмиттерлердің нейрондық қапшықтарда сақталуына ұқсас, мидальдік қапшықтарда сақталады. Гормоналды әсерлер нейротрансмиттерлерге қарағанда он есеге дейін ұзаққа созылуы мүмкін. Симпатикалық жүйке талшықтарының импульстары бүйрек үсті безінің миы гормондарының бөлінуін күшейтеді. Осылайша, автономды жүйке жүйесінің симпатикалық бөлімі мен миы секрециясы бірлесіп жұмыс істейді. Организмдегі нейроэндокриндік интеграцияның басты орталығы гипоталамус және гипофиз безінде орналасқан. Мұнда гипоталамус нейросекреторлық жасушалары қанға факторлар бөліп шығарады. Гипоталамустың ортаңғы эминенциясында бөлінетін кейбір факторлар (гормондарды босатушы) гипофиз гормондарының секрециясын бақылайды, ал басқалары (окситоцин және вазопрессин гормондары) тікелей қанға бөлінеді. APUD жасушалары нейроэндокриндік жүйенің құрамына кіреді және нейроэндокринді жасушалармен көптеген боялу қасиеттерін бөліседі.

Өкпе нейроэндокриндік жасушалары

Өкпе нейроэндокринді жасушалары (PNEC) – өкпеде нейроэпителий денелері (NEB) деп аталатын жеке жасушалар немесе топтамалар түрінде кездесетін, тыныс жолдарының арнайы эпителий жасушалары. Өкпе нейроэндокринді жасушалары Кулчицкий жасушалары немесе К жасушалары деп те аталады. Олар жоғарғы және төменгі тыныс жолдарының тыныс эпителийінде орналасқан. PNEC және NEB ұрықтық және жаңа туған кезеңдерінен бастап өкпе тыныс жолдарында болады. Бұл жасушалар құты немесе колба пішіндес, және негізгі мембранадан люменге дейін созылады. Оларды биоактивті аминдер мен пептидтердің, атап айтқанда серотонин, кальцитонин, кальцитонин геніне байланысты пептид (CGRP), хромогранин А, гастрин босататын пептид (GRP) және холецистокининнің құрамымен ажыратуға болады. Бұл жасушалар өкпе қатерлі ісігінің бірнеше түрінің, ең бастысы – өкпедегі ұсақ жасушалы карциноманың және бронхиалды карциноид ісіктің бастауы болуы мүмкін.

Функция

ПНЭК-тер гипоксияны анықтауда химиорецепторлармен бірге қатысуы мүмкін. Бұл қоянның люменальды мембранасындағы оттегіге сезімтал калий арнасының, оттегіні сезетін ақуызбен байланысуымен ең жақсы қолдауға ие. Олар гипотетикалық түрде паракриндік механизм арқылы жергілікті эпителий жасушаларының өсуін және жаңаруын реттеуге қатысады, осы арқылы олардың сигналдық пептидтері сыртқы ортаға шығарылады. Бұған қоса, олар базальдық цитоплазмадан бөлінетін нейроактивті заттарды қамтиды. Бұл заттар терең жапырақшадағы автономды жүйке ұштарын немесе қан тамырларын ынталандырады.

Ұрықтың өкпедегі рөлі

Ұрықтың өкпесінде олар көбінесе тыныс жолдарының түтікшелерінің тармақталу нүктелерінде орналасады және адамдарда жүктіліктің 10-шы аптасына қарай пайда болады. PNEC-тің бөліп шығаратын пептидтері мен аминдері қалыпты ұрықтық өкпе дамуына, соның ішінде тармақталу морфогенезіне қатысады. Ең жақсы зерттелген пептидтер – GRP, сүтқоректілердегі бомбезиннің түрі және CGRP; бұл заттар эпителий жасушаларына тікелей митогендік әсер етеді және өсу факторларына ұқсас көптеген қасиеттерді көрсетеді.

Мысал

Нейроэндокринді жасушалардың арнайы топтары мидың үшінші қарыншасының түбінде (гипоталамус деп аталатын аймақта) табылады. Бұл аймақ алдыңғы гипофиз жасушаларының көп бөлігін бақылайды, соның арқасында организмнің бүкіл функцияларын реттейді, мысалы, стресске, суыққа, ұйқыға және көбелекке жауап беру реакцияларын. Нейрондар гипофиз сабағымен байланысатын аймаққа өскіндер жібереді, ал гормондар қан тамырларына бөлінеді. Олар порталды тамырлар арқылы гипофиз жасушаларына жеткізіледі, онда олар белгілі бір жасуша түрінің қызметін күшейтуге, басуға немесе сақтауға мүмкіндік береді.